مرگ زیر ۷۰ سال برای ایرانی‌ها ممنوع شد!

فارس/ رئيس مرکز مديريت بيماري‌هاي غيرواگير وزارت بهداشت جلوگيري از مرگ ايرانيان در زير سن ۷۰ سال ،کاهش ۲۵ درصدي فشار خون و ۳۰ درصدي مصرف نمک در بين مردم را از جمله اهداف وزارت بهداشت عنوان کرد. تنوع بيماري‌ها و علل بروز و ظهور آنها در بين انسانها بسيار زياد است و همواره انسان به علت شرايط زندگي شامل آب و هوا، تغذيه، فشارها و استرس‌هاي محيطي و… در معرض انواع آن قرار دارد و يکي از دل مشغولي‌هاي بشر، خاصه پزشکان و محققان علوم پزشکي در طول صدها سال کاهش عوارض بيماري‌ها و تأثيرات منفي آن بر بدن انسان بوده است. در تقسيم بندي بيماري‌ها مي‌توان شالوده اصلي آن را به دو قسمت اصلي بيماري‌هاي واگير و غير واگير تقسيم‌بندي‌کرد. در اين ميان نقش بيماري‌هاي غير واگير در مرگ انسانها بسيار مؤثر و تعيين کننده است؛ به شکلي که بيماري‌هاي قلبي و عروقي، ديابت، سرطان و بيماري‌هاي مزمن تنفسي عامل بيش از ۸۰ درصد مرگ و ميرها هستند. هرساله تعداد بسيار زيادي از افراد جامعه قرباني اين بيماري ها مي شوند. براي آشنايي از روند برنامه ريزي‌هاي وزارت بهداشت درباره جلوگيري از بيماري‌هاي غير واگير پاي صحبت افشين استوار، رئيس مرکز مديريت بيماري‌هاي غير واگير وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي نشستيم تا از چند و چون اين برنامه‌ها و وضعيت بيماري‌هاي غير واگير در کشور آگاه شويم. وي اصلي‌ترين بيماري‌هاي غيرواگير را بيماري‌هاي قلبي و عروقي، ديابت، سرطان و بيماري‌هاي مزمن تنفسي برشمرد که عامل بيش از ۸۰ درصد مرگ و ميرها هستند و مهمترين عوامل خطر رفتاري بيماري‌هاي غيرواگير براي اين چهار بيماري را تغذيه ناسالم، کم تحرکي، مصرف سيگار و الکل دانست؛ ضمن اينکه يکي از اهداف وزارت بهداشت را کاهش ۳۰ درصد مصرف ميانگين نمک و ۲۵ درصد کم تحرکي در جامعه عنوان کرد. آنچه در ادامه از نظرتان مي‌گذرد مشروح اين گفت‌وگو است که با هم مرور مي‌کنيم. افشين استوار، رئيس مرکز مديريت بيماري‌هاي غير واگير وزارت بهداشت اظهار داشت: بيماري‌هاي غيرواگير بيماري‌هايي است که توسط يک عامل عفوني مانند ميکروب، ويروس، قارچ و انگل منتقل نمي‌شود؛ براي نمونه ديابت يک بيماري غيرواگير است اما اسهال، سل، وبا، مالاريا، سرخک و سرمايه‌خوردگي از جمله بيماري‌هاي واگير است. البته بين بيماري‌هاي واگير و غيرواگير يک تعاملات و ارتباطاتي وجود دارد. مثلاً برخي بيماري‌هاي غير واگير مثل سرطان دهانه رحم عامل عفوني دارد؛ يعني يک ويروسي در انساني وجود دارد که عامل اکثر بيماري‌هاي سرطان رحم است و ويروس از فردي به فرد ديگري منتقل شده و باعث ايجاد اين سرطان مي‌شود. بيماري‌هاي قلبي و عروقي، ديابت، سرطان و بيماري‌هاي مزمن تنفسي عامل ۸۰ درصد مرگ ها بيماري سرطان کبد، هپاتيت B و C فرد را مستعد سرطان کبد مي‌کند و نيز سرطان معده که در برخي موارد عامل عفوني، يک ميکروب است و بعضي از انواع ديابت به علت وجود يک ويروس است.بنابراين اين طور نيست که اينها دو چيز مجزا باشند. اصلي‌ترين بيماري‌هاي غيرواگير بيماري‌هاي قلبي و عروقي، ديابت، سرطان و بيماري‌هاي مزمن تنفسي است که عامل بيش از ۸۰ درصد مرگ و ميرها هستند. در ايران چه بيماري‌هاي غيرواگيري شيوع بيشتري دارد؟ استوار: در جهان و ايران بيماري‌هاي قلبي و عروقي، ديابت، سرطان و بيماري‌هاي مزمن تنفسي چهار عاملي هستند که بيش از ۸۰ درصد بيماري‌هاي غيرواگير و مرگ و ميرهاي وابسته به آن را تشکيل مي‌دهند. وزارت بهداشت چه برنامه‌هايي در خصوص پيشگيري از بيماري‌هاي غيرواگير انجام مي‌دهد؟ استوار: وزارت بهداشت براساس شواهد علمي اقدام مي‌کند و هر چقدر بار بيماري بيشتر باشد وزارت بهداشت به آن اهميت بيشتري مي‌دهد و متناسب با آن براي کنترل، پيشگيري و ارتقاي سلامت برنامه‌ريزي مي‌کند. تغذيه ناسالم، کم تحرکي، مصرف سيگار و الکل علل ايجاد بيماري‌هاي غير واگير است بيماري‌هاي قلبي و عروقي، سرطان، ديابت و بيماري‌هاي مزمن تنفسي عمده اولويت وزارت بهداشت را تشکيل مي‌دهد. البته خوشبختانه اين بيماري‌ها عوامل خطر مشترکي دارند که عبارت است از فاکتورهايي که افراد را مستعد ابتلا به اين بيماري‌ها مي‌کند. مهمترين عوامل خطر رفتاري بيماري‌هاي غيرواگير براي اين چهار بيماري، تغذيه ناسالم، کم تحرکي، مصرف سيگار و الکل است.البته عوامل خطر بيولوژيک هم وجود دارد؛ مانند بالا بودن قند خون، چربي خون، چاقي و مهم‌تر از همه فشار خون بالا است. آيا عامل وراثتي هم نقشي در ايجاد اين بيماري‌ها در انسان دارد؟ استوار: بله. همه بيماري‌ها کم و بيش جزء ارثي و اکتسابي دارند و بيماري‌هاي واگير نيز اين طور است. مثلاً ممکن است دو فرد به دلايل ارثي با يک عامل عفوني در تماس باشند؛ يکي بيمار شده و ديگري بيمار نشود. معناي آن اين است که يکي استعداد ژنتيکي ابتلا به آن بيماري را دارد و ديگري مقاومت نسبي دارد. بنابراين همه بيماري‌ها يک جز ارثي و ژنتيکي دارند که مقدار آن کم و زياد است. اينکه چقدر بيماري مربوط به ژنتيک و چقدر اکتسابي است، بيماري به بيماري و در جمعيت‌هاي مختلف متفاوت است. مهمترين عوامل خطر رفتاري بيماري‌هاي غيرواگير براي اين چهار بيماري، تغذيه ناسالم، کم تحرکي، مصرف سيگار و الکل است. وزارت بهداشت چه برنامه‌هايي براي پيشگيري از بيماري‌هاي غيرواگير دارد؟ استوار: کارهايي را که انجام مي‌دهيم به اين شکل است که روي همين بيماري‌ها و عوامل خطر نظام خدمات اوليه بهداشتي کار مي‌کنيم؛ يعني در پايگاه‌هاي بهداشتي، خانه‌ها و مراکز بهداشتي و در سطح جامعه کار کرده و مداخلات مبتني بر جامعه را طراحي و اجرا مي‌کنيم. منظور ما از اين کار آموزش‌ها و غربالگري‌هاي عمومي است که در سطح جامعه اجرا مي‌شود. براي نمونه بسيج کنترل فشار خون يک کاري است که در سطح جامعه انجام مي‌دهيم و تلاش مي‌کنيم آگاهي مردم را بالا ببريم و با هماهنگي‌هاي بين بخشي و سازمان‌هايي که به نوعي در عوامل خطر تأثيرگذار باشند همگي را دور يک هدف مشترک جمع کنيم. براي اين کار کميته‌اي با عنوان کميته ملي بيماري‌هاي غيرواگير در وزارت بهداشت وجود دارد که رئيس آن وزير بهداشت بوده و همه معاونت‌هاي مختلف در داخل وزارتخانه عضو آن هستند. کاري که اين کميته دنبال مي‌کند در واقع نوعي سازوکار بين بخشي را در پيش مي‌گيرد تا بتواند همه سازمان‌ها و نهادهايي را که در کشور چه در دولت و چه در بخش خصوصي روي بيماري‌هاي غيرواگير تأثير و تأثر دارند را دور هم جمع کند. برنامه ريزي براي کاهش ۲۵ درصدي فشار خون بالا در کشور براي انجام اين کار «سند ملي پيشگيري و کنترل بيماري‌هاي غيرواگير» وجود دارد که اين سند در شوراي عالي سلامت و امنيت غذايي که رئيس جمهور رئيس آن است به تصويب رسيده و تقريباً همه وزارتخانه‌ها و نهادهاي اصلي مؤثر در پيشگيري و کنترل بيماري‌هاي غيرواگير در اين سند مشارکت دارند؛ ضمن اينکه ۱۳ هدف براي اين موضوع در وزارت بهداشت هدف‌گذاري شده است. در واقع براي کاهش عوامل خطر بيماري‌هاي غيرواگير و دسترسي مردم به تکنولوژي و داروها اقدام مي‌شود. به عنوان مثال يکي از اهداف اين است که ما ۲۵ درصد شيوع فشار خون بالا را در کشور کاهش دهيم. تلاش براي کاهش ۳۰ درصد مصرف ميانگين نمک در جامعه يکي ديگر از اهداف اين است که ۳۰ درصد مصرف ميانگين نمک در جامعه و ۲۵ درصد کم تحرکي را کاهش دهيم. به اين ترتيب اين ۱۳ هدف وجود دارد. اين اقدامت براي اين است که ما را در نهايت به سمت هدف اصلي و کلي که يکي از ۱۳ هدف است سوق دهد و آن کاهش مرگ و مير زودرس است. جلوگيري از مرگ مردم در سنين زير ۷۰ سال؛ هدف وزارت بهداشت اين را همه مي‌دانند که روزي عمر به پايان مي‌يابد اما ما مي‌خواهيم تا جايي که ممکن است به تعويق بيندازيم و فعلاً هدف اين است که مردم زير سن ۷۰ سالگي از بين نروند؛ چرا که اگر فردي زير سن ۷۰ سالگي از بين برود مي‌گوييم از نظر اهداف سازمان جهاني بهداشت مرگ زودرس داشته است. براي اين کار بايد به اين موضوع توجه کنيم که شيوع فشار خون و مرگ ناشي از تصادفات و حوادث ترافيکي را کم کنيم و مصرف چربي ترانس را کاهش دهيم و به اين ترتيب به هدف اصلي مي‌رسيم. هدف اين است که مردم زير سن ۷۰ سالگي از بين نروند؛ چرا که اگر فردي زير سن ۷۰ سالگي از بين برود مي‌گوييم از نظر اهداف سازمان جهاني بهداشت مرگ زودرس داشته است. سن اميد به زندگي در مردان ۷۴ و در زنان ۷۸ سال است سن اميد به زندگي در ايران چقدر است و با نُرم جهاني چه فاصله‌اي داريم؟ استوار: سن اميد به زندگي در ايران در بين مردان و زنان متفاوت است. در مردان سن اميد به زندگي ۷۴ سال و در زنان ۷۸ سال است. وقتي مي‌گوييم اميد به زندگي يعني وقتي نوزادي اکنون با شرايط فعلي به دنيا مي‌آيد چقدر اميد به زنده ماندن دارد. در دنيا ميزان اميد به زندگي متفاوت است. بالا بودن اميد به زندگي در کشورهاي ژاپن و اسکانديناوي بالاتر از ميزان نرم جهاني است. به اين ترتيب در کشورهاي در حال توسعه پايين‌تر و کشورهايي فقيرتر خيلي پايين‌تر است و نابرابري زيادي بين کشورها وجود دارد. شيوع فشار خون بالا در ۲۶ تا ۲۷ درصد جمعيت بالاي ۱۸ سال کمپين و بسيج ملي کنترل فشار خون در ايران چگونه اجرا مي‌شود؟ استوار: ابتدا بايد به اين پرسش پاسخ دهيم که چرا به دنبال کمپين يا بسيج ملي کنترل فشار خون هستيم که بايد پاسخ داد علت اين است که ميزان شيوع فشار خون بالا در جمعيت ۱۸ سال به بالا در کشور حدود ۲۶ تا ۲۷ درصد است. اين به آن معنا است که ما جميعتي بالغ بر ۱۵ ميليون در کشور از جمعيت ۱۸ سال به بالا داريم که داراي فشار خون بالا هستند. يک سوم جمعيت ۳۰ سال به بالا فشار خون بالا دارند اگر به جمعيت هدف برنامه‌هاي ما در نظام ارائه خدمات بهداشتي که جمعيت ۳۰ سال به بالا است توجه کنيم اين آمار حتي به بيش از يک سوم افزايش پيدا مي‌کند. معناي آن اين است که يک سوم جمعيت ۳۰ سال به بالاي کشور فشار خون بالا دارند. ۶ تا ۷ ميليون نفر از افراد داراي بيماري فشار خون بالا از بيماري خود مطلع نيستند نکته‌اي که وجود دارد اين است که از تعداد ۱۵ ميليون نفري که استعداد مبتلا شدن به فشار خون را دارند، فقط ۶۰ درصد آنها مطلع هستند که فشار خون بالا دارند و ۴۰ درصد مابقي هيچ اطلاعي از اين موضوع ندارند؛ چرا که فشار خون هيچ علامت مشخصي ندارد؛ يعني ۶ تا ۷ ميليون نفر بيمار مبتلا به فشار خون بالا در کشور داريم که اصلاً از بيماري خود مطلع نيستند. از طرفي ديگر از بين کساني که از بيماري خود مطلع هستند فقط ۴۰ درصد مراقبت و داروي لازم را دريافت مي‌کنند؛ در نتيجه اتفاقي که در کشور مي‌افتد اين است که هر سال نزديک به ۱۰۰ مرگ منتسب به فشار خون در کشور روي مي‌دهد. يک چهارم مرگ‌ها در کشور در اثر فشار خون اين در حالي است که ما تقريباً نزديک ۳۸۰ هزار مرگ در کشور داريم؛ يعني بيش از يک چهارم مرگ‌هايي که در کشور اتفاق مي‌افتد در اثر بيماري‌هايي است که منتسب به بيماري فشار خون است. همه اينها نشان مي‌دهد که اين بيماري چقدر مهم است. از طرفي ديگر خصوصيتي که فشار خون بالا دارد اين است که قابل شناسايي و کنترل است. يعني با يک تجهيزات ساده مثل فشارسنج قابل شناسايي بوده و با داروهاي موجود نيز قابل کنترل است؛ بنابراين اين يکي از اولويت‌هاي اصلي وزارت بهداشت است. نزديک ۳۸۰ هزار مرگ در کشور داريم؛ يعني بيش از يک چهارم مرگ‌هايي که در کشور اتفاق مي‌افتد در اثر بيماري‌هايي است که منتسب به بيماري فشار خون است. در سه دهه گذشته شيوع فشار خون در کشور تقريباً سه برابر شده است و اگر به همين شکل پيش برويم انتظار مي‌رود در ۵ تا ۶ سال آينده اين ميزان به چهار برابر برسد. در ۳۰ سال پيش ميزان شيوع فشار خون ۱۰ درصد بوده است؛ در حالي که اکنون به ۳۰ درصد رسيده و تا چند سال ديگر به ۴۰ درصد خواهد رسيد؛ در نتيجه اگر کاري انجام ندهيم با بحران جدي مواجه مي‌شويم. لذا برنامه‌هاي جامعي براي کنترل فشار خون در نظر داريم؛ يعني با کنترل عوامل خطر جلوي فشار خون بالا را بگيريم. براي اطمينان يا افزايش پوشش مراقبت، درمان و کنترل فشار خون در افراد داراي فشار خون بالا برنامه‌هايي در وزارت بهداشت داريم که در حال اجرا است. يکي از اين کارها همين کمپين فشار خون بالا است که از ۲۷ ارديبهشت روز جهاني فشار خون شروع شده و تا پايان ماه رمضان کمپين اطلاع‌رساني و آموزش آن ادامه داشت و در پس زمينه اين اطلاع‌رساني تدارکات لازم را در مراکز بهداشتي و دانشگاه‌هاي علوم پزشکي انجام شد. آغاز ميداني طرح کنترل فشار خون از عيد فطر تا ۱۵ تير البته مردم مي‌توانند در همين مدت نيز به مراکز درماني ما مراجعه کرده يا به صورت خود اظهاري در سامانه فشار خون خود را وارد کنند. مرحله عملياتي و ميداني طرح بسيج ملي سنجش فشار خون از عيد فطر شروع شده و تا ۱۵ تيرماه ادامه خواهد داشت. يک فرد ۳۰ تا ۴۰ سال سالم سه سال يکبار بايد فشار خون خود را بسنجد هر فرد چند وقت يکبار بايد فشار خون خود را کنترل کند؟ استوار: اين موضوع بستگي به آن دارد که فرد عوامل خطر ديگر را دارد يا خير يا اساساً فشار خون او بالاست. در مراکز درماني اگر يک فرد ۳۰ تا ۴۰ سال فشار خون خود را بگيرد و عوامل ديگر خطر در آن را بسنجيم و مشکلي نداشته باشد به او اعلام مي‌کنيم براي اندازه‌گيري فشار خون خود سه سال ديگر مراجعه کند. اگر يک عامل خطر وجود داشته باشد يا سن فرد از ۴۰ سال به بالا باشد بايد هر سال فشار خون خود را اندازه بگيرد؛ يعني حداقل سالي يکبار اين کار را انجام دهد. اگر فشار خون بالا داشته باشد به او اعلام مي‌کنيم تا هر ماه براي اندازه‌گيري فشار خون مراجعه کند و هر سه ماه يکبار نيز پزشک او را ويزيت مي‌کند؛ اين پروتکل‌هايي است که در مراکز بهداشتي و درماني رعايت مي‌شود. به اين ترتيب ما با کنترل فشار خون جلوي عواقب جدي آن مانند سکته قلبي را مي‌گيريم. فشار خون بروز سکته‌هاي قلبي و مغزي، مرگ کمتر از سن ۷۰ سال، زوال عقل و دمانس، نارضايي کليوي و آلزايمر را افزايش مي‌دهد. وزارت بهداشت درباره پايش بيماري‌هاي غيرواگير در کشور چه اقداماتي انجام مي‌دهد و آيا مي‌توانيد ادعا کنيد که اين پايش در همه جاي کشور انجام گرفته است. استوار: ‌خير.ما چنين ادعايي نداريم.البته ما آمار دقيق آن را داريم و پيمايش عوامل خطر بيماري‌هاي غيرواگير را هر سه سال يکبار انجام مي‌دهيم. در سال جاري دوباره پيمايش را تکرار مي‌کنيم و مي‌توانيم وضعيت بيماري‌ها را رصد کنيم. فشار خون بروز سکته‌هاي قلبي و مغزي، مرگ کمتر از سن ۷۰ سال، زوال عقل و دمانس، نارضايي کليوي و آلزايمر را افزايش مي‌دهد. ما کار خود را در مراکز درماني و خانه‌هاي بهداشت به صورت روزانه انجام مي‌دهيم و اين کمپين فشار خون يک کار تکميلي است و در اثر انجام اين کار سطح آگاهي جامعه را به يکباره بالا مي‌بريم. بنا داريم فشار خون ۲۰ ميليون از افرادي بالاي ۳۰ سال را در اين طرح اندازه‌گيري کنيم. البته همکاران ما به صورت روزانه اين کار را در مراکز بهداشتي انجام مي‌دهند اما کافي نيست. بايد مردم خود عوامل خطر را کنترل کنند. به اين شکل که بايد نمک کمتري در روز مصرف کنند، فعاليت بدني داشته، سيگار و الکل مصرف نکنند و با مراجعه منظم به مراکز بهداشتي و درماني در صورتي که فشار خون بالا دارند آن را تشخيص داده و کنترل کنند. ما مي‌خواهيم به مردم اعلام کنيم که چطور مي‌توانند از خود مراقبت کنند و اين کمپين يک موج ايجاد مي‌کند و مي‌تواند ما را يک سطح بالاتر ببرد. برآورد کرده‌ايم ۲ ميليون بيماري مبتلا به فشار خون بالا را در اين طرح شناسايي کنيم. سنجش فشار خون ۲۰ ميليون نفر آيا همه افرادي بالاي ۳۰ سال در طرح بسيج ملي کنترل فشار خون تحت پوشش قرار مي‌گيرند؟ استوار: خير. ما ۴۰ ميليون نفر افراد بالاي ۳۰ سال داريم و هدف‌گذاري کرده‌ايم از هر دو نفر، فشار خون يک نفر را اندازه‌گيري کنيم؛ در نتيجه ۵۰ درصد از اين تعداد را پوشش مي‌دهيم و اميدواريم اين کار کمک کند تا ۵۰ درصد ديگر نيز خودشان مراجعه کنند. مردم براي سنجش فشار خون خود به کجا بايد مراجعه کنند؟ استوار: ما در همه مراکز، خانه‌هاي بهداشت، پايگاه‌هاي بهداشتي و درماني و پايگاه‌هاي بهداشت شهري و همه بيمارستان‌ها اين کار را انجام مي‌دهيم. ۱۰۰۲ بيمارستان در کشور داريم که در همه آنها يک پايگاه سنجش فشار خون خواهيم داشت؛ ضمن اينکه در همه کلينيک‌هاي تخصصي، بيمارستان‌هاي خصوصي و خيريه اين کار انجام مي‌گيرد. علاوه بر آن دانشگاه‌هاي علوم پزشکي ايستگاه‌هاي سنجش فشار را در سطح شهر سازماندهي کنند. سنجش فشار خون براي همه افراد رايگان است. مشارکت خوبي در اين طرح وجود دارد؛ به شکلي که نيروهاي مسلح اعلام کردند فشار خون همه بيمه‌شدگان خود را اندازه‌گيري مي‌کند، بسيج جامعه پزشکي، سازمان نظام پزشکي و نظام پرستاري در اين خصوص همکاري مي‌کنند و يک بسيج ملي نيروها در کشور به وجود آمده است؛ با توجه به اينکه رئيس جمهور به همه دستگاه‌ها دستور داده است تا در اين خصوص با وزارت بهداشت همکاري کند. دانشجويان پزشکي، پيراپزشکي و پرستاري نيز در اين طرح مشارکت مي‌کنند. مطلب پزشکان به عنوان ايستگاه سنجش فشار خون فعاليت مي‌کنند؛ ضمن اينکه در دانشگاه‌هاي ايستگاه‌هاي سنجش را ايجاد کرده‌ايم و در هر شهر ليست و آدرس ايستگاه‌هاي سنجش فشار خون در اختيار مردم قرار گرفته و مردم مي‌توانند نزديک‌ترين ايستگاه را انتخاب کنند.‌علاوه بر اينها ايستگاه‌هاي سياري در محل تجمع مردم ايجاد شده است. سنجش فشار خون طي ۲ مرحله انجام مي‌شود و حداقل ۱۰ تا ۱۵ دقيقه زمان مي‌برد و ميانگين آن را اندازه‌گيري مي‌کنيم. آيا برنامه مشترکي براي پيشگيري از بيماري‌هاي غيرواگير با وزارتخانه‌هاي ديگر مانند آموزش و پرورش داريد؟ استوار: بله. براي کنترل مصرف دخانيات چند برنامه داريم؛ مانند ممنوعيت تبليغات دخانيات، ممنوعيت مصرف دخانيات در اماکن عمومي، کنترل قاچاق سيگار، افزايش ماليات سيگار، ممنوعيت عرضه سيگار به کودکان و نوجوانان زير ۱۸ سال؛ از جمله برنامه‌هايي است که از طريق اعمال قانون و آموزش مردم پيش مي‌بريم. در مدارس برنامه‌هاي فعاليت بدني و تحرک دانش‌آموزان را داريم. برنامه کنترل بوفه‌هاي سالم و تغذيه دانش‌آموزان از ديگر برنامه‌هاست؛ ضمن اينکه با هماهنگي آموزش و پرورش درسي با عنوان «بهداشت و سلامت» را به برنامه درسي اضافه کرده‌ايم که در پايه دوازدهم بوده و يک فصل از اين کتاب در خصوص بيماري‌هاي غيرواگير است. پيمايش و اندازه‌گيري سلامت دانش‌آموزان با هماهنگي آموزش و پرورش انجام مي‌شود؛ ضمن اينکه طرح سلامت کارکنان دستگاه‌ها را داريم که بخش عمده‌اي از آن در حوزه بيماري‌هاي غيرواگير است و در وزارتخانه‌هاي مختلف دبيرخانه‌هاي سلامت تشکيل شده است. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد