حوزه/ داشتن دوست و برقراري روابط اجتماعي باديگران از نيازهاي اساسي فرزندان بخصوص در سنين نوجواني و جواني است. گرچه رفيق خوب و شايسته براي کليه طبقات مردم در تمام ادوار زندگي ارزنده و مهم است ولي براي نسل جوان اهميت بيشتر دارد، زيرا جواني دوره گسترش دوستيها و رفاقت با همسالان است و جوانان که در آستانه زندگي اجتماعي قرار گرفته اند مي توانند به وسيله رفيق خوب و بافضيلت، شخصيت خود را تقويت کنند و استعدادهاي اجتماعي خويش را به فعليت در آورند و خود را براي فعاليتهاي دامنه دار اجتماعي فرداي خويش مهيا سازند.
در اين دوره از يک سو عواطف نوجوان نسبت به دوران کودکي عمق بيشتري پيدا مي کند، دوستيهاي سطحي و تصادفي دوران کودکي تبديل به دوستيهاي عميق و انتخابي مي شود؛ گرچه از تعداد آنها کاسته مي شود اما بر عمق و استحکام آن افزوده مي شود؛ از سوي ديگر، نوجوان که در پي کسب استقلال از خانواده و بزرگسالان است به طور طبيعي به گروه همسالان توجه و گرايش پيدا مي کند. گويي پيوستن به آنها زمينه استقلال او را از بزرگسالان فراهم مي کند و نياز او به حمايت و همدردي که تا ديروز آن را در خانواده و در ارتباط با بزرگسالان مي جست برآورده مي سازد؛ علاوه بر آن، نوجوان که خود را با دنيايي تازه روبه رو مي بيند و از چهار سو با
عوامل و انگيزه هاي نوظهور و ناشناخته مواجه مي شود، احساس تنهايي مي کند. پيوستن به گروه همسالان اين احساس تنهايي او را تا اندازه اي برطرف مي سازد.
اين عوامل سبب مي شوند که گرايش نوجوان به همسالان و دوستان و اثرپذيرش از آنها به بيشترين حد خود برسد. به گونه اي که سن نوجواني را سن رفاقت بازي خوانده اند دوست و معاشر اصولاً در جان و دل انسان اثر مي گذارد و حتي باور و ايمان او را تحت تأثير قرار مي دهد (اَلْمَرءُ عَلي دينِ خليله و قَرينه).
بررسيهاي علمي نشان مي دهد که در دوره نوجواني، اثرپذيري نوجوانان از همسالان از هر کس ديگر ـ از قبيل خانواده و معلم بيشتر است. تأثير دوستان گاهي به حدي است که مي تواند بر نقش و تأثير والدين غلبه کند، حتي اگر خانواده کودک سرشار از فضيلت باشد. همچنان که در آيات قرآني آمده و در ادب فارسي تجلي يافته است که فرزند نوح پيامبر چند صباحي با همنشينان بد نشست و برخاست کرد از بيت نبوت بريد و به گمراهان پيوست.
پسر نوح با بدان بنشست
خاندان نبوتش گم شد
رسول گرامي اسلام(ص) در تمثيلي زيبا در باره تأثير دوست و همنشين صالح مي فرمايند:
«مَثلُ الجَليسِ الصّالِح مَثلُ العَطّارِ اِنْ لَمْ يُعْطِکَ مِنْ عِطْرِهِ اَصابَکَ مِنْ ريحِهِ؛
مثال همنشين صالح همانند عطاري است
که اگر از عطرش به تو نمي بخشد اما بوي عطرش به تو مي رسد.»
معاشرتها همان گونه که عامل مصونيت اخلاقي اند و اثر سازنده بر روي انسان دارند، در مواردي نيز عامل فساد و انحراف مي گردند. از اين رو کنترل و نظارت والدين و مربيان از اين جهت اهميت ويژه دارد. والدين بايد مراقب باشند که فرزندان نوجوان آنها با چه کساني طرح دوستي ريخته و رفت و آمد دارند.
امام خميني در باره دوستيهاي کودکان و خصوصا نوجوانان حساس بوده و دقت لازم را داشته اند.
دکتر فاطمه طباطبايي در اين راستا چنين مي گويد:
«امام بعد از سن تکليف بچه ها، بيشتر دقتشان در تعليم و تربيت آنها بود. هميشه از ما مي پرسيدند: آيا شما مي دانيد بچه تان کي از خانه بيرون مي رود و کي مي آيد، با چه کساني رفت و آمد مي کند و يا چه صحبتهايي مي کند؟»
امام راحل در تمامي زمينه ها از جمله مسايل تربيتي ديدگاهي وسيع و پيشرفته داشتند، و حتي در جزيي ترين امور زندگي دقت داشته و اهل نظر بودند.
طبق بررسيهاي به عمل آمده در سنين نوجواني زمينه براي لغزشها و آلودگيها کاملاً آماده است. از اين رو گاه ممکن است زحمات شبانه روزي و چندين ساله پدر و مادر که سعي کرده اند فرزندي پاک و بي آلايش تربيت کنند، به علت قرار گرفتن در محيطهاي آلوده و تماس با افراد ناسالم به سرعت از بين برود، بر اين اساس مراقبت خانواده در دوران نوجواني از اهميتي ويژه برخوردار است. متأسفانه بعضي خانواده ها از اهميت چنين مراقبتهايي غافلند و يا به علت گرفتاريهاي ديگر، چندان توجهي به اين مسايل حياتي از خود نشان نمي دهند. برخي ديگر از خانواده ها به فرزندان نوجوان خود اعتماد بيش از حد دارند و گمان مي کنند که فرزند آنها از قماش ديگري است و حتي فکر خطا نيز به ذهن او خطور نمي کند تا چه رسد به اينکه در عمل لغزشي از او سر بزند! اين خوش بيني افراطي ناشي از بي بصيرتي است. انسان هر اندازه که پاک و بي آلايش باشد، در معرض لغزش و خطاست؛ به ويژه در دوران نوجواني که از تجربه و روشن بيني کافي برخوردار نيست. اين خوش بيني سبب مي شود که پدر و مادر غفلت کنند و به موقع وظايف خود را نسبت به فرزندان انجام ندهند.
نقطه مقابل اين خوش بيني افراطي، بدبيني نسبت به فرزندان خويش است، برخي خانواده ها همواره نسبت به فرزندان و نوجوانان خود برخوردهاي بدبينانه دارند و اعمال مراقبت از سوي آنها به صورتي است که حساسيت منفي فرزندانشان را برمي انگيزد و آنها را به لجاجت وا مي دارد و چه بسا شخصيت اخلاقي آنها را مخدوش يا لگدمال کند.
اِعمال نظارت و کنترل از سوي والدين نسبت به فرزندان بايد به گونه اي باشد که اثرات منفي به دنبال نداشته باشد و آنها احساس نکنند که والدينشان نسبت به آنها بي اعتمادند. در عين حال، پدر و مادر بايد به نحوي فرزندان خود را متقاعد سازند که از مراقبت والدين خود بي نياز نيستند
و اين مراقبت ناشي از علاقه و مسؤوليتي است که خانواده در برابر فرزندان دارد. بعضي خانواده ها کار سخت گيري را به جايي مي رسانند که فرزندان خود را از داشتن هر نوع دوست، بازمي دارند؛ چنين روشي درست نمي باشد؛ زيرا آنها فرزندانشان را از مزاياي دوستي و فوايد آن محروم مي سازند. در دوره نوجواني، نوجوان نه تنها خواهان محبت ديدن از ديگران است بلکه خود را نيازمند به محبت کردن به ديگران نيز مي بيند. داشتن دوستان شايسته اين نياز عاطفي او را برآورده مي سازد و او را از تنهايي ـ با تمامي عواقب زيانبارش ـ نجات مي دهد و موجبات رشد عاطفي و اجتماعي او را فراهم مي سازد. محروم شدن از دوستان خوب، نوجوان را منزوي، غير اجتماعي و افسرده بار مي آورد و براي آينده او زيانبار است. در روايات اسلامي دوست خوب به آب گوارايي تشبيه شده است که تشنگي انسان را برطرف مي کند؛ بنابراين کافي نيست که ما فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشايست منع کنيم؛ بلکه بايد آنها را در يافتن دوستان خوب ياري دهيم. پدر و مادر آگاه مي کوشند تا با فراهم کردن شرايطي، امکان انتخاب بهترين دوستان را به فرزندان خود بدهند.
آيين دوست يابي از ديدگاه ائمه اطهار(ع)
از وظايف مهم والدين و مربيان در اين دوره نشان دادن معيارها و ضابطه ها و اصول دوستي و رفاقت به نوجوانان است. خصوصا اين مهم بايد در ابتداي دوره نوجواني صورت گيرد زيرا به تدريج که بر سنين نوجواني افزوده مي شود، دوستي و رفاقت در بين نوجوانان نيز شکل مي گيرد و از استحکام بيشتري برخوردار مي شود و در اين حالت تغيير در اين دوستيها امر ساده و راحتي نخواهد بود. اولياي اسلام بهترين ضابطه ها و معيارها را براي انتخاب دوست و رفيق مطرح فرموده اند که مربيان و معلمان بايد آنها را به عنوان آيين دوست يابي آموزش دهند.
الف: انتخاب دوست پس از آزمايش:
امام علي(ع) مي فرمايند: «کسي که پس از آزمايش صحيح، کسي را به دوستي برگزيند، رفاقتش پايدار و مودتش استوار خواهد بود.»
امام صادق(ع) مي فرمايند: «کسي که سه بار نسبت به تو خشمگين شود و در باره ات به بدي سخن نگويد شايسته رفاقت است پس او را براي دوستي انتخاب کن.»
ب: نگه داشتن حدود دامنه دوستي:
امام علي(ع) مي فرمايند: «با دوست مورد علاقه ات با مدارا و با حفظ جهات مصلحت اظهار دوستي کن شايد که او روزي دشمن تو شود و به مخالفت با تو برخيزد و نيز در اظهار بي مهري نسبت به کسي که مورد خشم تو قرار گرفته مدارا کن چه ممکن است روزي تيرگي از
ميان برود و او مورد علاقه و محبت تو واقع شود.»
امام صادق(ع) مي فرمايند: «دوست خود را از اسرار زندگي ات آگاه مکن، آن اسراري که به فرض دشمن شدن او با تو بدان زيان نمي رساند، زيرا دوست کنوني ممکن است روزي دشمن تو گردد و اسرار تو را فاش سازد.»
ج: شرايط دوست خوب:
امام صادق(ع) مي فرمايند: «دوستي و رفاقت حدودي دارد کسي که واجد تمام آن حدود نيست او دوست کامل نيست و آن کس که داراي هيچ يک از آن حدود نيست اساسا دوست نيست: اول آنکه، ظاهر و باطن رفيق تو نسبت به تو يکسان باشد. دوم آنکه، زيبايي و آبرويي تو را جمال خود ببيند و نازيبايي و زشتي خود ببيند. سوم آنکه، دست يافتن به مال يا رسيدن به مقام، روش دوستان او را نسبت به تو تغيير ندهد. چهارم، در زمينه رفاقت از آنچه و هر چه در اختيار دارد و نسبت به تو کوتاهي نکند. پنجم آنکه، تو را در مواقع آلام و مصايب تنها نگذارد.»
د: انواع دوست بد:
امام صادق(ع) مي فرمايند: «از رفاقت و همبستگي سه گروه بر حذر باش: خائن و ستمکار و سخن چين. کسي که روزي به نفع تو خيانت کند روز ديگر به ضرر تو خيانت خواهد کرد. کسي که براي تو به ديگري ستم مي نمايد
طولي نمي کشد که به خود تو ستم نمايد و کسي که از ديگران نزد تو نمامي مي کند به زودي از تو نزد ديگران نمامي خواهد کرد.»
امام علي(ع) مي فرمايند: «کسي که روزي براي فضيلتي که در تو نيست به دروغ از تو تعريف مي کند سزاوار است که روز ديگر براي صفت بدي که در تو نيست، تو را مذمت کند.»
حضرت سجاد(ع) به فرزندش امام باقر(ع) مي فرمايد: «اي فرزندم از رفاقت با احمق پرهيز کن چه او هنگامي که اراده مي کندبه نفع تو قدمي بردارد بر اثر حماقت و ناداني مايه زيان و ضرر تو مي شود.»
وظيفه والدين نسبت به دوستيهاي کودکان و نوجوانان
* والدين و مربيان بايد اقتضاي روحي و رواني دوران جواني را براي جوانان توضيح داده و تشريح کنند و آنان را به وضع روحي و رواني شان آگاه سازند، اگر بتوانند خطر رفقاي ناصالح و ضرر تندروي در رفاقت را به جوانان بفهمانند و با منطقي مستدل و خيرخواهانه آنان را از رفاقت با افراد ناصالح و خلافکار و افراط در دوستي بر حذر دارند، توانسته اند وظيفه خويش را نسبت به آنها در مورد انتخاب دوست انجام دهند و از اين راه موجبات خوشبختي و سعادتشان را فراهم سازند.
* والدين آگاه مي کوشند تا با فراهم کردن شرايطي، امکان انتخاب بهترين دوستان را به فرزندان خود بدهند و به طور مستقيم و غير
مستقيم آنها را با معيارهاي صحيح انتخاب دوست آشنا سازند؛ خطرات دوستيهاي نامناسب را در قالب وقايع و حکايات و تشويق به مطالعه کتاب و غيره به طور مستقيم به او يادآوري و آموزش دهند تا کمبود تجربه او را بدين وسيله تا اندازه اي جبران کنند.
* والدين بايد زمينه و بستر مناسبي را براي دوستان خوب فراهم نمايند، مثلاً روابط دوستانه يا خانوادگي يا شغلي والدين با افراد خاص، محله اي که براي زندگي خود انتخاب مي کنند و مدرسه اي که فرزندان را در آن نام نويسي مي نمايند و جاهايي که براي گردش و تفريح و ... مي روند، همه اين موارد هدفدار و جهت دار باشد، چون اين گونه مجالس در شکل دادن به دوستيهاي کودکان و نوجوانان با افراد معين مؤثر است.
* والدين به نحوي که فرزندان خود را حساس و بدبين نکنند مراقب نشست و برخاست او باشند و اگر تشخيص دادند که يکي از معاشران او اهليت تربيتي و اجتماعي ندارد، زمينه قطع ارتباط او را فراهم سازند و در صورت نياز از همفکري و کمک افرادي که مورد احترام و وثوق فرزند مي باشند براي تأثيرگذاري بر تصميم وي استفاده کنند.
* والدين به فرزندان خود معيار بدهند و آنان را با خصوصيات و ويژگيهاي دوست خوب و بد آشنا سازند و در جلسات خانوادگي و جشنها و مراسم مواظب باشند که فرزندان در دام دوستان ناباب گرفتار نشوند.
* والدين وقتي متوجه شدند فرزندشان دوست نابابي دارد سعي نمايند با مشورت با مشاور، برخوردي صحيح، منطقي، مستدل و دوستانه داشته و از برخوردهاي لحظه اي، تند و غير منطقي خودداري نمايند.
* والدين زمينه اي را فراهم سازند تا نوجوانان آنان با دوستان و معاشران مذهبي و تربيت يافته همدم و مأنوس شوند و زماني که داراي دوستان خوبي هستند به طور غير مستقيم زمينه استمرار و ادامه دوستي آنان را فراهم نمايند.
پيامها و نتايج
* نياز به دوست از نيازهاي اساسي نوجوانان است، داشتن دوستان خوب براي جوانان اهميت ويژه اي دارد و مي توانند از اين طريق شخصيت خود را تقويت و استعدادهاي اجتماعي خود را به فعليت در آورده و زمينه استقلال خود از والدين و ساير بزرگسالان را فراهم آورند.
* در دوره نوجواني گروه همسالان بيشترين تأثير را دارند، حتي از والدين و معلمين تأثيرشان بيشتر است.
* در ارتباط با محدوديت و يا آزادي دادن به نوجوانان نبايد افراط و تفريط داشته باشيم، اعتدال در اين رابطه بهترين شيوه است.
* والدين ضمن اينکه فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشايست منع مي کنند، آنها را در يافتن دوست خوب کمک کنند، در اين زمينه شرايط و امکانات لازم را فراهم آورند.
* در سنين نوجواني وظيفه والدين است که به صورت غير محسوس، عاقلانه و منطقي بر رفت و آمدهاي نوجوانان نظارت و کنترل داشته باشند.
* والدين و مربيان معيارهايي که اسلام براي انتخاب دوست بيان کرده، به فرزندانشان آموزش دهند.
* والدين نسبت به وظايف خويش در قبال کودکان و نوجوانان آگاه باشند و با آگاهي و درايت زمينه رشد و بالندگي فرزندانشان را فراهم سازند.
* امام خميني با توجه به نيازهاي نوجوانان و تأثيري که دوستان در اين سن دارند به والدين سفارش و تأکيد مي کنند که بر رفت و آمد آنان نظارت و کنترل بيشتري داشته باشند.

به پيج اينستاگرامي «آخرين خبر» بپيونديد
instagram.com/akharinkhabar