چه تصوری از بچه های مسجدی دارید؟

خراسان/ پاي صحبت يک فعال فرهنگي براي يافتن پاسخ اين سوال که حضور در مساجد چه ويژگي‌هاي اخلاقي را در کودکان و نوجوانان شکل مي‌دهد و ويژگي‌هاي يک مسجد تأثيرگذار چيست؟ رفت‌و‌آمد بچه‌ها به مسجد، ويژگي‌هاي اخلاقي و شخصيتي منحصر به فردي را در آن‌ها به‌ وجود مي‌آورد. ويژگي‌هايي که گره‌خوردنش با معنويت و صفاي مسجد، خيال خانواده‌ها را از برخي از ابعاد تربيتي راحت مي‌کند. خاطرات دويدن و بازي کردن توي حياط مسجد، رقابت پسربچه‌ها براي مکبر شدن و کمک دادن در برنامه‌هاي مناسبتي مسجد و کلاس‌هاي مختلفي که مساجد براي تابستان‌ها برگزار مي‌کنند،‌ همه اين‌ها براي بچه‌ها خاطرات دلچسبي را مي‌سازد و مسجد را به فضايي آشنا و صميمي براي گذراندن وقت‌هاي خالي تبديل مي‌کند. فضايي که براي خانواده‌ها امن و قابل‌ اعتماد است و مي‌توانند بچه‌هايشان را با خيال راحت به مسجد محله‌ بفرستند تا هم با حال و هواي معنوي آن‌جا انس پيدا کنند و هم در برنامه‌هاي مختلفش شرکت کنند. اما مسجد چه ويژگي‌هاي اخلاقي و شخصيتي را در کودک و نوجوان شکل مي‌دهد؟ براي پيدا کردن پاسخ اين سوال،‌ با ‌امام جماعت جواني صحبت کرديم که کارشناس تربيت کودک و نوجوان است و هم چند سالي است در مساجد برنامه‌هاي جذابي براي بچه‌ها برنامه‌ريزي و اجرا کرده است. در پرونده امروز، صحبت‌هاي حجت‌اسلام‌و‌المسلمين «مهدي صنعتي» را در گفت وگو با فارس در خصوص تربيت مسجدي خواهيد خواند و بعد از صحبت هاي ايشان به اين موضوع مي پردازيم که يک مسجد آرماني بايد چه ويژگي‌هاي داشته باشد؟ تربيت مسجدي، بازوي کمکي خانواده‌هاست اولين و اساسي‌ترين کارکرد مسجد در تربيت بچه‌ها،‌ تقويت هنجارهاي صحيح خانواده‌هاست. اين مسئله‌اي است که در تعامل مسجد با خانواده‌ها، يعني در قالب يک رابطه دوطرفه اتفاق مي‌افتد. ما به‌ صورت جدي براي اصلاح رابطه بچه‌ها با خانواده‌ها وقت مي‌گذاريم؛ جلساتي با خانواده‌ها برگزار مي‌کنيم و اولويت‌ها و دغدغه‌هاي آنان را مي‌گيريم و خط قرمزهايي که پدر و مادر درباره فعاليت‌هاي فرزندشان دارند را در نظر مي‌گيريم و در برنامه‌ريزي‌ها لحاظ مي‌کنيم. يک مثال خيلي ساده‌اش،‌ ساعتي است که بايد فرزندشان در خانه باشد. يعني اگر مي‌خواهيم در مسجد برنامه‌اي را برگزار کنيم، طوري برنامه‌ريزي مي‌کنيم که تا آن ساعت بچه‌ها کارشان تمام‌شده باشد و بتوانند برگردند. يا گاهي خانواده‌ها مي‌گويند ما با فلان آسيب در خانواده درگير هستيم و مي‌دانيم در برنامه‌هاي مسجد کدام موضوعات اساسي مربوط به آسيب‌هاي خانوادگي را به‌صورت غيرمستقيم لحاظ کنيم. هماهنگي بين مسجد و خانواده،‌ يکي از مهم‌ترين نکاتي ا‌ست که در برنامه‌ريزي‌هاي مسجد براي کودکان و نوجوانان بايد مدنظر قرار بگيرد و مي‌تواند اثرات تربيتي اين برنامه‌ها را چند برابر کند. در چنين شرايطي‌ مسجد نقشي بسيار پررنگ در تقويت هنجارهاي خانوادگي بر مبناي آموزه‌هاي ديني خواهد داشت. نبايد فراموش کنيم که در معارف ديني ما، خانواده جايگاهي بسيار مهم و کليدي دارد و هر برنامه تفريحي-تربيتي در مسجد بايد با اصل و محور قرار دادن خانواده باشد. مهارت برنامه‌ريزي بچه‌ها در مساجد تقويت مي‌شود من بچه‌هاي متعددي را ديدم که مسئوليت‌پذيري پاييني داشتند و بعد از مدتي حضور در مسجد ،‌ در اين زمينه قوي‌ شدند. نوجواني که در مسجد مسئوليتي را بر عهده‌اش مي‌گذارند،‌ براي انجام آن مهارت‌هاي مختلفي را ياد مي‌گيرد. برنامه‌ريزي، ‌يکي از مهم‌ترينِ اين مهارت‌‌هاست که در درجه اول با شرکت در نماز جماعت در او ايجاد مي‌شود و در درجه بعدي همين مسئوليتي که برعهده‌گرفته، چون نياز به برنامه‌ريزي و نظم دارد،‌ اين مهارت‌ها را در او تقويت مي‌کند. بچه‌هاي مسجدي، مسئوليت‌پذيرترند بچه‌اي که در فعاليت‌هاي مسجد شرکت مي‌کند،‌ بسته به سطح توانايي‌اش در اين محيط امن و قابل‌ اعتماد،‌ نقش و مسئوليتي بر عهده مي‌گيرد و اين باعث مي‌شود «مسئوليت‌پذيري» در او تقويت شود. يعني در يک فضاي اجتماعي، مسئوليتي را قبول کند، براي انجام آن تعهد داشته باشد و مهارت‌هاي مختلفي را تمرين کند. مسئوليت‌هايي مانند مکبر بودن تا پذيرايي از نمازگزاران يا کمک به نظم مراسمي مثل اعتکاف، احياء و دعا که به‌ صورت دايم و هميشگي در مسجد برقرار است؛ علاوه بر آن مسئوليت‌ها و نقش‌هايي که در فوق‌برنامه‌هاي مربوط به اوقات فراغت به بچه‌ها سپرده مي‌شود و براي برنامه‌ريزان اين برنامه‌ها به‌ويژه امامان جماعت مسجد فرصت بسيار خوبي است تا اين مهارت‌ها را به بچه‌ها ياد دهند. يکي از مشکلاتي که ما در ابتداي ورود بچه‌ها به فضاي مسجد با آن مواجه هستيم، ضعف مسئوليت‌پذيري آن‌هاست. در اغلب خانواده‌ها به خاطر پديده فرزند سالاري،‌ هر امکاناتي که بچه‌ها مي‌خواهند،‌ در اختيار آن‌ها قرار دارد يا با خطاهاي جدي آن‌ها و کم‌کاري در وظيفه‌هايي که بر عهده‌ دارند،‌ خيلي با مسامحه برخورد مي‌شود؛ درمجموع بار مسئوليتي بر عهده بچه‌ها قرار نمي‌گيرد. وقتي آن‌ها در مسجد و کارهاي گروهي مختلف مشارکت مي‌کنند و مسئوليتي بر عهده مي‌گيرند،‌ اين نقطه‌ضعف جبران مي‌شود و مهارت مهمي را ياد مي‌گيرند که در زندگي به‌شدت به آن نياز دارند. به ويژه اين‌که فضاي مسجد اقتضاي اين را دارد که فرد به مسئوليتي که بر عهده گرفته،‌ تعهد داشته باشد، وقتي کاري را در مسجد به‌ خوبي انجام مي‌دهد،‌ مورد تشويق قرار مي‌گيرد. مهارت‌هاي ارتباطي را ياد مي‌گيرند در کنار آن مسجد مي‌تواند يک محيط امن، مورد اعتماد و بدون نياز به هزينه براي مشارکت اجتماعي فرزندان ما باشد. جايي که درک اجتماعي آن‌ها بالاتر مي‌رود و ارتباطات با افراد را ياد مي‌گيرند. درواقع مسجد و نماز جماعت يکي از نمونه‌هاي اصيل اجتماع مسلمان‌هاست و صرف حضور بچه‌ها در اين اجتماع بسياري از مهارت‌هاي ارتباطي را در آن ها پرورش مي‌دهد. وقتي‌که در فعاليت‌هاي مسجد نيز مشارکت و قبول مسئوليت مي‌کنند،‌ روابط بيشتري دارند و اين مهارت‌ها بهتر و عميق‌تر در فرد شکل مي‌گيرد و رشد مي ‌يابد. دغدغه‌‌هاي شان راجع به جامعه پررنگ‌تر مي‌شود يکي ديگر از ويژگي‌هايي که در بچه‌هاي تربيت‌يافته در فضاي مسجد، پررنگ است دغدغه درباره اولويت‌هاي اجتماعي،‌ فرهنگي و ديني است. چون بچه‌ها در اين محيط با معارف و اصول ديني انس پيدا مي‌کنند و اين دغدغه‌ها جزئي مهم از دين ماست که چه در منبر امام جماعت و چه در فعاليت‌هاي جنبي مسجد، پررنگ است. آن‌ها ياد مي‌گيرند بايد درباره افراد محروم و فقر احساس مسئوليت داشته باشند، موضوعات فرهنگي جامعه براي‌شان مهم باشد و مشکلات مختلف کشور برايشان موضوعيت داشته باشد. حتي اگر آن مسجد امام جماعت به‌روز و مطلعي داشته باشد،‌ بچه‌ها را راجع به محيط‌زيست، طبيعت و مسائل مهمي که کمتر در فضاهاي مذهبي موردتوجه است، حساس مي‌کند. اين که نبايد حتي در صورت فراواني نعمت،‌ اسراف کنند. ويژگي‌هاي اخلاقي مانند حيا، اسراف نکردن و ... نيز با توجه به اين که در آموزه‌هاي ديني ما پررنگ است توسط مسجد به بچه‌ها منتقل مي‌شود و اين باعث شکل‌گيري يک شخصيت سالم براي آن‌ها مي‌شود. با روحيه جهادي آشنا مي شوند در مسجد محور فعاليت‌ها و همکاري‌ها براي رضاي خداست و درنتيجه، در ذهن بچه‌ها اين‌طور جا مي‌افتد که در کار و خدمت به مردم، هميشه سود و کسب درآمد اصل نيست. اين موضوع در درجه اول،‌ خودخواهي و خودمحوري را در بچه‌ها کمرنگ مي‌کند و باعث مي‌شود کمک به مردم و کار براي رضاي خدا به‌ عنوان يک ارزش در ذهن آن‌ها شکل بگيرد. از سوي ديگر،‌ چنين نگاه و فعاليت‌هايي روحيه جهادي را در بچه‌ها شکل مي‌دهد و تقويت مي‌کند. حضور بچه‌ها در صف‌هاي نماز جماعت و در کنار بزرگ‌ترها خودش به‌تنهايي مي‌تواند ويژگي‌هاي اخلاقي مثبتي در آن‌ها ايجاد کند. ادب و احترام يکي از ويژگي‌هايي است که در مسجد بسيار پررنگ است و به‌صورت ناخودآگاه درون بچه‌ها شکل مي‌گيرد و نهادينه مي‌شود. همه کمک کنند تا از ظرفيت مساجد استفاده شود براي اين‌که اهداف تربيتي مسجد محقق شود، فردي که در مسجد متولي برنامه‌ريزي براي فعاليت‌هاي بچه‌هاست بايد هم مهارت‌ ارتباط با بچه‌ها در سنين کودک و نوجوان را داشته باشد و هم نکات تربيتي را مدنظر قرار بدهد که هم اين ويژگي‌هاي اخلاقي و شخصيتي طي حضور بچه‌ها در برنامه‌ها تقويت شود و هم آن‌ها را از فضاي مسجد زده نکند. اين متولي ممکن است بزرگ‌تر مسجد، امام جماعت يا مربي کلاس‌ها باشد. طبق تجربه‌اي که ما داريم، هرچقدر فعاليت‌هاي فوق‌برنامه مسجد، مربي محور باشد،‌ اهداف تربيتي آن بهتر و بيشتر محقق مي‌شود. يعني بچه‌ها وقتي وارد فضاي مسجد مي‌شوند در قالب همين برنامه‌ها با يک نفر در ارتباط باشند تا آن‌ها را ارتقا دهد. طبيعتاً با چنين رويکردي بايد براي انتخاب مربيان و آموزش مهارت‌هاي مختلف به آن‌ها برنامه‌ريزي کرد. مثلاً مربي از نظر اعتقادي در سطح خوبي باشد، روابط عمومي و روابط اجتماعي قوي داشته باشد و بتواند با بچه‌ها ارتباط بگيرد. اگر به نکات تربيت کودک و نوجوان مسلط باشد که چه‌بهتر، اگرنه دوره‌هايي براي اين مربيان برگزار شود تا نکات ضروري مورد نياز را به آن‌ها منتقل کنيم. هرچقدر اين ساختار برنامه‌ريز در مسجد،‌ بتواند قوي‌تر و اصولي‌تر شکل بگيرد، تأثيرات اين محيط معنوي بر شخصيت و ويژگي‌هاي بچه‌ها بيشتر و عميق‌تر خواهد شد. ويژگي‌هاي ۴ رکن يک مسجد آرماني احمد کاظمي زرومي چرا مساجد که زماني مهم ترين عرصه يک اجتماع اسلامي بودند و بااهميت‌ترين تصميمات در آن جاگرفته مي‌شد، اين روزها تأثيرگذاري‌شان در زندگي‌ها کمتر شده است؟ به طور کلي يک مسجد آرماني براي يک جامعه اسلامي چطور بايد باشد؟ سعي کرده‌ايم به تعدادي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي يک مسجد تأثيرگذار و آرماني و در يک کلام «خوب» اشاره کنيم. در اين کار از کتاب پژوهشي «الگوي مديريت اثربخش مسجد» نوشته آقاي دکتر رسول عباسي هم کمک گرفته‌ايم. محوريت داشتن امام جماعتي پيگير امام جماعت به عنوان مدير يک مرکز ديني، نقشي محوري دارد. يک امام جماعت خوب، داراي ويژگي‌هايي است و وظايفي هم بر عهده دارد. ويژگي‌هايي مثل: 1- دانش و مهارت؛ که بتواند مخاطب را بشناسد، به فن خطابه آشنايي داشته باشد، خوب ارتباط برقرار کند، تفکر خلاق داشته باشد و به آن دعوت کند، دانش ديني و دانش روز داشته باشد و... 2- فضايل اخلاقي؛ مثل عدالت، صداقت، خلق نيکو، نظم، اخلاص، آراستگي و... را رعايت کند. 3- تمايل و انگيزه؛ مثلاً اين‌که تلاش و پشتکار در مسجد و اهتمام براي حل مشکلات مردم داشته باشد و 4- هدف داري؛ مانند اين‌که انگيزه خودسازي و دگرسازي و... داشته باشد و در يک کلام تنها براي رفع تکليف نماز نخواند. اگر مردم با امام جماعت احساس دوستي کنند آن امام جماعت موفق‌تر عمل مي‌کند. امام بايد به وظايف خود هم آشنايي داشته باشد و مقيد به انجام آن‌ها باشد. اقامه نماز جماعت، تعليم و تربيت و نشر معارف، رهبري مسجد و برقراري ارتباط وظايف اصلي امام جماعت است. به ويژه اين‌که در نمازهاي جماعت غيبت نداشته باشد. مسجدي خودجوش و فعال برنامه‌هاي اجراشده در مسجد نيز داراي اهميت هستند. از اين نظر که چقدر تنوع داشته باشند و کيفيتشان چگونه باشد. اين موضوع هم به اقدامات مديريتي سه ضلع اصلي مسجد يعني امام جماعت، فعالان مسجد و جماعت بستگي دارد. با اين همه منابع و مسائل مادي هميشه مشکل بسياري از محيط‌هاي فرهنگي است که اين توجه و مديريتي صحيح مي‌طلبد. تحرک فکري فراوان دست‌اندرکاران مسجد (شامل خادم، هيئت امنا و ديگر افرادي که در مسجد کمک مي‌کنند) بايد داراي خصوصيات مثبتي باشند تا مسجد از حالت بي‌تحرکي خود خارج شود. فعالان مسجد بايد بتوانند با مردم و سازمان‌هاي مرتبط با مسجد به خوبي ارتباط برقرار کنند و از اختلاف دوري کنند. متأسفانه شاهد مثال اين موضوع، اختلافات گهگاهي هيئت امناي مساجد، امام جماعت و نهادهايي مثل بسيج است که هميشه انرژي افراد مختلفي را هدر مي‌دهد. يک دليلش شايد سن بالاي چنين افرادي است که کارهاي جوان‌ترها را قبول ندارند. اعتبار محلي هم براي فعالان مسجد بسيار مهم است چون باعث مي‌شود که افراد ديگر هم به فعاليت‌هاي مسجد اعتماد کنند و بيشتر با چنين جايي همکاري کنند. سعه صدر و نيت خدمت گزاري از ديگر ويژگي‌هاي مهم يک فعال مسجدي است که از کمبودها نرنجد و به هر ترتيب که شده اهداف متعالي مسجد را دنبال کند. افرادي مثل شهيد احمدعلي نيري که بدون هيچ چشم داشتي بسياري از افرادي را که از نظر بعضي‌ها، اميدي به هدايت شان نبود به وسيله حضور و فعاليت در مسجد جذب جبهه‌ها کرد و خود هم از اين سکوي الهي پر کشيد. دسترسي هميشگي به امام جماعت جماعتي که براي عبادت به مسجد مي‌آيند هم مهم‌اند. اخلاق خوب و مهرباني از ويژگي‌هاي جماعت مطلوب است. آن‌ها بايد با احکام حضور در مسجد و نماز جماعت آشنايي داشته باشند. فضاي مسجد هم بايد طوري باشد که از نظر ورودي‌ها و ميزان دسترسي به جماعت ساکن در محلات، آسان باشد. همچنين براي امور تبليغي و فرهنگي جادار و مناسب باشد. اگر در مسجد به غير از خانه خادم، خانه‌اي هم براي عالم و امام جماعت در نظر گرفته شود بسيار خوب مي‌شود چون فرق است بين امام جماعتي که هميشه در مسجد حضور دارد تا کسي که تنها به هنگام نماز حاضر است. اگر امام جماعت هميشه در مسجد باشد و ميزان دسترسي افراد به او ساده باشد، مسجد محل رجوع بيشتري از افراد محله مي‌شود و اين خود کم‌کم مسجد را به کانون توجهات برمي‌گرداند. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد