تقویم تاریخ/ به دار آویختن «شیخ خلیفه مازندرانی»، بنیانگذار نهضت سربداران خراسان

کجارو/ بيست و دوم ربيع‌الاول در تقويم سياسي جهان تشيع و تاريخ ايران اسلامي، به عنوان روز شهادت شيخ خليفه مازندراني اولين رهبر معنوي و روحاني قيام سربداران سبزوار ثبت شده است. قيام ملي مذهبي سربداران که در مقابل سلطه بيدادگران مغول روي داد، از لحاظ وسعت بزرگترين و از نظر تاريخي مهم‌ترين جنبش آزادي‌بخش خاورميانه در قرن هشتم هجري بود که در دارالمومنين سبزوار کهن شهر شيعه ايران و نواحي اطراف آن روي داد و به مدت نيم قران دوام يافت. در آخرين سال‌هاي حکومت ابوسعيد در خراسان يکي از بزرگان منطقه به نام «شيخ خليفه مازندراني»، مبارزه با ايلخانيان ستمگر را در راس همه برنامه‌هاي زندگي خود قرار داد. شيخ خليفه مازندراني، معروف به شيخ خليفه، بنيان‌گذار نهضت سربداران خراسان بود. شيخ خليفه مردي پاکيزه روزگار بود از اهالي مازندران که چندي را در نزد «شيخ بالو زاهد آملي» هم‌قريه خود، که از اقطاب مازنداران به شمار مي‌رفت، شاگردي کرد. اما چون آنچه را که به دنبالش بود در محضر ايشان نيافت، تصميم گرفت تا به محضر شيوخ و عرفاي ديگر بشتابد. در اين ايام «شيخ رکن‌الدين علاءالدوله سمناني» جزو شيوخ بزرگ زمان خود بود. لذا شيخ به محضرش شتافت تا گمشده خود را در کنار او بيابد. ولي آنچه را که مي‌جست در محضر او نيز نيافت. چنان‌که روزي شيخ علاءالدوله از وي پرسيد: «به کدام مذهب از مذاهب اربعه معتقدي؟» و شيخ خليفه جواب داد: اي شيخ آنچه من مي‌طلبم از اين مذهب‌ها بالاتر است. و همين جواب کافي بود تا از محضر شيخ علاءالدوله سمناني نيز خارج شود و به دامن شيخي ديگر از شيوخ زمان يعني «خواجه غياث‌الدين هبه‌الله حموي» در بحرآباد جوين بشتابد ولي در بحرآباد نيز به خواسته خود نرسيد و لذا رخت سفر بربست و در سبزوار اقامت گزيد. سبزوار در اين ايام مأمن شيعيان اثني عشري بود. سکني گزيدن شيخ خليفه در مسجد جامع سبزوار و تعاليم او در مسجد باعث گردآوري افراد زيادي در اطراف او شد که پيرو و مريد او شدند. بدين ترتيب آوازه شهرتش در اطراف پيچيده و صاحبان قدرت را به وحشت انداخت. بالاخره علماي درباري که دست در دست حکام داشتند فتوايي صادر کردند با اين مضمون که شخصي در مسجد ساکن است و حديث دنيا مي‌گويد و چون منعش مي‌کنند، منزجر نمي‌شود و اصرار مي‌کند. اين چنين کس واجب القتل باشد يا نه؟» و اکثر فقيهان رسمي زمان فتوي دادند که «باشد». سرانجام تبليغ عقايد شيعي شيخ خليفه باعث شد تا وي به فتواي فقيهان سني مذهب مرتد شمرده شود. بامدادي به مسجدي که شيخ خليفه بود درآمدند. ريسماني بر ستون بسته ديدند و شيخ خليفه از آن به حلق آويخته و خشتي چند در پاي ستون بر يکديگر نهاده، چنان که پاي بر آن خشت‌ها نهند و گردن بدان ريسمان رسد. اينها تنها چيزهايي است که از زندگي شيخ خليفه به صورت پراکنده در منابع مختلف نقل شده است. شيخ خليفه که در مسجد سبزوار «حديث دنيا» مي‌گفته، هدف و مقصود او هدايت و ارشاد مردم به راه دين و دنيا بوده است. شيخ که خود يکي از علماي تشيع اثني عشري بود، در سبزوار اقامت گزيده بود تا مردم شيعي مذهب آنجا را عليه ظلم و ستم حکام و اهل ظلمه بشوراند و آنها را براي برپايي عدل و عدالت تشويق و ترغيب کند. تعاليم عقيدتي شيخ خليفه با اعتقاد رسمي حکام، يعني تسنن، نمي‌خواند و از سوي ديگر تعاليم وي موقعيت اجتماعي سياسي آنها را مي‌لرزاند. همچنين از نظر اقتصادي، آنها را در مضيقه قرار مي‌داد؛ چون منبع اصلي مالي و اقتصادي حکام از طبقه پايين و رعايا تامين مي‌شد که همه دل در گرو تعاليم شيخ خليفه نهاده بودند. تا آنکه در روز ۲۲ ربيع الاول سال ۷۳۶ قمري پيش از اذان صبح او را پنهاني در مسجد سبزوار به دار کشيدند اما مرگ دليرانه شيخ خليفه مازندراني موجب شد که مريدانش يکي از بزرگترين جنبش‌هاي تاريخ ايران و خاورميانه را در آن هنگام پي‌ريزي کردند و خود را همچون مرادشان شيخ خليفه که سربردار شد، سربداران ناميدند. جنبشي که خراسان را پس از حدود ۱۲۰ سال از چنگال حاکمان مغول رهايي بخشيد و پس از مدتي الهام‌بخش جنبش بزرگ مرعشيان شد که توسط سترگي ديگر از مازندرانيان يعني «ميربزرگ قوام الدين مرعشي» در آمل و سپس در همه تبرستان به بار نشست. شيخ خليفه مازندراني در واقع رهبر روحاني و معنوي نهضت سربداران و بيانگذار آن محسوب مي‌شد. بقعه شيخ خليفه بقعه شيخ خليفه در شهرستان جهرم بخش خفر روستاي جزه قرار دارد. اين بقعه که در جهرم، بخش خضر، روستاي جزه قرار دارد، يکي از زيباترين آثار ملي جهرم به شمار مي‌آيد. بناي اصلي بقعه شيخ خليفه به طول ۶ در ۶متر و داراي ۴ شاه‌نشين در ۴ جهت اصلي است. شاه‌نشين جنوبي يک محراب معرق‌کاري شده بسيار زيبا و نفيس داشته که در سال ۱۳۱۵ بقاياي آن به موزه پارس در شيراز انتقال يافت. اين بقعه ساختمانى مرتفع و آجرى دارد که معمارى آن به سبک کاخ سروستان و قبر شيخ يوسف در سروستان است. سر در ورودي اين بنا حدود ۱۹ متر ارتفاع دارد و بر فراز آن گنبدي آجري ساخته شده که داراي تزئينات زيبايي است. در ضلع جنوبى بنا ايوانى قرار داشته که پا ستون‌هاى آن همانند پا ستون‌هاى قبر شيخ يوسف در سروستان و ايوان خداي‌خانه مسجد جامع عتيق شيراز است. در اين ايوان سنگ قبر قديمى وجود دارد که با خط ثلث روى آن عباراتى نگاشته شده است. بقعه شيخ خليفهدر درون بقعه ۶ سنگ قبر قرار دارد که به صورت موازى قرار گرفته‏‌اند. يکى از اين سنگ قبرها متعلق به شيخ زين‏‌الدين على‌خليفه متوفى به سال ۷۹۰ هجرى است که در زير گنبد قرار دارد. دومين سنگ قبر که در ميان دو سنگ قبر ديگر قرار گرفته قبر حاجى خليفه است که در دو ضلع شمالى و جنوبى آن دو بيت عربى نگاشته شده است و بر سطح بالايى آن، ابياتى فارسى نوشته شده است. سنگ قبر سوم که در ضلع شمالى دو سنگ ديگر قرار گرفته در درون خاک فرو رفته است و متعلق به شيخ شمس‌‏الدين محمد بن شيخ حاج تاج‌‏الدين خليفه بن شيخ زين‏‌الدين على خليفه است. بقعه شيخ خليفهتاريخ وفات وى را با استناد به تاريخ کاشي‌کارى و معرق‌کارى که بر فراز قبر وى صورت گرفته، ۸۵۴ هجري قمري مي‌دانند. نوع بهره‌برداري از اين بقعه، مذهبي بوده که فرم معماري و کاشي‌هاي موجود در بدنه بقعه نشانگر اين موضوع است. بقعه شيخ خليفه در سال ۸۱ توسط سازمان ميراث فرهنگي و با شماره ۶۷۸۳ در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد. در همين روز: پايان جنگ ميان امپراتوري روم و کارتاژ (۱۴۶ سال قبل از ميلاد) «تيرداد يکم» در زادروز خورشيد در شهر دامغان بر تخت پادشاهي نشست (۲۴۷ ميلادي) وقوع زلزله بزرگ در جزيره سيسيل در درياي مديترانه (۱۹۶۳ ميلادي) روز استقلال کشور «جزاير مارشال» از آمريکا (۱۹۹۰ ميلادي) روز مادر در کشور اندونزي روز قواي مسلح در کشور ويتنام روز ملي رياضيات در کشور هند روز اتحاد در کشور زيمباوه با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد