حقوق فرزندان بر والدین از منظر قرآن و حدیث

راسخون/ قرآن کريم و روايات معصومين (ع) براي استحکام بناي خانواده در جهت رشد عزت نفس آدمي، حقوق و تکاليف هريک از اعضا را بروشني بيان کرده است؛ به عنوان مثال يکي از وظايف والدين در برابر فرزندان، توجه به آموزش آنها است؛ همان طور که خداوند در اولين آيات نازل شده بر پيامبراکرم (ص) از نقش قلم و تعليم سخن مي گويد. (علق/1-5) زيرا معرفت، بينش و آموزش اساس خود شناسي و خداشناسي است. حيات خانواده در بينش اسلامي برضوابط اخلاقي و حقوقي متکي است که دامنه آن در برگيرنده شأن زوجين، فرزندان و والدين است.برخي از والدين فکر مي کنند تنها آنها حقوقي بر فرزندان دارند و فرزندان آنها هيچ حقي ندارند در حالي که طبق فرمايش امام رضا (ع) حقوق فرزندان و والدين متقابل است. (1) کوتاهي کردن نسبت به حقوق فرزندان و بي توجهي به رشد انساني، بلوغ ايماني و شکوفايي فرهنگي فرزندان سرانجامي جزکج روي فرزندان و تيرگي سرنوشت دنيوي و اخروي آنها نخواهد داشت.پژوهش حاضر با استفاده از آيات و منابع روايي و تفسيري، حقوق فرزندان ر ا در قالب حقوق مادي، معنوي و اخلاقي فرزندان در مرحله قبل از تولد و هنگام تولد مورد بررسي قرار مي دهد؛ و حقوق فرزندان بر والدين در مرحله بعد از تولد (کودکي، نوجواني و جواني) در مقاله بعدي ذکر مي شود انشاء الله. الف. حقوق مادي فرزندان فرزندان دو نوع حقوق بر والدين دارند: مادي و معنوي، در اين بخش حقوق مادي فرزندان مورد بررسي قرار مي گيرد. 1. نفقه پدر موظف است نيازهاي مادي فرزندان را از قبيل غذا، مسکن، لباس، بهداشت، طبابت و... در دوران کودکي فراهم نمايد که توانايي کار و کوشش را ندارند و در دوران جواني و بزرگسالي چنانچه پدر متمکن باشد و فرزندانش در فقر روزگار مي گذرانند بر او واجب است درحد توانايي اش از آنها رفع نياز کند. اين مسئله در اسلام نفقه ناميده مي شود. از نظر سنت و روايات اسلامي و فتواي علماي مسلمان، موضوعي اجماعي است که بر والدين واجب است. در اين حکم اسلامي مادر نيز مانند پدر در صورت تمکن مالي بايد نسبت به تأمين نيازهاي فرزندانش اداي وظيفه کند. بايد توجه کرد پدر در اين امر مقدم است. طبق حديثي از امام صادق (ع) تأمين هزينه فرزندان و والدين متقابل است و هرکدام فقير باشد بر ديگري واجب است در صورت تمکن، نياز او را بر طرف کند؛ خواه پدر و مادر باشند و يا فرزندان بزرگسال آنان: خمسة لا يعطون من الزکاة شيئا: الأب و الام و الولد و المملوک و المرأة و ذلک أنهم عياله لازمون له. (2) هزينه پنج گروه براي انسان واجب است و نمي توان هزينه آنان را از بابت ماليات هاي اسلامي حساب کرد و آنان عبارتند از: پدر، مادر، فرزند، برده، غلام و همسر. 2. ارث طبق احاديث اسلامي والدين بايد زمينه رشد اقتصادي فرزندان خود را پس از مرگ نيز در نظر گيرند.آن چنان فرزندان خود را به کار و کوشش و تحصيل دانش وادار سازند که در زندگي دچار فقر نشوند؛ همچنين اموال خود را براي فرزندان خويش باقي گذارند و با بخشش هاي نامناسب، که موجب تهي دستي فرزندان گردد، خشم خدا و رسولش را فراهم نسازند. در روايات اسلامي وارد شده است که يکي از اصحاب پيامبر اکرم (ص) براي تقرب الهي اموال خود را به فقيران و مستمندان بخشيد و پس از فوتش فرزندان وي در اثر فقر گدايي مي کردند. پيامبر(ص) از شنيدن اين جريان ناراحت شدند و پرسيدند او را در کجا دفن نموديد، جواب دادند در گورستان مسلمانان. پيامبر (ص) فرمودند: اما إني لو علمته ما ترکتم تدفنونه مع اهل الاسلام ترک ولده يتکففون الناس. (3) اگر ميدانستم به شما اجازه نمي دادم او را در گورستان مسلمانان دفن کنيد؛ زيرا حقوق فرزندانش را ناديده گرفته است که اکنون گرفتار فقر شده اند. طبق اين حديث ناراحتي پيامبر (ص)از آن مرد به اين دليل بود که اموال خود را به فقيران داده، و آينده فرزندانش را ناديده گرفته بود. بدون ترديد چنين کسي در پيشگاه خداوند به دليل تضييع حقوق فرزندان مؤاخذه خواهد شد؛ زيرا در متون روايي آمده است: إن االله عزوجل ليس بغضب لشي ءکغضبه للنساء و الصبيان. (4) خداوند بر هيچ چيز به اندازه تخلف حقوق زنان و کودکان غضب نمي کند. ب. حقوق اخلاقي و معنوي فرزندان در اين بخش حقوق فرزندان در دوران مختلف اعم از قبل از تولد، زمان تولد و پس از تولد و وظايف والدين در هر کدام از اين دوران در مقابل فرزندشان براساس آيات قرآن و روايات معصومين (ع) بيان مي شود. 1.حقوق فرزندان قبل از تولد اسلام براي داشتن نسل پاک و سالم، مراقبتهايي را از قبل از تولد مورد توجه قرار داده است و تأکيد دارد توليد مثل از راه مشروع و بر اساس سنت اسلامي باشد؛ خداوند متعال در سوره روم به اين امر اشاره مي کند و مي فرمايد: وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذٰلِکَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ‌ (روم/21) اسلام وضعيت کودک را در دوران ضعف و ناتواني ناديده نمي گيرد؛ بلکه براي حمايت از وي حقوقي تعيين، و ديگران را به رعايت آن توصيه کرده است؛ ازجمله اين موارد: الف. والدين شايسته وجود فرزند و اخلاق و تربيت وي به وجود والدين و اخلاق آنها وابسته است؛ زيرا از اختلاط نطفه مرد با تخمک زن، جنين در رحم مادر تشکيل، و به وسيله همين ترکيب عملي تمامي ويژگيها و اخلاق و روحيات والدين تحت ضوابط خاصي به فرزند منتقل مي شود. بنابراين سلامت و آرامش روح و جان و سجاياي اخلاقي و يا رذائل نفساني پدر و مادر هر دو در فرزند مؤثر خواهد بود؛ لذا افراد بايد در انتخاب همسر دقت کافي را به عمل آوردند و با شايسته ترين افراد ازدواج کنند. (5) اسلام تاکيد کرده است که زوجين بايد با ژرف انديشي، خانواده خويش را بر شالوده دين و معيارهاي دقيق آن بنا کنند. پيامبر اکرم (ص) در اين باره فرموده اند: انظروا في أي شيء تضع ولدک فإن العرق دساس. (6) تمامي اين تأکيدها در راستاي فراهم نمودن زمينه اي مناسب براي تربيت صحيح و اسلامي کودک، و اين بيانگر اهميتي است که اسلام براي حقوق فرزندان حتي قبل از تولد قائل است. رسول خدا (ص) مي فرمايد: متوجه باشيدکه نطفه خود را در چه محلي مستقر مي کنيد؛ زيرا اخلاق والدين طبق قانون وراثت به فرزندان منتقل مي شود. در قرآن کريم اين امرمشهود است: وَ أَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَ کَانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمَا وَ کَانَ أَبُوهُمَا صَالِحاً فَأَرَادَ رَبُّکَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَ يَسْتَخْرِجَا کَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ. (کهف/82.) و اما ديوار، از آنِ دو پسر ( بچه ) يتيم در آن شهر بود، و زيرِ آن، گنجى متعلق به آن دو بود، و پدرشان ( مردى ) نيکوکار بود، پس پروردگار تو خواست آن دو (يتيم) به حدّ رشد برسند و گنجينه خود را که رحمتى از جانب پروردگارت بود بيرون آورند. آيه کريمه تائيد مى کند که نتيجه اخلاق و رفتار انسان تنها متوجه خود او نمى شود بلکه به فرزندان او نيز مى رسد. پي نوشت ها: (1) غرويان، بانو، تربيت فرزند، ص185. (2) حرعاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، ج15، ص237. (3) قمي، عباس، سفينة البحار، ج2، ص659. (4) کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، ج‌6، ص50. (5) بابازاده، علي اکبر، مسائل ازدواج و حقوق خانواده، ص89. (6) متقي هندي، علي بن حسام الدين، کنزل العمال في سنن الأقوال والأفعال، ج3، ص443. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد