منظور از «رکوع کامل» که از بین برنده وحشت قبر است، چیست؟

پاسخ اجمالي يکي از خصوصيت‌هايي که براي قبر ذکر شده، اين است که صاحبان آن دچار وحشت خواهند بود. امام صادق(عليه السلام) مي‌فرمايد: «قبر هر روز ندا مي‌دهد: من خانه غربت هستم. من خانه وحشت هستم...».[1] علت ايجاد وحشت براي صاحب قبر، تنها بودن و نداشتن همدم است؛ از اين‌رو در احاديث، در مقابل وحشتِ قبر، عبارت «اُنس» قرار گرفته است. در يکي از دعاها چنين آمده است: «وحشت قبرم را به انس تبديل کن».[2] و در حديث ديگري آمده: «وقتي کسي به زيارت قبري مي‌رود، صاحب قبر با او اُنس مي‌گيرد و وقتي آن شخص برمي‌گردد، صاحب قبر دچار وحشت مي‌شود».[3] در نقلي از امام جواد(عليه السلام) راهي براي رهايي از اين مشکل ارائه شده است؛ سعيد بن جناح مي‌گويد: در خانه امام جواد(عليه السلام) در شهر مدينه بودم. ايشان ابتدا فرمودند: «هرکس که رکوع [نمازش] را به‌طور کامل انجام دهد، در قبر دچار وحشت نخواهد شد».[4] براي توضيح اين حديث، دو مطلب قابل بيان است: 1. انجام مقدار واجب: ممکن است در نگاه اول گمان شود که رعايت امور واجب از اين جهت که انجام آنها واجب و لازم و ترک آنها موجب عقاب است، ثواب و آثار فوق‌العاده‌اي نداشته باشد. اما آنچه که از منابع ديني به دست مي‌آيد، اين است که انجام واجبات، علاوه بر رفع تکليف، آثار زياد ديگري؛ مانند بخشش گناهان دارد. از اين‌رو؛ ممکن است که در اين روايت منظور از رکوع کامل، همان رکوعي باشد که واجبات آن؛ اعم از مقدار خم شدن، گفتن ذکر مربوطه، ديگر واجبات عمومي نماز؛ مثل طهارت ظاهري و باطني، رو به قبله بودن و... رعايت شده باشد که در اين صورت موجب رفع وحشت شخص مؤمن در قبرش خواهد شد. 2. رعايت واجبات و مستحبات: ممکن است که منظور از کامل بودن رکوع، انجام و رعايت همه شرايط و آداب آن باشد؛ اعم از واجب و مستحب.[5] بنابر اين احتمال، کسي که مي‌خواهد از وحشت قبر در امان بماند، لازم است همه مستحبات رکوع را رعايت کرده و در گفتن ذکر رکوع نيز به مقدار واجب بسنده نکند. از همه مهم‌تر، رعايت حضور قلب در انجام اين عبادت است؛ چرا که عبادت بدون حضور قلب، عبادت کاملي به‌شمار نمي‌رود و عدم حضور قلب، موجب از بين رفتن بسياري از آثار و فوايد عبادات مي‌شود. به نظر مي‌رسد که احتمال دوم با متن روايت همخواني بيشتري داشته باشد و به همين جهت، مرحوم مجلسي نيز همين احتمال را ترجيح داده است.[6] [1]. کليني، محمد بن يعقوب، کافي، ج 3، ص 242، تهران، دارالکتب الإسلامية، چاپ چهارم 1407ق. [2]. «ِفَآنِسْ فِي الْقَبْرِ وَحْشَتِي‏»؛ ابن بابويه، محمد بن علي، من لايحضره الفقيه، محقق، غفاري، علي اکبر، ج 4، ص 188، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1413ق. [3]. ابن قولويه، جعفر بن محمد، کامل الزيارات، محقق، اميني، عبدالحسين، ص 321، نجف اشرف، دارالمرتضويه، جاپ اول، 1356ش. [4]. کافي، ج ‏3، ص 321. [5]. ر. ک: مستحبات و مکروهات رکوع – 47197. [6]. مجلسى، محمد باقر، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، محقق، رسولى محلاتى، هاشم، ج‏ 15، ص 125، تهران، دارالکتب الإسلامية، چاپ دوم، 1404ق. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد