چرا سوره نمل دو بسم الله دارد؟

باشگاه خبرنگاران/ اين که چرا در سوره‌ي نّمل دو بار «بسم الله الرحمن الرحيم» آمده است، روشن است. يکبار به خاطر ابتداي سوره است، چرا که اساساً اين آيه مستقل است و تفسيرش در هر سوره به آيه‌ي بعد آن مرتبط مي‌گردد، لذا گفته‌اند: «بسم الله الرحمن الرحيم * الحمدلله»، بسيار متفاوت است با «بسم الله الرحمن الرحيم * قل هو الله». سوره‌ي النّمل نيز با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * طس تِلْکَ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَکِتَابٍ مُّبِينٍ‌» آغاز مي‌شود. اما تکرار اين آيه در سوره النّمل به خاطر همان ذکر نامه‌ي سليمان به بلقيس است که با بسم‌الله الرحمن الرحيم آغاز شده است. از همين ذکر در کلام وحي که قطعاً صادق است، متوجه مي‌گرديم که عبارت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» به لسان انبياي سلف نيز جاري بوده است. يعني سليمان ننوشته که مثلاً «به نام آن که جان را آفريد»، بلکه به اسم الله، رحمن و رحيم آغاز نموده است. البته چرايي و حکمت‌هاي آن بر مي‌گردد به اسم «الله» و نيز سبقت اسم رحمت خداوند متعال بر ديگر اسامي او، که خود بحث مفصلي مي‌باشد. در قرآن کريم سوره اى به نام نمل (مورچه) آمده است. سبب نام گذارى آن، همان ذکر داستان مورچه و سليمان است که خداى تعالى ضمن چند آيه، داستان مزبور را نقل فرموده است.خداوند در سوره نمل مي فرمايد: «و حشر لسليمان جنوده من الجن و الإنس و الطير فهم يوزعون* حتى إذا أتوا على واد النمل قالت نملة يا أيها النمل ادخلوا مساکنکم لا يحطمنکم سليمان و جنوده و هم لا يشعرون* فتبسم ضاحکا من قولها و قال رب أوزعني أن أشکر نعمتک التي أنعمت علي و على والدي و أن أعمل صالحا ترضاه و أدخلني برحمتک في عبادک الصالحين؛ لشکريان سليمان از جن و انس و پرندگان نزد او جمع شدند آن قدر زياد بودند که بايد توقف کنند تا به هم ملحق شوند. تا به سرزمين مورچگان رسيدند، مورچه اى گفت: اى مورچگان! به لانه هاى خود برويد تا سليمان و لشکرش شما را پايمال نکنند در حالى که نمى فهمند! (سليمان) از سخن او تبسمى کرد و خنديد و گفت: پروردگارا! شکر نعمتهايى را که بر من و پدر و مادرم ارزانى داشته اى به من الهام فرما و توفيق مرحمت کن تا عمل صالحى که موجب رضاى تو گردد انجام دهم و مرا در زمره بندگان صالحت داخل نما.» (نمل/ 17- 19) محتواي داستان طبق اين آيات همه آيات سوره مبارک نمل بر بشارت و تهديد بندگان بوسيله خداوند است که در اين ميان تفاسير گوناگوني در ذيل اين سوره اورده که بدين شرح است: 1- جمعى از مفسران گفته اند: اين آيات دلالت دارد بر اين که سليمان و لشکريانش سواره و پياده بر روى زمين عبور مى کرده اند، نه در هوا، وگرنه مورچگان ترس پايمال شدن زير دست و پاى آن را نمى کردند. اگر چه در برخى از روايات آمده که گفتار مورچه را باد در هوا به گوش سليمان رسانيد و به دنبال آن سليمان به باد دستور داد که بساط او را نگاه دارد و مورچه را به نزد او آورند. 2- از اين آيات معلوم مى شود که سليمان علاوه بر آن که زبان پرندگان را مى فهميد، زبان حيوانات ديگر و حشرات را نيز درک مى کرد. اگرچه برخى مى گويند مورچگان مزبور از مورچگان بالدار بوده اند، از اين رو پرندگان محسوب شده اند و سليمان به جز زبان پرندگان زبان حيوانات ديگر را نمى فهميد. 3- در اين که وادى نمل کجا بوده است، اختلافاست و برخى گفته اند که در شام بوده، قول ديگر آن است که در انتهاىيمن بود، در روايت ديگرى آمده که در سرزمين هند يا تبت بوده است. از ياقوت حموى و ابن بطوله نقل شده که گفته اند وادى نمل در سرزمين عقلان که نام شهر زيبايى از شهرهاى شام است، بوده و عبدالوهاب نجار و برخى از نويسندگان ديگر همين قول را اختيار کرده‌اند. على بن ابراهيم در تفسير خود از امام صادق (ع) روايت کرده که خداى تعالى را سرزمينى است که در آن طلا و نقره مى رويد و خداوند آن وادى را به وسيله ناتوان ترين مخلوق خود که مورچگان هستند، محافظت فرموده است. شيخ صدوق در کتاب من لايحضره الفقيه و مسعودى در اثبات الوصيه داستان ديگرى نيز از سليمان و مورچه روايت کرده اند که اجمالش اين است. در زمان سليمان مردم به خشکسالى دچار شدند و از آن حضرت خواستند براى طلب باران به درگاه خداى تعالى دعا کند. سليمان با اصحاب خود از شهر خارج شدند تا به مکانى رفته و درخواست باران کنند. در هنگام عبور نظر سليمان به مورچه اى افتاد و ديد که آن مورچه دست هاى خود را به سوى آسمان بلند کرده و مى گويد: «پروردگارا! ما هم مخلوق تو هستيم و نيازمند روزى تو مى باشيم، پس ما را به گناهان آدم هلاک مکن.» سليمان رو به همراهان خود کرد و فرمود: «برگرديد که از برکت ديگران، شما نيز سيراب شديد.» و در آن سال بيش از هر سال ديگر باران آمد. در ادبيات فارسى داستان سليمان و مور به صورت ديگرى نيز ذکر شده و ضرب المثل قرار گرفته که هر هديه و ارمغانى که از طرف شخص کوچک و بى قدرى به پيشگاه شخصيت بزرگ و ارجمندى مى برند، آن را به ران ملخ که مور به درگاه سليمان برده تشبيه نموده و مى گويند ارمغان موران ملخ است. اصول کافي جلد 4، کتاب لا يحضره، مصباح الشريعه جلد 3