روش های درمان آزواسپرمی و پیشگیری از ابتلا به آن

طبنا نيوز

بروزرسانی 1399/10/26 - 17:00

روش های درمان آزواسپرمی و پیشگیری از ابتلا به آن

طبنا نيوز/بي نطفگي يا آزواسپرمي، نوعي اختلال بوده که در آن تعداد اسپرم هاي موجود در مايع مني، صفر مي‌شود. در اين مقاله به بررسي اين موضوع مي پردازيم.

آزواسپرمي
اين بيماري بسيار نادر است و فقط يک درصد از مردان را شامل مي شود که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از مردان نابارور است. اسپرم در بيضه ها ساخته مي شود و در دستگاه تناسلي با مايعي در مجاري سمينال ترکيب مي شود. مايع سفيد رنگ و غليظي که حاصل مي شود مني نام دارد. در آزواسپرمي (Azoospermia) مني همچنان ساخته مي شود و ارضاي جنسي اتفاق مي افتد اما مني ديگر داراي اسپرم نيست.

ژنتيک و عوامل موروثي در ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد کم اسپرمي و آزواسپرمي تاثير دارد. عيوب و اختلالات در کروموزوم ها ( ساختار هسته سلول ها که حاوي اطلاعات ژنتيکي است ) مي تواند بر شکل، اندازه و تعداد اسپرم ها اثر بگذارد. اين عيوب در بخش هاي مختلفي از کروموزم مردانه مي توانند رخ بدهند. در بعضي موارد بخشي از کروموزوم مردانه محذوف است و اين مي تواند منجر به ناباروري شود.

به طوري کلي سه نوع آزواسپرمي وجود دارد:

آزواسپرمي پيش از بيضه اي
اين عارضه به دليل اختلال در ساخت هورمون هاي مسئول توليد اسپرم بوجود مي آيد. اين حالت به دو دليل به وجود مي آيد.
۱. سندرم کالمن، اختلالي ژنتيکي و موروثي کروموزوم هاي ايکس که نشانه هاي آن سطح پايين هورمون مولد گونادوتروپين و بي بويي است. کار اين هورمون تحريک غده هيپوفيز براي ترشح هورمون هايي است که اندام تناسلي را کنترل مي کنند.
۲. اختلالات هيپوتالاموس يا غده هيپوفيز که ناشي از درمان هاي راديويي و داروهاي شيمي درماني هستند.

آزواسپرمي بيضه اي
اين عارضه به دنبال هر اختلال در عملکرد يا ساختار بيض ها بوجود مي آيد. اين عارضه مي تواند از عوامل ذکر شده در زير نشات بگيرد:

آنورشيا يا عدم وجود بيضه ها
کيپتورشيديسم ( وضعيتي که بيضه ها در کيسه بيضه قرار نگرفته اند. )
سندرم سرتولي تنها ( بيضه ها سلول هاي اسپرم مرده توليد مي کنند. )
توقف اسپرماتوژنيک ( بيضه ها سلول هاي اسپرم ناقص توليد مي کنند. )
سندرم لينفلتر: مرد يک کروموزوم ايکس اضافه دارد. نتيجه آن مي تواند ناباروري يا عدم بلوغ فيزيکي يا جنسي باشد.
مام اورکيتيس؛ التهاب بيضه ها
تومور ها
واکنش به داروها
درمان هاي راديويي
بيماري هايي از جمله ديابت، سيروز و نارسايي کليه
جراحي
واريکوسل؛ گشادي رگ هاي بيضه
آزواسپرمي پسا بيضه اي
اين عارضه به دنبال مشکلات انزال منتج از انسداد دستگاه تناسلي ايجاد مي شود. در اين حالت اسپرم با مايع مني ترکيب نمي شود. اين عارضه حدود ۴۰ درصد از آزواسپرمي ها را شامل مي شود. علل آن ممکن است از موارد زير باشد:

انسداد در اپيديديم، لوله مني يا هر قسمت ديگري در اندام جنسي
عفونت
جراحت
رشد کيست
وازکتومي؛ برداشت لوله مني
نداشتن لوله مني به طور مادرزادي؛ اين عارضه مي تواند منجر به فيبروز کيستي نيز بشود.
زناني که همسراني با فيبروز کيستي دارند بايد آزمايشاتي انجام بدهند تا مشخص شود فرزندشان احتمال ابتلا به فيبروز کيستي دارد يا خير.

سيستم تناسلي
دستگاه تناسلي شامل اين بخش هاست:

بيضه ها
مسئول فرآيند اسپرماتوژينز يا توليد اسپرم هستند.
لوله هاي مني ساز
لوله هاي کوچک و باريکي که اکثر بافت بيضه ها را تشکيل مي دهند.
اپيديديم
لوله هايي که اسپرم هاي بالغ در آنجا ذخيره مي شوند.
لوله مني
لوله اي که از اپيديديم به مجراي ادراري مي رود. تنگ و گشاد شدن اين لوله باعث حرکت اسپرم مي شود و آن را به کيسه هاي سمينال مي برد جايي که اسپرم با مايع سمينال ترکيب شده و مني به وجود مي آيد.
مجراي ادرار
لوله اي که در طول آلت تناسلي کشيده شده و محل خروج ادرار از مثانه و مني از بيضه هاست.

علائم آزواسپرمي
شايد خودتان متوجه ابتلايتان به اين عارضه نباشيد و هيچ علائمي را مشاهده نکنيد تا اينکه مي بينيد تمام تلاش هايتان بي نتيجه باقي مي ماند. جز اين مورد، علائم و نشانه هاي ديگري که مشاهده مي کنيد مي تواند به علل و عوارض ديگري مربوط باشد که شامل مواردي همچون عدم تعادل هورمون ها يا اختلالات ژنتيکي و کروموزومي است.

علائم احتمالي آزواسپرمي شامل موارد زير مي شود:

سرد مزاجي جنسي
اختلال نعوظ
غده، ورم يا ناراحتي در اطراف بيضه ها
کاهش مو هاي صورت يا بدن
درست است که تنها به يک اسپرم و يک تخمک براي باردار شدن نياز است، اما اسپرم هاي سالم بيشتر احتمال بارداري در هر ماه را افزايش مي دهند. حتي اگر قصد بچه دار شدن نداريد، تعداد اسپرم عامل مهمي براي سلامت کل در نظر گرفته مي شود. تعداد غير عادي اسپرم مي تواند نشان دهنده اختلالات مربوط به سلامتي باشد. مي توانيد از طريق آناليز مايع مني، شمارش اسپرم را انجام دهيد که اين آزمايش را مي توان در مطب پزشک، کلينيک باروري يا در خانه انجام داد.

آزمايش مايع مني
آناليز مايع مني اين موارد را مشخص مي کند:

تعداد اسپرم ها (حجم)
شکل اسپرم
حرکت اسپرم يا تحرک اسپرم
تعداد، شکل و تحرک اسپرم براي بررسي باروري مردان عوامل مهمي هستند. ممکن است پزشک آزمايش و بررسي ۳ نمونه در ملاقات هاي گوناگون را براي آناليز دقيق پيشنهاد دهد. تست هايي که در خانه انجام مي شوند تنها تعداد اسپرم ها را مشخص مي کنند. اگر مي خواهيد آناليز کامل داشته باشيد، با پزشک صحبت کنيد.

تعداد اسپرم و باروري
تعداد اسپرم مي تواند روي باروري تاثير بگذارد زيرا احتمال باردار شدن همسرتان با تعداد کم اسپرم کاهش مي يابد. مشکلات کيفيت اسپرم نيز مي توانند روي احتمال باردار شدن همسرتان تاثير بگذارند. ناباروري مردان (که اغلب به علت تعداد کم اسپرم رخ مي دهد) يکي از دلايل اصلي است که زوج ها نمي توانند بچه دار شوند. اما زوج ها مي توانند ساير مشکلاتي که روي باروري تاثير مي گذارند را نيز تجربه کنند. در برخي موارد، ناباروري به علت عوامل زنانه همچون اين موارد رخ مي دهد:

ذخيره تخمدان کم
انسداد لوله فالوپ
آندومتريوز
باردار نشدن مي تواند از نتايج عدم تلاش کافي براي بارداري باشد. در بيشتر موارد، حتي هنگامي که مشکلات باروري وجود ندارد، باردار شدن مي تواند ۶ ماه تا ۱ سال طول بکشد. اگر بالاي ۳۵ سال سن داريد و شما و همسرتان ۶ ماه براي باردار شدن تلاش کرده ايد، ممکن است پزشک شما را به متخصص باروري ارجاع دهد. اگر براي بيش از يک سال براي بارداري تلاش کرده ايد و شما و همسرتان زير ۳۵ سال هستيد، براي اين که ببينيد آيا به ارجاع به متخصص نياز هست يا نه از پزشک سوال بپرسيد.

تشخيص آزواسپرمي
آزواسپرمي هنگامي تشخيص داده مي شود که در دو موقعيت جداگانه، هيچ سلول اسپرمي در نمونه سانتريفيوژ شده مايع مني با استفاده از ميکروسکوپ با قدرت بالا تشخيص داده نشود. در مواردي که مايع مني سانتريفيوژ شده وجود دارد، اگر سلول هاي اسپرم وجود داشته باشند از مايع اطراف شان جدا مي شوند و زير ميکروسکوپ ديده مي شوند.

