ابنیه/ "مساجد" "مکه مکرمه" را اینجا بشناسید

باشگاه خبرنگاران/ مسجد الجن مسجد جن از مساجد کهن و شناحته شده مکه است. اين مسجد در پايين کوه حجون، به سمت حرم، حدود پنجاه متر پس از پل حجون و در حاشيه قبرستان حجون واقع است. خيابان کوچکي در کنار و غرب مسجد با نام «شارع الجن» وجود دارد که هنوز تابلوي قديمي آن بر ديوار نصب است. شرق آن نيز خيابان مسجدالحرام است و مسجد جن تقريبا در محل تلاقي اين دو خيابان واقع شده است. از نام هاي ديگر اين مسجد «مسجد الحرس» است. اين نام به نقل از ارزقي است و از آن بابت است که صاحب الحرس که در مکه گشت شبانه داشته، به اين نقطه مي آمده و در آنجا با عرفا – چهره هاي شناخته شده و برگزيده قبايل – و حراس ديگر از «شعب عامر» و «ثنيه المدنين» ديدار مي کرده است. نام گذاري آن به مسجد جن بنا به نقل برخي از روايات، به سوره جن مربوط مي شود. خداوند در اين سوره فرموده است که جن ها آيات الهي را شنيدند و به آنها ايمان آوردند. گويا اين آيات در محلي که به نام مسجد جن شهرت دارد، نازل است. برخي ناميده شدن آن را به مسجد العبيه به دليل بيعت جن با آن حضرت دانسته اند. برخي روايات بر اين نکته اشاره دارد که رسول خدا(ص) محل مسجد را براي عبدالله بن مسعود مشخص و معين کرد. ار تاريخ بناي اوليه اين مسجد اطلاعي در دست نيست، اما مي دانيم مسجد در قرن دوم سرپا بوده و به همين نام شناخته مي شده و مورخان، در طول قرون مختلف از آن ياد کرده اند. محل فعلي مسجد، در محل قبلي آن است و در بازسازي جديد مساحت آن به 600 متر مربع رسيده است. بناي مسجد محکم است و مناره اي در رکن شمال شرقي دارد. گفتني است که مسجدي ياد شده از سال 1420ه.ق بار ديگر تخريب و در حال بازسازي است. مسجد الاجابه اين مسجد پايين تر از ميدان معابده، در ابتداي «شارع ابطح»، در طريق مسجد الحرام و در ابتداي «شارع الاجابه» است. ادامه مسير فعلي از سر «شارع الاجابه»، به «ثنيه اذاخر» مي رسد که محل ورود رسول خدا(ص) به مکه به هنگام فتح مکه است. اين «ثنيه»، مشرف بر باغ خرمان بوده که اکنون شهرداري مکه را در آنجا ساخته اند. فاکهي در قرون دوم از اين مسجد ياد کرده و مي گويد آن مسجد در «اغز شعبي» واقع شده که درتاريخ به نام «شعب آل قفنذ» شناخته مي شود. اين شعب در درون کوه «العير» است. اين مسجد در شمار چند مسجد کهن شناخته مي شود که نام هاي گوناگون مانند: مسجد آل قفنذ، مسجدالاجابه و مسجدالاستراحه داشته است. فاکهي مي نويسد: در اين شعب، خانه آل خلف بن عبدالله بن سائب بوده که به آنها « آل عبدربه بن السائب» مي گويند و در مقابل قصر محمد بن سليمان واقع است. نام ديگر آن « شعب اللثام» است و اين شعب در دست چپ کسي است که بالاي باغ خرمان بايستد و در اين زمان خانه ي خلفيين از بني مخزوم است. حضارمه(مردمام منسوب به حضرت موت) هم در اين شعب سکونت دارند. شعب مزبور به « شعب الخلفيين» نامور است. در آنجا مسجدي است که گفته مي شود رسول خدا(ص) در آن نماز گزارد. از زهير بن قنفذ نقل شذه است که رسول خدا(ص) روز را در غار حرا به سر مي برد و شب از حرا پايين آمده، به مسجد مي رفت که پشت خانه ي ابوعبيده بود و به «شعب الخلفيين» شهرت داشت. در اين وقت حضرت خديجه هم از مکه مي آمد و آنها در نزديکي اين شعب با يکديگر مشغول عبادت بودند. مسجد شجره جداي از مسجد شجره معروف – که محل ميقات است – مسجد ديگري با همين نام در شهر مکه وجود دارد که در شمار کهن ترين مساجد اين شهر است. فاکهي مي نويسد: گفته اند که رسول خدا(ص) در مسجد شجره نماز خوانده است. اين مسجد پايين تر از محله ياجج است. وي مطلب ديگري مي نويسد: هر زمان عبدالله بن عمر به مکه مي رفت، ابتدا به مسجدي فرود مي آمد که درختي نزديک آن بود. وقتي آن را خلوت مي يافت، نماز مي خواند و اگر خلوت نبود به جاي ديگري مي رفت. گفتني است که عبدالله بن عمر مقيد بود هر کجا رسول خدا(ص) توقف کرده يا نماز خوانده، نماز بخواند. فاکهي در جاي ديگر آورده است: از جمله مساجدي که نماز خواندن در آنها مستحب است و آثار رسول خدا(ص) در آن وجود دارد، مسجدي است که آن را «مسجد شجره» مي نامند. اين مسجد در قسمت بالاي مکه، در پشت دار «مناره االبيضاء»، در کنار کوه و برابر حجون، مقابل مسجد الحرس (مسجد الجن) است. در آنجا درختي بوده که رسول خدا(ص) آن را صدا کرده و درخت از جاي خود حرکت کرده و نزد آن حضرت آمده است. وي سپس پنج روايت درباره اين معجزه پيامبر(ص) در محل مسجد مزبور نقل کرده است. در يکي از اين روايات آمده است که پيامبر، رکانه بن عبد يزيد بن هاشم را به اسلام دعوت کرد، او گفت: ايمان نخواهم آورد تا درخت را صدا کني و آن نزد تو آيد! حضرت رو به درخت کرده، فرمودند: به اذن خداوند نزد من آي، و درخت نزد حضرت آمد! ازرقي هم از مسجد شجره ياد کرده و نوشته است که آن مسجد در برابر مسجدالجن است. آنگاه اشاراتي به معجزه حضرت رسول(ص) در آنجا کرده است. زهير کتبي درباره وضعيت فعلي مسجد شجره مي نويسد: اين مسجد در همسايگي مسجد جن (در مسير شخص عازم حرم) و نزديکي ميدان سلمانيه( و اکنون پل سلمانيه) قرار دارد. نام فعلي مسجد، مسجد جندراوي(منسوب به ابراهيم جندراوي) است. اين مسجد ده متر پايين تر از مسجدالجن و در امتداد شارع الجن، طريق مسجدالحرام، درست پيش از پل سليمانيه است. طول و عرض تقريبي آن دوازده در بيست متر مي باشد و در حال حاضر روي تابلوي مسجد رقم 43 به چشم مي خورد. گفتني است رو به روي مسجد شجره (پيش از پل سليمانيه دست را ست کسي اتس که به طرف مسجد جن مي آيد) مسجد کوچک ديگري است که به نظر ساکنان مسجدالرايه اصلي است. در اني صورتف مسجد اول بازار «جودريه» نبايد مسجدالرايه باشد. مسجد ردم الاعلي يا مسجدالرايه فاکهي در کتاب اخبار مکه اش، از مسجدي با اين نام ياد کرده است. ردم به معناي سد است. اعلي هم قسمت عالي و بالاي مکه(المعلاء)، يعني همين طريق مسجدالحرام(مسير منا) است. به هر روي مسجد ردم، مسجدي است که در آغاز بازار جودريه قرار دارد؛ جايي که به اشتباه بازار ابوسفيان خوانده مي شود. فاکهي مي نويسد: اين مسجد در قسمت بالاي مکه، در کنار الردم الاعلي و در نزديکي چاه «جبير بن معطم بن عدي بن نوفل» قرار داشته است. نام اين چاه را « بثر العليا» هم گفته اند، او مي افزايد: گفته شده که رسول خدا(ص) در اينجا نماز خوانده است. مسجد حمزه(ع) اين مسجد منسوب به حمزه است و در منطقه مسفله، نزديکي تلاقي خيابان ابراهيم و خيابان حمزه بن عبدالمطلب قرار دارد. مسجد ياد شده، مسجد کوچکي بوده و در بازسازي آن، در سال 1375ه.ق، مساحت آن به 160 متر مربع رسيد. حمزه، عموي رسول خدا(ص) و از سرداران بنام سپاه اسلام است. او در مکه به رسول خدا(ص) ايمان آورد و سبب تقويت اسلام در مکه شد. بعد از هجرت، در جنگ بدر شجاعانه جنگيد و در نبرد احد به شهادت رسيد. رسول خدا(ص) او را «سيد الشهداء» ناميده اند. مسجد بلال مسجدي منسوب به بلال بر فراز کوه ابوقبيس بوده که مساحتي حدود يکصد متر مربع داشته است. اين مسجد، در طرح هاي جديد توسعه و بناي کاخ هايي که براي مهمانان دولت سعودي بر فراز کوه ابوقبيس ساخته شده، تخريب گرديد و اکنون اثري از آن بر جاي نمانده و البته تصوير آن موجود است. بلال بن رباح، از نخستين گروندگان به اسلام بود. او شکنجه هاي سخت از سوي مشرکان ديد؛ اما مقاومت کرد و با فرياد «احد، احد» خود؛ آنها را آزار داد. وي پس از فتح مکه، بر بام کعبه ايستاد و بانگ اذان برداشت. برخي هم گفته اند که روي کوه ابوقبيس اذان گفته و محل اذان وي، مسجد شده است. چنين به نظر مي رسد که بعدها کسي به ياد و نام بلال اين مسجد را بر فراز ابوقبيس ساخته است. خانه امّ هاني يا محل معراج رسول خدا(ص) امّ هاني، خواهر اميرمؤمنان(ع) و از زنان معروف قريش است. خانه ي وي در نزديکي کوه صفا و در بخش حزوره، نزديکي «باب الوداع» بوده است. ازرقي نوشته است:« بني هاشم صاحب خانه امّ هاني بودند که در نزديکي مناره واقع شده و در توسعه ي مسجد، در زمان مهدي عباسي در سال 167ه.ق داخل مسجد قرار گرفت. دري از درهاي مسجدالحرام نيز در برابر اين خانه بود، به نام « باب امّ هاني» بنت ابوطالب ناميده مي شده است.» «کردي»، تحقيق مستقلي درباره ي خانه امّ هاني کرده و محل آن را در زمان خودش، دقيقا زير مناره ي «باب الوداع»، برابر اجياد دانسته و نوشته است:«فاصله ميان رکن يماني تا مناره ي «باب الوداع» 120 متر مي باشد.» پيامبر(ص) پس از فتح مکه، به اولين خانه اي که وارد شد، خانه امّ هاني بود. بعد ها عبدالله بن مسعود هم که به مکه مي آمد، به خانه ي امّ هاني مي رفت. اين نشان مي دهد که خانه ي او، خانه اي بزرگ و اعياني و محل استقبال بزرگان بوده است. شايد هم عبدالله براي تبريک به آنجا رفته باشد. با اين حال، در اواخر قرن نهم از مسجدي با نام مسجد «امّ هاني» در نزديکي حرم ياد شده که ممکن است در اصل جايي نزديک به خانه ي اصلي امّ هاني بوده باشد. مسجد مختفي تا چند ده سال پيش، مسجدي در پشت خانه پيامبر(ص) در شعب ابوطالب بود که آن را مسجد مختفي مي ناميدند. به نقل از فاکهي، خانه ي ابولهب در کنار خانه خديجه و پيامبر(ص) بوده و ابولهب همراه همسرش به آن حضرت آزار مي رساندند. فاکهي مي نويسد: در خانه خديجه سنگي در حياط خانه بوده که بنا به نقل سليم بن مسلم يا فردي ديگر از مردم، رسول خدا(ص) در وقتي که مخالفان از خانه عدي بن حمراء و خانه ابولهب سنگ بر خانه ي آن حضرت مي ريختند، در پشت آن سنگ مخفي مي شد. اندازه اين سنگ يک ذراع و يک وجب بوده است. اين محل به عنوان مسجد مختفي شهرت داشته و تا قبل از خراب شدنش در زمان روي کار آمدن ملک عبدالعزيز سعودي، بناي کوچکي داشته است.