ابنیه/ جاذبه‌های تاریخی‌ مشهد را فراموش نکنید

ايسنا/ وقتي نام مشهد به عنوان مقصد سفر شنيده مي‌شود، نخستين تصاوير ذهني از اين شهر، بارگاه امام هشتم شيعيان است، مکاني مقدس و تاريخي که از بُعد تاريخي اهميت ويژه‌اي دارد. اما بايد يک نکته را در ذهن داشت که مشهد مقدس به جز بهره‌مندي از داشتن اين مکان مقدس و معنوي، بناهاي تاريخي زيادي را در خود جاي داده که نخستين قدم براي توجه به آن‌ها نيز بازديد از اين بناهاي تاريخي و با هويت شهر مشهد است. از سوي ديگر با شناخت بهتر زائران و گردشگران از اين شهر و آثار تاريخي آن، مي‌توان ميزان ماندگاري مسافر در اين مشهد مقدس را به چند روز بيشتر افزايش داد، چراکه بناهاي تاريخي مشهد به عنوان ابر شهري که فراز و نشيب‌هاي بسياري را در طول عمر طولاني خود ديده، مي‌توانند ناگفته‌هاي بسياري براي بازديدکنندگان خود داشته باشند. رضا سليمان نوري، خراسان‌پژوه و عضو انجمن چهارباغ و کارشناس ارشد ايران‌شناسي بخشي از بناهاي تاريخي و مذهبي شهر مشهد مقدس را که بَعد از زيارت بارگاه امام رضا (ع) مي‌توانند مقصد خوبي براي زائران و گردشگران باشد، معرفي مي‌کند. موزه‌هاي آستان قدس رضوي؛ در کنار زيارت بارگاه امام رضا (ع)، مي‌توان سراغ يکي از مجموعه‌هاي بزرگ موزه‌اي ايران رفت، جائي‌که بناهاي تاريخي آن جلوه‌گر شش قرن تزئينات و معماري دوره اسلامي و اشياي تاريخي آن نشان دهنده انواع هنرها و صنايع دستي ساخته شده در ده قرن گذشته است. آثار تاريخي ساخته شده يا وقف شده براي حرم مطهر پس از استفاده، در سده‌هاي گذشته در خزانه نگه‌داري مي‌شده است. در سال ۱۳۱۵ شمسي اتاق‌هاي فوقاني شمال غربي صحن نو (آزادي) و جنوب شرقي صحن کهنه (انقلاب اسلامي) که به يکديگر متصل بوده به خزانه و محل نگه‌داري اشياء اختصاص يافت. در چهاردهم آذرماه سال ۱۳۱۶ سنگ بناي ساختمان موزه در شرق مسجد گوهرشاد وکنار مقبره شيخ‌بهايي رسماً گذاشته شد. اين بناکه نقشه آن را آندره گدار ترسيم کرد توسط «کنتراتيف» و «بيوک قهرماني» در سه طبقه، يک طبقه زيرزمين و دو طبقه فوقاني در سال ۱۳۲۴ شمسي افتتاح شد. گنجينه هداياي رهبري در مجموعه موزه آستانه قدس رضوي هم‌زمان با ساخت بناي موزه از «مهدي بهرامي»، مدير وقت موزه ايران باستان براي انتخاب و آماده‌سازي اشياء موجود در خزانه، دعوت شد. در سال ۱۳۵۱ شمسي اشياء موزه به محل تالار تشريفات آستان قدس، در صحن موزه منتقل شد و بناي جديدي براي موزه در ضلع جنوبي حرم مطهر در دستور ساخت، قرار گرفت. ساخت اين بنا براي موزه و کتابخانه آستان قدس، از سال ۱۳۵۳ آغاز و در سال ۱۳۵۵ پايان يافت. در اين موزه، قالي، ظروف، سلاح‌ها، وبرخي اشياء و اجزاء معماري حرم مطهر مانند وسايل روشنايي و محراب‌ها و درهاي حرم در آن به نمايش گذاشته شد. پس از انقلاب، آستان قدس رضوي با رويکرد توسعه امور فرهنگي و با هدف تکريم واقفان ۱۴ گنجينه تخصصي به مجموعه افزود. گنجينه نجوم و ساعت در موزه آستان قدس رضوي اين مجموعه‌ي موزه شامل بخش‌هاي «گنجينه حرم رضوي»، «گنجينه تمبر و اسکناس»، «گنجينه نجوم و ساعت»، «گنجينه سلاح‌هاي سرد و گرم»، «گنجينه ظروف»، «گنجينه هنرهاي تجسمي»، «گنجينه صدف و حلزون‌هااي تصويري»، «گنيجنه سکه»، «گنجينه مدال»، «موزه فرش»، «گنجينه قرآن و نفايس»، «گنجينه آثار اهدايي آيت‌الله خامنه‌اي»، «آثار اهدايي استاد شجريان»، «تالار مرقعات و ابزار کتابت»، «موزه مردم‌شناسي» در حمام قلي‌بيگ است. گنبد هارونيه؛ براي ديدن آرامگاه فردوسي و در زمان عبور از بلوار شاهنامه با بناي آجري بسيار بلندي مواجه مي‌شويد. بنايي در ۲۵ کيلومتري شمال غربي مشهد با نام «بقعه هارونيه» که به عنوان مرتفع­ترين ساختمان قديمي موجود در توس از آجر، ماسه، ملات و گچ ساخته شده و تزئينات منحصر به مقرنس­ها و کادربندي­هاي گچي در داخل، قاب­ها و چين و شکن­هاي رويه‌ي بيروني است. ورودي اصلي بنا در قسمت جنوبي و دو مدخل ديگر در قسمت شرقي و غربي ساختمان است. برخي اين مکان را مدرسه يا خانقاه و برخي ديگر آن را مسجدي مي‌دانند که با آغاز دوران اسلامي روي آتشکده­اي کهن ساخته شده است. در دوراني اين بنا به عنوان مدرسه «امام محمدغزالي» شناخته مي‌شد و به همين دليل پس از پايان مرمت ساختمان آن، سازمان حفاظت آثار باستاني وقت سنگ مقبره‌اي به‌عنوان يادبود امام محمد در جلو آن نصب کرد. در شمال غربي اين بنا نيز مقبره زنده‌ياد «حسين خديو جم» غزالي‌شناس معاصر است. از سوي ديگر در صد و پنجاه متري جنوب غربي هارونيه بقاياي قديمي‌ترين مسجد خراسان ديده مي‌شود که احتمالاً در اواسط سده پنجم هجري به دستور خواجه نظام‌الملک توسي ايجاد شده است. گنبد هارونيه را نخست به عنوان مدرسه «امام محمدغزالي» مي‌شناختند موزه شه‌ لافتي؛ «موزه فرهنگ پهلواني و زورخانه شه‌لافتي طابران توس» در بلوار شاهنامه و کمي قبل از ورود به محدوده شهر تاريخي توس و درست در آغاز روستاي قديمي «چهاربرج» قرار دارد.اين موزه را يکي از مرشدهاي قديمي مشهد يعني علي اکبر قاسمي که بيشتر به پهلوان رستم مشهور است، با هدف حفظ آيين و سنن پهلواني و عياري با هزينه شخصي خود ايجاد کرده است. موزه فرهنگ پهلواني توس شامل سه بخش «زورخانه شه‌لافتي»، «عيارخانه» و «کاروانسراي قديمي» است. عيارخانه نيز که فضاي پرورش روحي پهلوانان قديم محسوب مي‌شود به همان سبک و سياق دوران قديم بازسازي شده تا بازديدکنندگان با ريزه­کاري­هاي آيين عياري آشنا شوند. همچنين در بخش کاروانسراي اين مجموعه هم، ديدارکنندگان با شرايط زندگي مسافران در کارونسراهاي اوايل قرن حاضر آشنا مي­‌شوند. در