ابنیه/ نگاهی به کاخ گلستان

ايرنا/ کاخ گلستان با زيبايي هاي وصف ناپذيرش يکي از آثاري است که در يونسکو به ثبت جهاني رسيده است. اين کاخ يکي از يادگارهاي تهران در روزگار حکمراني سلسله پادشاهي قاجاريه است که به واسطه اتفاقات مهمي که در آن رخ داده، از ساير کاخ هاي سلطنتي که در شهر تهران قرار دارد شناخته شده تر و نام آشناتر است. ناصر نجمي در کتاب «طهران در عهد ناصري» مي نويسد که وجه تسميه کاخ گلستان به دليل قرار گرفتن و محصور شدن در باغ يا گلستاني بوده که پيرامون آن باغچه هايي قرار داشته و خيابان هاي دراز و مشجري که در کنار آنها درختان چنار و سرو سر به آسمان کشيده بودند. قدمت اين کاخ به زمان سلطنت شاه طهماسب اول صفوي بازمي گردد و از چند کاخ و عمارت جداگانه تشکيل شده که مهم ترين آنها در زمان قاجاريه ساخته شده و به عنوان محل سکونت شاهان قاجار مورد استفاده بوده است. کاخ گلستان مسکن پادشاهاني چون آغا محمد خان قاجار، فتحعلي شاه قاجار، ناصرالدين شاه قاجار و مظفرالدين شاه قاجار بوده و ديگر پادشاهان قاجار و پهلوي بيشتر اوقات در ساير کاخ هاي واقع در تهران اقامت داشته اند. اين کاخ را با وجود کاخ هاي متعدد در آن مي توان به دو بخش اندروني و بيروني تقسيم کرد که البته اکنون فقط بخش بيروني آن باقي مانده؛ چراکه به واسطه تنفري که رضا شاه از پادشاهان قاجار داشت، به بهانه از بين بردن مکاني که شاهان قاجار در آن به شهوتراني مي پرداختند آنجا را خراب کرد و وزارت دارايي به جاي آن ساخته شد. بخش اندروني کاخ گلستان بخش اندروني کاخ گلستان مکان زندگي همسران پادشاهان قاجار بوده است . ناصرالدين شاه قاجار در سال 1301 هجري قمري در سفر مشهد، به ابراهيم خان امين السلطان دستور داد تا عمارت قديم اندروني را خراب کرده و تا زمان بازگشت وي عمارتي بزرگ و نو بنا سازد و حسب الامر، متعاقبا در اندک مدتي طرح اندروني توسط معماران زبده دربار کشيده و اجرا شد. ايوان تخت مرمر ايوان تخت مرمر از بناهاي مربوط به دوران سلطنت آغا محمدخان قاجار بوده و مراسم تاجگذاري وي نيز در اين مکان برگزار شده است. گفته مي شود عمر بعضي قسمت هاي تخت مرمر که از بناهاي دوره زنديه است از ساير قسمت هاي کاخ گلستان قديمي تر است. ايوان تخت مرمر محل جلوس فتحعلي شاه قاجاربوده و بيشتر فرمان هاي خويش را نيز از اين مکان صادر کرده است. او سال 1221 هجري قمري به سنگ تراشان معروف اصفهان دستور مي دهد از سنگ مرمر زرد يزد تختي بسازند که هميشه وسط ايوان باقي بماند. اين تخت از 65 قطعه مرمر بزرگ و کوچک تشکيل شده و توسط ميرزا باباي شيرازي نقاشباشي طراحي شده و استاد محمد ابراهيم اصفهاني، سرپرستي حجاري آن را به عهده داشته است. حوضخانه عمارت حوضخانه در طبقه همکف تالار عاج قرار دارد و از بناهاي دوره ناصرالدين شاه قاجار محسوب مي شود و به اتاق تابستاني شهرت داشته که آب قنات شاهي پس از ورود به داخل آبنماي آن به حوض هاي حياط کاخ گلستان مي رسيده است. تالار عاج يا سفره خانه اين تالار آخرين بار در زمان ناصرالدين شاه شاهد تغييرات ظاهري شد و به محل نگهداري هداياي پادشاهان خارجي اختصاص پيدا کرد و بعدها در دوازدهمين سال سلطنت رضاشاه پهلوي محل ضيافت مهمانان خارجي شد. يک نقاشي آبرنگ که توسط محمودخان ملک الشعرا کشيده شده در کاخ گلستان وجود دارد که نماي خارجي تالار عاج يا سفره خانه را قبل از بازسازي نشان مي دهد. تالار سلام اين تالار در ضلع شمالي کاخ گلستان قرار دارد و به طور مستقيم زير نظر ناصرالدين شاه قاجار بنا شده است. وي پس از نخستين سفر خود به اروپا که در سال 1290 هجري صورت گرفت، با ديدن موزه ها و گالري هاي بزرگ در کشورهاي غربي تصميم گرفت موزه اي شبيه موزه هاي اروپا در ارگ شاهي بنا کند. به همين دليل نيز عمارت خروجي ارگ را خراب کرد و در سمت شمال غربي و در جوار تالار عاج، بناهايي ساخت که کاخ گلستان جديد نام گرفت که تالار آيينه، سرسرا و اتاق موزه از جمله اين بناها هستند و توسط حاج ابوالحسن معمارباشي مشهور به صنيع الملک ساخته شده اند. اين تالار در زمان سلطنت پهلوي به منظور تشريفات رسمي مورد استفاده قرار داشته و تاجگذاري محمدرضا شاه نيز در اين مکان برگزار شده است. تالار آيينه تالار آيينه جايگاهي وسيع و چهارگوش است که سقف و ديوارهاي آن آيينه و بلورکاري شده و شهرت عمده آن علاوه بر تزئينات آن، بيشتر به دليل نقاشي معروف کمال الملک غفاري است که سال 1309 هجري قمري از اين تالار ترسيم کرده و اکنون نيز در کاخ گلستان در معرض نمايش قرار دارد. همچنين تخت طاووس که به وسيله نادرشاه افشار به ايران آورده شده بوده نيز در اين تالار قرار داشته که پوشش خارجي آن از طلا بوده و سنگ هاي قيمتي زيادي روي آن کار شده بوده که برخي از زمردهاي آن حجم فوق العاده زيادي داشته اند. در بالاي پشتي اين تخت، خورشيدي از برليان و در کنار آن نيز دو طاووس از برليان خودنمايي مي کرده و بعدها به موزه جواهرات انتقال پيدا مي کند. شمس العماره اين بنا پس از نخستين سفر ناصرالدين شاه قاجار به فرنگ، با معماري ايراني و اسلوب فرنگي با محاسبه زيرزمين آن در هفت طبقه ساخته شده و نام ديگر آن نيز عمارت خورشيد است. ساخت اين بنا سال 1282 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار آغاز شده و طراحي آن به همت دوستعلي خان معيرالممالک صورت گرفته و معمار آن نيز استاد علي محمد کاشي بوده که سال 1284 هجري قمري به پايان رسيده است. خلوت کريم خاني خلوت کريم خاني يا جلوخان سال 1173 هجري قمري احداث شده است. در گوشه شمال غربي محوطه کاخ گلستان و ديوار به ديوار تالار سلام، به صورت يک ايوان سه دهنه سرپوشيده وجود دارد و همان گونه که از نام آن مشخص است مربوط به دوران سلطنت کريم خان زند مي شود. اين بنا بخشي از اندرون خانه کريم خان زند به شمار مي رفته و در وسط آن نيز حوضي کوچک وجود داشته که آب قنات شاهي از آبنماي آن بيرون مي آمده و در باغ جاري مي شده است. در اين محل نيز يک تخت مرمر قرار دارد که بسيار کوچک تر و ساده تر از تخت مرمر اصلي است. خلوت کريم خاني يا جلوخان، راه عبور از اندرون و باغ گلستان به ديوانخانه و تالار تخت مرمر بوده، ولي در زمان ناصرالدين شاه که بناي جديد تالار سلام ساخته مي شود، قسمت اعظم آن تخريب شده و به سبب تغيير وضع ساختمان ها، اين معبر مسدود مي شود. اين مکان بخشي از کاخ گلستان است که ناصرالدين شاه علاقه زيادي به آن داشته و اغلب اوقات در آنجا خلوت مي کرده و به قليان کشيدن مي پرداخته است. موزه مخصوص اين عمارت در ضلع شمالي کاخ گلستان و در طبقه زيرين تالار سلام قرار دارد که در حقيقت بخشي از زيرزمين نخستين موزه ايران محسوب مي شود که توسط محمد ابراهيم خان معمار باشي ساخته شده است. اين مکان از زمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار تا پايان اين سلسله به نگهداري و انبار چيني آلات و نقره هايي اختصاص داشت که سلاطين کشورهاي اروپايي به ايشان هديه داده بودند. اين مکان در زمان محمدرضا شاه پهلوي به موزه مخصوص تبديل شد و کليه هداياي پادشاهان اروپايي به اين محل انتقال پيدا کرد. از ديگر اشياي قيمتي که در اين موزه وجود دارد مي توان به زره شاه اسماعيل صفوي، تير و کمان نادرشاه افشار، ساعدبند و مهر فتحعليشاه قاجار، تاج آغامحمد خان قاجار و... اشاره کرد. نگارخانه نگارخانه در ضلع شمالي کاخ گلستان و بين خلوت کريم خاني و موزه مخصوص واقع شده و محل به نمايش گذاشته شدن گنجينه نفيس تابلوهاي نقاشي هنرمندان دوره قاجار است که در آن سير تحول نقاشي ايران و آثار هنرمندان مشهور اين دوره تاريخي ديده مي شود. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد