جذاب ترین ها
برگزیده

با کاشت این گیاه از شر حشرات موذی راحت شوید

جام جم

بروزرسانی 1399/05/23 - 09:39

با کاشت این گیاه از شر حشرات موذی راحت شوید

جام جم/ تا حالا اسم گل حشره کش به گوش تان خورده است؟ يا اصلا فکر کرده ايد ممکن است گل يا گياهي با خاصيت حشره کشي وجود داشته باشد؟ پيش فرض ذهني اغلب ما اين است که حشره کش ها عموما سموم و مواد شيميايي هستند. در حالي که در اصل طبيعت خودش براي اين مشکلات هم راه حل دارد، اما چون انسان امروزي هميشه وقت ندارد و مي خواهد زود به نتيجه برسد، مدام دنبال موادي است که زود اثر کنند. از طرفي اشتباهات بشري و دست بردن در اکوسيستم طبيعي باعث افزايش جمعيت آفات شده است. در اين ميان ممکن است حشره کش هاي گياهي سرعت اثرشان به گردپاي توليد مثل فزاينده آفات نرسد و در نتيجه نتوانند آنها را کنترل کنند و براي همين هم اسم شان به گوش ما ناآشنا و رسم شان نامهجور است. به همين دليل، اين گزارش را به معرفي مهم ترين حشره کش گياهي يعني پيرتروم (pyrethrum) اختصاص داده ايم، گياهي که شايد بتوانيم آن را در باغچه يا مزارع کوچک خانگي مان پرورش دهيم.
پيرتروم در واقع يک نوع گل داوودي (Chrysanthemum) است. گونه هاي زيادي از اين گل داراي خاصيت حشره کشي هستند، اما مواد حشره کش به صورت تجاري از دو گونه خاص آن به دست مي آيد. زادگاه اين گل اروپاي شرقي است، اما در ايران هم به طور خودرو در کوه هاي شمال کشور رشد مي کند. البته کشت وکار اين گياه به دليل کاربرد زياد آن در زندگي روزمره، حالت تجاري پيدا کرده و در کشورهاي زيادي از جمله کنيا، تانزانيا، هند، ژاپن، استراليا، انگليس، فرانسه، آلمان، سوئيس و اکوادور در مساحت هاي بالا کشت مي شود.

سابقه حشره کشي
گل پيرتروم در تمام دنيا به عنوان منبع اصلي توليد مواد حشره کش گياهي شناخته شده است. بايد توجه داشت مهم ترين ماده تشکيل دهنده هر گياه دارويي را که اثر دارويي دارد، ماده موثره مي نامند و ماده موثره اين گياه هم «پيرترين» نام دارد. ماده اي که مقداري از آن در تمام بخش هاي پيرتروم وجود دارد، اما مقدارش در گل و تخمدان بيش از ساير قسمت هاي آن است. اين ماده يک دشمن قوي براي حشرات از جمله مگس، پشه، کک، شپش، ساس، مالاريا و تعدادي از آفت هاي کشاورزي است. در صنعت داروسازي براي اثربخشي بيشتر ماده موثره، مواد ديگري را همراه آن مي کنند که به مواد جانبي معروفند. در مورد پيرتروم هم موادي مثل پيپرونيل
بوتوکسايد، سزوگسان و سولفوکسايد به اين گياه اضافه مي شود تا قدرت سمي بودن آن دو برابر شود. دليلش هم اين است با وجود اين که پيرترين يک فلج کننده قوي است، اما حشرات فلج شده به فاصله زمان کوتاهي پس از قرار گرفتن در معرض اين ماده مي توانند توان پرواز خود را بازيابي کنند. پس بايد به محلول هاي استخراج شده از پيرتروم مواد شيميايي هم اضافه کرد تا دو اتفاق فلج شدن و مرگ حشرات با کمترين تاخير زماني از هم اتفاق بيفتند.

سابقه کاشت
کاشت اين گل در جنگ جهاني اول براي حفاظت سربازان عليه حشرات مزاحمي مثل شپش، ساس، کنه و پشه مالاريا انجام مي شد. ولي بعد از ساخت حشره کش هاي شيميايي زوداثري مثل د.د.ت، کشت و توليد پيرتروم کنار گذاشته شد. تا اين که حدود ۲۰ سال بعد استفاده از اين مواد به دليل سميت بالاي آنها براي انسان و محيط زيست ممنوع شد و کاشت پيرتروم دوباره مورد توجه محققان قرار گرفت.
اصولا پژوهشگران اگر بخواهند سميت يک ماده را بسنجند، از شاخصي به عنوان «ميزان سميت براي پستانداران» استفاده مي کنند. يکي از محاسن گل حشره کش آن است که ماده موثره اش سميت بسيار کمي براي پستانداران دارد و از اين نظر يک ماده امن محسوب مي شود. از طرفي اين ماده برخلاف بسياري از سموم شيميايي در بدن انسان انباشته نمي شود و بنابراين براي انسان مضر نيست و مي توان با امنيت خاطر از آن گياه براي مبارزه و کنترل حشرات مزاحم و آفات استفاده کرد.

انتخاب گونه مناسب
پيرتروم گونه هاي متنوعي دارد و گام اول در کشت آن، انتخاب گونه سازگار با هر منطقه است، به طوري که بتوان بعد از کاشت بيشترين ماده موثره را از آن استخراج کرد. البته در توليد اقتصادي علاوه بر عملکرد محصول (تناژ برداشت شده)، کيفيت (درصد بالاي ماده موثره) هم بسيار مهم است. تحقيقات نشان داده توليد تجاري پيرتروم در مناطق کوهستاني بيشتر است، ولي عملکردشان به اندازه مناطق استوايي بالا نيست. نکته ديگر اين که هرچه ارتفاع بالاتر باشد، غلظت پيرترين هم افزايش مي يابد. پس مناطقي با ارتفاع ۱۶۰۰ تا ۳۰۰۰ متر از سطح دريا بهترين مناطق براي کشت پيرتروم به حساب مي آيند و توليد گل در ارتفاعات کمتر از ۱۶۰۰ متر کاهش مي يابد. البته به جز اين موارد مي توان شرايط ايده آل ديگري نيز براي کشت پيرتروم فراهم کرد؛ اما بايد در نظر گرفت: پيرتروم يک گياهي خشکي دوست است و آب و هواي نيمه خشک با زمستان هاي سرد را مي پسندد و براي همين نياز به آبياري بالا ندارد. ميانگين بارندگي ۱۲۰۰ ميلي متر در سال و دو تا سه ماه بدون باران در سال برايش کافي است. مناطق گرم را دوست دارد، اما دماي ۱۲- درجه سانتي گراد را نيز تحمل مي کند. زمين هاي شيب دار با خاک خشک، شني و آهکي را ترجيح مي دهد. در مناطقي مثل شمال کشور با رطوبت بالا و خاک سرشار از مواد آلي مناطق مرطوب رشد خوبي دارد، اما هواي مرطوب باعث کاهش غلظت ماده موثره پيرترين مي شود. البته اين مساله درباره ساير گياهان دارويي هم صادق است. از کشت پيرتروم در سايه به شدت پرهيز کنيد، چون تابش ناکافي نور آفتاب باعث کاهش شديد غلظت ماده موثره آن مي شود.

تکثير و کاشت
پيرتروم به دو روش تکثير مي شود؛ کاشت بذر و تقسيم بوته. البته معمولا در سال اول بهتر است از کاشت بذر استفاده شود و در سال هاي بعد مي توان از تقسيم بوته استفاده کرد.
روش مستقيم يا کاشت بذر: در شهريورماه بذرها در زمين کشت مي شوند، البته بايد روي آنها را با لايه نازکي از خاک سبک و برگ خشک پوشاند. فاصله بوته ها از هم نيز بايد ۳۵ تا ۴۰ سانتي متر و فاصله رديف هاي کاشت ۳۰ تا ۵۰ سانتي متر باشد. رشد اوليه اين گياه به شدت کند است و علف هاي هرز مي توانند طي دوره رشد بر آن غلبه کنند و تمام زمين را بپوشانند. از طرفي وجين علف هاي هرز نيز هزينه زيادي دارد، پس کشت به روش بذري مگر در سطوح کوچک توصيه نمي شود.
روش غيرمستقيم يا تقسيم بوته: اوايل پاييز يا اوايل بهار زمان مناسبي براي تکثير پيرتروم به اين روش است. براي اين کار بعد از خارج کردن گل هاي سه تا چهار ساله از خاک، هر بوته را بستگي به حجمش به پنج تا ۱۰ قطعه تقسيم و در زمين مي کارند. بوته هاي انتخاب شده بايد کاملا سالم و بدون علائم باشند. در اين روش فاصله دو بوته از همديگر ۲۰ تا ۳۰ سانتي متر و فاصله رديف ها ۶۰ سانتي متر است.

داشت و برداشت
گياه پيرتروم بايد به خوبي وجين شود، چون ممکن است در رقابت با رشد علف هاي هرز شکست بخورد. اين گياه به کمبود ازت و ديگر عناصر حساس نيست، اما مصرف فسفر تاثير زيادي بر افزايش ميزان گل دادن آن مي گذارد. همچنين خوشبختانه آفت خاصي در طول زمان داشت به اين گياه حمله نمي کند. اما براي برداشت پيرتروم بايد به اين نکته توجه داشت که گل هاي آن شبيه گل هاي بابونه هستند و ماده موثره اي که باعث خاصيت حشره کشي اين گل مي شود نيز پيرترين است. پس مهم است که زمان برداشت زماني باشد که بيشترين مقدار پيرترين را بتوان به دست آورد. بهترين زمان براي اين کار در فصل گرم و خشک است. در حالت ايده آل، برداشت گل ها بايد از زماني شروع شود که همه مزرعه به گل رفته باشد. روز پنجم تا نهم بعد از شروع گل دهي بهترين زمان برداشت است. همچنين مهم است که بدانيد گل هاي قسمت هاي مرکزي مزرعه نسبت به حاشيه از غلظت بالاتري از پيرترين برخوردار خواهند بود. البته به طور متوسط در هر متر مربع حدود هفت تا ۹ بوته پيرتروم کشت مي شود. در حالت ايده آل هر بوته مي تواند ۸۰ تا ۱۰۰ عدد گل توليد کند. گفته مي شود که در شرايط اقليمي مناسب از نظر خاک، آبياري، درجه حرارت و نور تعداد اين گل ها به بيش از ۴۰۰ شاخه نيز مي رسد. از ۱۰ کيلوگرم گل تازه يک سوم گل خشک شده به دست مي آيد. اين نکته اهميت تجاري و اقتصادي بودن پيرتروم را بيان مي کند.

از خشک کردن تا نگهداري
برداشت گل ها معمولا به همراه ساقه آنها انجام مي شود. البته در بعضي مناطق، گل ها را يکي دو روز قبل از خشک کردن، وارونه در آب قرار مي دهند. اين کار به اندازه بسيار کمي مقدار پيرترين را افزايش مي دهد. اما در روش تجاري، گل ها را در سالن هاي بزرگ زير نور خورشيد و در معرض جريان هوا يا در قفسه هاي خشک کن، خشک مي کنند. فرآيند خشک شدن گل نيز تا زماني ادامه دارد که رطوبت گل ها به کمتر از ۱۰ درصد برسد. همچنين بايد توجه داشت خردشدن پيرتروم در افزايش کارايي و طول عمر ماده موثره آن يعني پيرترين تاثيرگذار است. هرچه پودر گل خشک شده ريزتر باشد، کارايي بيشتري به عنوان حشره کش دارد، اما بايد دقت کرد که در اين شرايط سرعت فاسدشدن آن هم افزايش مي يابد. براي راحتي کار مي توان بخشي از ساقه را هم همراه گل خرد کرد، بدون اين که در غلظت پيرترين آن تغييري ايجاد شود. همچنين در نظر داشته باشيد پيرترين ترکيب بسيار ناپايداري است که اگر در معرض نور، گرما و در مجاورت هوا قرار گيرد، خيلي سريع و طي چند روز تجزيه مي شوند. سرما در حفظ غلظت ماده موثر گل هاي خردشده تاثير زيادي دارد، طوري که در دماي منفي ۲ تا ۵ درجه سانتي گراد به مدت شش ماه، بدون تغيير حفظ مي شود. البته گل هاي برداشت شده را مي توان در دماي اتاق و براي مدت ۱۰ روز در ظروف کاملا در بسته بدون هوا حفظ مي شوند. از گل هاي خشک شده براي چند ماه مي توان در محفظه کاملا بسته، بدون هوا و دور از نور نگهداري کرد. يکي ديگر از روش هاي نگهداري طولاني مدت اين گل نيز غوطه ور کردن آن در روغن معدني و روغن کنجد است.