به عنوان قسمتي از پروسه تشخيص، پزشک سابقه بيمار نظير اين موارد را بررسي مي کند:

موفقيت يا عدم موفقيت در باروري در زمان گذشته (توانايي داشتن فرزند)
بيماري هاي زمان کودکي
ضربه يا جراحي در ناحيه مقعد (اين امر سبب انسداد مجاري يا منبع ضعيف خون به بيضه ها مي شود)
عفونت ادراري يا مجراي تناسلي
بيماري هاي منتقله جنسي
قرار گرفتن در معرض پرتو يا شيمي درماني
هر گونه استفاده از دارو، در گذشته يا حال
تب اخير يا قرار گرفتن در معرض گرما همچون سوناي مکرر يا حمام بخار گرم (گرما سلول هاي اسپرم را از بين مي برد)
سابقه خانوادگي در نقص هاي مادرزادي، عقب ماندگي ذهني، اختلالات اندام هاي تناسلي يا فيبروز سيستيک
معاينه فيزيکي آزواسپرمي
در معاينه فيزيکي پزشک اين موارد را بررسي مي کند:

بلوغ کلي، اندازه و شکل بدن و اندام هاي تناسلي
محتواي آلت تناسلي (مردان) و کيسه بيضه
بررسي وجود مجاري وازدفران
ورم يا حساس شدن اپيديديم
وجود يا نبود واريکوسل
بررسي مقعد براي انسداد مجراي انزالي
ممکن است پزشک انجام اين آزمايش ها را نيز پيشنهاد دهد:

بررسي سطح هورمون هايي نظير تستوسترون و هورمون تحريک کننده فوليکول (FSH)
آزمايش هاي ژنتيکي
اشعه ايکس و سونوگرافي اندام هاي تناسلي براي بررسي مشکلات اندازه و شکل آن ها و ارزيابي اين که آيا هيچ تومور، انسداد يا عدم خونرساني کافي وجود دارد يا نه.
تصوير برداري از مغز براي تشخيص اختلالات هيپوتالاموس و غده هيپوفيز
در مواردي که اندازه بيضه ها و سطح هورمون ها عادي است، بيوپسي (نمونه برداري از بافت) بيضه ها انجام مي شود تا آزواسپرمي انسدادي يا غير انسدادي مشخص شود. بيوپسي عادي به اين معناست که احتمالا در برخي از نقاط سيستم انتقال اسپرم، انسداد وجود دارد. گاهي هر اسپرمي که در بيضه يافت مي شود فريز مي شود تا بعدها مورد بررسي قرار بگيرد يا در روش هاي کمک باروري از آن استفاده شود.

درمان آزواسپرمي
درمان آزواسپرمي انسدادي
جراحي مي تواند لوله هاي مسدود شده در اندام هاي تناسلي را اصلاح کند و ارتباطي را برقرار کند که به علت نقص هاي مادرزادي هيچ گاه شکل نگرفته بود. برخي از پزشکان در زمينه درمان آزواسپرمي و ترميم موثر جريان اسپرم تخصص دارند. اگر ترميم با جراحي ممکن نيست يا خودتان آن را ترجيح نمي دهيد، اغلب گزينه ديگري نيز وجود دارد. متخصصان مي توانند اسپرم را از طريق اين موارد استخراج کنند:

بيضه ها
اپيديديم، جايي که اسپرم رشد مي کند
وازدفران لوله اي که انتقال اسپرم را بر عهده دارد
اسپرم براي باردار شدن به کمک لقاح آزمايشگاهي (IVF) استخراج مي شود. پزشکان درباره گزينه هاي موجود با شما مشورت مي کنند و به شما در تصميم گيري کمک مي کنند. اگر جراحي ممکن باشد دو نوع جراحي صورت مي گيرد: ميکروسرجري و جراحي اندوسکوپيک.

آزواسپرمي انسدادي و ميکروسرجري
ميکروسرجري يک تکنيک اثبات شده است که تاريخچه طولاني اي دارد. متخصصاني که ميکروسرجري را انجام مي دهند بايد يک سال بيشتر درس بخوانند تا در اين درمان تخصص پيدا کنند.

شما کاملا با بيهوشي عمومي بيهوش مي شويد.
پزشک يک برش کوچک در بيضه انجام مي دهد.
پزشک از ابزار بزرگ نمايي مخصوص استفاده مي کند، انسداد را اصلاح مي کند يا ارتباط از دست رفته را ترميم مي کند و برش را مي بندد.
از ميکروسرجري براي ترميم مشکلات اپيديديم و وازدفران استفاده مي شود.

آزواسپرمي انسدادي و جراحي اندوسکوپيک
جراحي اندوسکوپيک يک پروسه کم تهاجمي است که از برش هاي کوچک تر استفاده مي کند.

با استفاده از بيهوشي عمومي کاملا بيهوش مي شويد و براي اذيت نشدن از بيحسي موضعي در محل مورد نظر استفاده مي شود.
پزشک از يک لوله اسکوپ (لوله باريک و انعطاف پذير) با دوربين، نور و بزرگنمايي در محل جراحي استفاده مي کند؛ در حالي که براي هدايت، تصوير روي يک مانيتور نشان داده مي شود.
لوله اسکوپ به آرامي به پيشابراه هدايت مي شود که باعث مي شود به برش بزرگ نيازي نباشد. سپس پزشک به دقت انسداد را برطرف مي کند.
پزشکان از جراحي اندوسکوپيک براي ترميم مشکلات مربوط به مجراي انزالي (لوله اي که اسپرم از آن به پيشابراه مي رود، با مايع مخلوط مي شود و مايع مني را تشکيل مي دهد) استفاده مي کنند.

درمان آزواسپرمي غير انسدادي
با وجود درمان هاي پيشرفته اي که امروز در دسترس است برخي از مردان با آزواسپرمي غير انسدادي، بازگشت اسپرم به مايع مني را تجربه مي کنند، تا جايي که بارداري و لقاح غير کمکي ممکن مي شود. براي بسياري ديگر از بيماران، مي توان کيسه هايي از توليد اسپرم را در بيضه تشخيص داد حتي اگر خيلي از قسمت ها تهي باشند و بيمار به اندازه کافي اسپرم توليد نکند تا به مجاري تناسلي بفرستد. علت چنين موفقيتي تجربه و تخصص در زمينه استخراج اسپرم است.

پزشک درباره شرايط خاص تان با شما صحبت مي کند و توصيه هاي درماني به شما ارائه مي دهد. براي برخي از مردان، راه حل نسبتا ساده است و شامل اين موارد است: تغيير در سبک زندگي، تعويض يک دارو يا پرهيز از برخي سموم خاص. به علاوه اگر شيمي درماني يا پرتو درماني داشته ايد، بايد بدانيد که سيستم تناسلي برگشت پذير است و بدن به زمان براي ريکاوري نياز دارد. اما گاهي به مداخلات مستقيمي نياز است. در هر مورد بايد ۲-۳ ماه به بدن اجازه دهيد که اسپرم کافي توليد کند تا مزاياي شفاف درمان را ببينيد.

درمان هورموني آزواسپرمي
برخي از مردان با آزواسپرمي انسدادي مي توانند با کمک هورمون هاي خاص، بازگشت اسپرم به مني يا افزايش احتمال يافتن اسپرم در طول استخراج را تجربه کنند.

اين هورمون ها عبارتند از:

هورمون تحريک کننده فوليکول (FSH)
هورمون گنادوتروپين جفتي انساني (HCG)
کلوميفن
آناستروزول
لترازول

واريکوسلکتومي
برخي از مردان ممکن است واريکوسل داشته باشند که شامل بزرگ و گشاد شدن رگ هاي کيسه بيضه است که مي تواند مانع از توليد اسپرم شود. در طول پروسه واريکوسلکتومي ميکروسکوپيک از ميکروسکوپ براي تشخيص و باز کردن رگ ها و حفظ ساختارهاي ضروري اطراف (همچون شريان ها، وازدفران و مجاري لنفاتيک) استفاده مي شود. بيش از ۴۰ درصد از مردان پس از اين پروسه، بازگشت اسپرم به مايع مني را تجربه مي کنند.

استخراج اسپرم براي آزواسپرمي
براي برخي از مردان با آزواسپرمي غير انسدادي، مي توان اسپرم را به مايع مني بازگرداند. اما وقتي اين اتفاق ممکن نيست، پزشکان کيسه هاي کوچکي در بيضه که هنوز اسپرم توليد مي کنند را تشخيص مي دهند. اين اسپرم ها به اندازه اي نيستند که وارد مجراي تناسلي تان شوند اما به شما کمک مي کنند که پدر شويد. حتي اگر هر يک از بيضه ها شامل اسپرم هاي کمي باشند، اين امر ممکن است.

استخراج اسپرم
هدف، کاهش به خطر افتادن بيضه ها و افزايش احتمال يافتن اسپرم است.

با کمک دو تکنولوژي مي توان به اين هدف رسيد:

Sperm mapping (نقشه برداري اسپرم)
استخراج اسپرم بيضه با روش ميکروسکوپي (mTESE)
از اسپرمي که جمع آوري شده براي بارور کردن تخمک، چه به روش لقاح مصنوعي (IVF) و چه ميکرواينجکشن يا تزريق اسپرم داخل تخمک (ICSI) استفاده مي کنند. ICSI پروسه اي است که تنها به يک اسپرم نياز دارد. برخي از متخصصان در زمينه بررسي بافت بيضه براي تشخيص اسپرم و استفاده از آن براي بارور کردن تخمک تخصص دارند.

استخراج اسپرم نيز روش مناسبي براي مرداني با آزواسپرمي انسدادي است که از انجام جراحي اصلاح کننده مي پرهيزند، در اين شرايط به علت تعداد بالاي اسپرم هاي اين افراد ما به آن ها پروسه هاي مشابه و کمتر تهاجمي را پيشنهاد مي دهيم.

آزواسپرمي و نقشه برداري اسپرم
نقشه برداري اسپرم روش کم تهاجمي براي تشخيص و بازيابي اسپرم است که باعث مي شود جمع آوري اسپرم موثرتر باشد. اين پروسه نياز به برداشتن بافت بيضه را کاهش مي دهد. اين پروسه نسبت عوارض جانبي کمي دارد و بيماران معمولا چندين روز پس از انجام آن به خوبي بهبود مي يابند. براي اين کار از چندين قسمت بيضه نمونه برداري مي شود، اگر اسپرم کافي براي لقاح و بارداري يافت شود به يافتن اسپرم هاي ديگر نيازي نيست. اما اگر اسپرم کافي يافت نشود سراغ پروسه ديگري به نام mTESE مي رويم.

استخراج اسپرم بيضه با روش ميکروسکوپي (mTESE)
در طول استخراج اسپرم بيضه با روش ميکروسکوپي، از ميکروسکوپ مخصوص براي يافتن بافت بيضه حاوي اسپرم استفاده مي شود. به اين پروسه ميکرو TESE يا ميکرو ديسکشن (Microdissection) هم مي گويند. اين روش هم تا حد ممکن بافت بيضه را حفظ مي کند و هم سبب افزايش احتمال يافتن اسپرم هاي موثر مي شود. بيماران در طول اين پروسه بيهوشي عمومي يا بيحسي موضعي دريافت مي کنند.

درمان گياهي آزواسپرمي
درمان گياهي و طبيعي آزواسپرمي يا صفر بودن تعداد اسپرم ها بر اساس استفاده از برخي گياهان است. اين گياهان خصوصيات يکساني با هورمون هاي مردانه دارند و توليد اسپرم در مجراي تناسلي مردانه را افزايش مي دهند. گياه خارخسک تاکنون از موثرترين گياهان براي درمان آزواسپرمي (يا صفر بودن تعداد اسپرم ها) و ساير اختلالات جنسي بوده است.

خارخسک هورمون استروژن و تستوسترون را افزايش مي دهد و گردش خون را در کل ناحيه تناسلي (مجراي وازدفران، بيضه ها، اپيديديم و آلت تناسلي) تقويت مي کند. اين گياه اختلال نعوظ را نيز درمان مي کند. موصلي سفيد (Safed musli) داروي گياهي ديگري است که براي درمان صفر بودن تعداد اسپرم يا آزواسپرمي استفاده مي شود. اين گياه ميزان و کيفيت مايع مني را تقويت مي کند، اين موارد عوامل مهمي هستند که روي باروري مردان تاثير مي گذارند.

موصلي سفيد سطح باروري را افزايش مي دهد و عملکرد دستگاه تناسلي را بهبود مي بخشد. گياهان آيوروديک ديگري نيز هستند که صفر بودن تعداد اسپرم يا آزواسپرمي را درمان مي کنند. آشواگاندا و شيلاجيت از مهم ترين گياهان در طب آيورودا هستند که براي درمان آزواسپرمي مورد استفاده قرار مي گيرند. اين گياهان روي دستگاه تناسلي تاثير موثري مي گذارند و قواي جنسي را تقويت مي کنند.

اين گياهان باروري را افزايش مي دهند و با تحريک توليد دوپامين، شهوت جنسي کاهش يافته را بالا مي برند. گياه Mucuna purines با افزايش حساسيت سيستم عصبي، به نعوظ و توليد اسپرم کمک مي کند. آزواسپرمي يا صفر بودن تعداد اسپرم با روش هاي طبيعي و گياهي به طور موثر درمان مي شود.