اين موزه اشياي منحصر به فردي مانند موتور دکتر «شيخ پزشک» خير معروف مشهدي و تنبک «جيگي جيگي ننه خانم»، مطرب عاقبت به خير اين شهر نيز نگهداري مي­شوند. «موزه فرهنگ پهلواني و زورخانه شه‌لافتي طابران توس» يخدان تاريخي چهار برج؛ چهار برج بناي تاريخي ديگري هم دارد. اين بنا يخدان تاريخي و ديدني روستاي گذشته و محله کنوني چهار برج است که قدمت آن به حکومت قاجار مي‌رسد. يکي از نکات جالب اين يخدان که آن را نسبت به سازه‌هاي مشابه در خراسان متمايز کرده، استفاده از چوب در ساختار معماري اين سازه آبي است. قطر فضاي داخلي بنا ۱۰ متر و ارتفاع آن به حدود ۱۲ متر مي‌رسد. اين يخدان که در چهارکيلومتري غرب حصار شهر توس قرار گرفته در زمره بناهاي عام‌المنفعه‌اي است که در گذشته يخ مورد نياز ساکنان مناطق اطراف را تامين مي­کرده است. حمام شاه؛ اين بناي باقي مانده از دوره‌ي صفوي تاسال۱۳۶۷ شمسي به عنوان حمام استفاده مي­‌شد، اما امروز موزه مردم‌شناسي است «حمام مهدي قلي‌بيگ» معروف به «حمام شاه» يکي از معدود حمام‌هاي قديمي باقي مانده مشهد است. اين حمام که در گذشته در ابتداي بازار بزرگ، جنب مسجد شاه يا ۷۲تن قرار داشت، در حال حاضر علاوه بر موقعيت قبلي، در مجاورت يکي از راه‌هاي منتهي به باب الجواد حرم مطهر رضوي نيز قرار دارد. آن يکي از بزرگ‌ترين حمام‌هاي ايران است که ساختاري بسيار زيبا و کامل حمام‌هاي قديمي را به نمايش مي‌گذارد. «حمام مهدي قلي‌بيگ» معروف به «حمام شاه» سازه اصلي اين حمام قديمي و موزه‌ي کنوني از آجر است. حمام شاه از سال ۱۳۸۵ به موزه مردم شناسي آستان قدس تبديل و در اين راه از فضاهاي موجود در سربينه، گرمخانه و چال حوض به‌عنوان غرفه‌هاي نمايش اشياي مختلف مرتبط با زندگي عمومي مردم در مشهد استفاده شده است. خانه داروغه؛ يکي ديگر از بناهاي تاريخي موجود در بافت قديم شهر مشهد است که زيبايي آن گردشگران بسياري را به خود جلب مي­‌کند. اين بنا در خيابان نواب صفوي، راسته حوض مسگران، کوچه داروغه قرار دارد. اين اثر به دستور «يوسف‌خان هراتي»، داروغه مشهد در ابتداي دوران مشروطه توسط معماران و بناهاي روس در مساحت حدود هزار و ۱۰۰ مترمربع احداث شد. اين خانه‌ به لحاظ فرم و شکل معماري به شيوه مرسوم خانه‌هاي تاريخي ايران يعني سه طرف ساخت بنا شده است و عناصر معماري آن، به ويژه طرح تراس پله‌هاي دوطرفه و تزئينات، نشان از الگوبرداري از طرح‌هاي معماري روسي دارد. خانه تاريخي داروغه منزل شخصي بوده که مراسم پذيرايي رسمي در آن انجام مي‌گرفت. در بخش تابستان‌نشين بناي خانه داروغه وجود اتاق‌هاي بادگير و حوض آب جاري سنتي به نوعي اين امر را به رخ آيندگان کشيده است که با استفاده از انرژي‌هايي مانند آب، باد و آفتاب چگونه مي‌توان يک بناي بزرگ را بدون هيچ هزينه‌اي اداره کرد. حمام کوچک در اين خانه، قديمي‌­ترين حمام خصوصي مشهد محسوب مي‌شود. خانه داروغه، قديمي‌ترين حمام خصوصي مشهد را دارد خانه ملک؛ خانه‌ي تاجار و واقف مشهور حاج حسين ملک در خيابان امام خميني(ره)، نمونه‌اي از خانه­هاي ساخته شده از دوران انتقال معماري در اواخر عصر قاجاريه محسوب مي­شود. خانه ملک از نظر معماري تلفيقي از معماري سنتي و اروپايي است به طوري‌که نماسازي‌ها بر اساس معماري سنتي و پلان­هاي اجرا شده بر اساس معماري اروپايي است. اين بناي تاريخي در گذشته بسيار وسيع‌تر بوده اما اکنون تنها بخش بيروني آن شامل دو طبقه باقي مانده است. در حال حاضر طبقه بالاي خانه ملک به عنوان نمايشگاه صنايع‌دستي و طبقه پايين آن به عنوان مرکز کارگاهي صنايع‌دستي خراسان رضوي مورد استفاده قرار مي­‌گيرد. حمام اين خانه مانند خانه‌ي داروغه داراي ويژگي منحصر به فردي است. اين حمام همه‌ي ويژگي‌هاي يک حمام عمومي را در خود دارد که به صورت اختصاصي براي خانواده حاج حسين ملک ايجاد شدهاست. در واقع حمام اين خانه يک حمام خانوادگي کامل است. خانه ملک در مشهد نام‌آشناتر از خانه‌ي ملک در تهران است باغ خوني؛ اين خانه – باغ تاريخي از معروف‌ترين بوده و حتي در اشعار شعراي سال‌هاي آغازين سده معاصر نيز جايي براي خود دست و پا کرده «باغ خوني» است. اين باغ يگانه باغ باقي مانده از مجموعه باغ‌هاي تاريخي موجود در بافت قديم شهر است که در اوايل دوران قاجار، در بخش جنوبي خارج از حصارهاي شهر مشهد به عنوان نمادي از باغ ايراني ساخته شده است. اين باغ که امروز در خيابان عنصري منشعب از خيابان امام رضا(ع) مشهد قرار دارد تا مدتي سه عمارت مستقل بوده که بخشي از آنها تخريب شده است. باغ خوني که به واسطه چشمه‌اي در آن وجود داشته، به اين نام مشهور شده است و بنا به روايات تاريخي مکان استقرار توپ‌هاي روسي هنگام به توپ بستن حرم مطهر و مسجد گوهرشاد بوده است. مکان توپ‌هايي که به حرم مطهر و مسجد گوهرشاد شليک کردند باغ ملي؛ نخستين پارک عمومي مشهد «باغ ملي» نام گرفته است. اين مجموعه که اکنون بوستاني کوچک در حاشيه خيابان امام خميني(ره) است، در اوايل قرن معاصر بخش بزرگي از محدوده «ارگ مشهد» را به خود اختصاص داده و مهمترين تفرجگاه و محل اجتماع مردم مشهد در روزهاي تعطيل محسوب مي‌شده است. باغ ملي از جمله وقف­‌هاي عام «حاج حسين آقا ملک» براي مردم مشهد است. اين مجموعه با فضاي دلنشين قديمي و آب نماها، گلها و درختان خود استراحتگاهي کوچک در دل شهر است. آب قنات رکن‌آباد که از قنات­هاي مشهور و قديمي شهر مشهد بوده از ميان اين پارک مي‌گذشته و ارگ دولتي شهر که در دوران «ملک محمود سيستاني» ايجاد و در عهد قاجارها مرکز حکومتي خراسان بوده در کنار اين بوستان قرار داشته است. از مکان‌هاي وقف­‌ عام «حاج حسين آقا ملک» براي مردم مشهد حوضخانه هزاردستان؛ درست در نزديکي اين باغ و در حاشيه خيابان «جنت» يکي ديگر از بناهاي ديدني مشهد قرار دارد. اين مکان حوضخانه سنتي هزار دستان است که لقب نخستين موزه ترکيبي کشور را در اختيار دارد. مجموعه‌اي که با محوريت نمايش آيين‌هاي سفره‌داري و هنرهاي آئيني ايراني ايجاد شده و ترکيب متناسب فضاهاي آن چشم هر بيننده‌اي را به خود جذب مي‌کند. فضاهايي که با تابلوهاي مختلف نقاشي‌هاي بزمي و رزمي و اشياي تاريخي تزيين شده است. اين مجموعه در سال‌هاي گذشته بخشي از يک خانه ساده مسکوني بوده که با همت مالک آن به مکاني ديدني براي زائران و مجاوران تبديل شده است. اينجا لقب نخستين موزه ترکيبي کشور را از آن خود کرده مدرسه عباسقلي خان؛ مشهد به دليل بافت ديني و مذهبي که دارد، تعداد قابل توجهي مدرسه علميه تاريخي بود. برخي از اين مدارس مانند «دودر»، «پريزاد» و «ميرزا جعفر» به مرور زمان در بافت حرم مطهر ادغام شدند و برخي نيز در طرح‌هاي مختلف نوسازي شهر تخريب شدند. از بين همه‌ي اين مدارس تاريخي امروز تنها مدرسه «عباسقلي خان شاملو»ست که در ابتداي خيابان نواب صفوي است. ساختمان اين مدرسه باقي مانده از عصر صفوي از نوع چهار ايواني است که بخش‌هاي مختلف آن با مقرنس و کاشي‌کاري و گچبري تزيين شده است. سردر اين مدرسه که اکنون توسط نوادگان واقف اداره مي‌شود، در سال‌هاي گذشته در جريان توسعه حريم حرم مطهر و تعريض خيابان نواب صفوي، بدون تخريب شکل ظاهري به عقب کشيده شد. تنها مدرسه‌ي سرپا مانده در طرح‌هايمختلف نوسازي مشهد «عباسقلي خان شاملو»ست مصلاي مشهد؛ يا همان مصلاي قديم مشهد در فاصله کمتر از يک کيلومتري مدرسه «عباسقلي‌خان» در حاشيه ضلع شمالي خيابان نواب صفوي و در ابتداي بلوار ۲۲ بهمن قرار دارد و تحت نظارت سازمان ميراث فرهنگي خراسان حفاظت و اداره مي‌شود. اين بناي صفوي به منظور برگزاري تجمعات مذهبي و به ويژه برگزاري نمازهاي عيد فطر و قربان ايجاد شده است. مصلاي قديم مشهد با اويوانچه‌هايي قرينه مصلاي مشهد از نظر نقشه و طرح کلي ساختمان شامل ايواني مرتفع و دو ايوانچه منتهي به فضاهاي چهار ضلعي در طرفين بصورت قرينه است که ايوان آن رو به قبله و بر فراز فضاهاي مربع يا رواق گنبدهايي کم خيز بنا شده و تنها محراب بنا در ديوار انتهايي ايوان رو به قبله ايجاد شده است. مصلاي طرق؛ در محدوده شهر مشهد مصلاي ديگري نيز قرار دارد، اين بناي قديمي که اکنون در حاشيه روستاي طرق و در ۱۴ کيلومتري شرق مشهد قرار گرفته بر اساس اسناد موجود در قرن نهم هجري قمري ساخته شده است. مصلاي تاريخي طرق از نظر معماري الگويي براي بنيان مصلي پايين خيابان بوده است. اين مصلاي آجري با ترکيب يک ايوان بلند مرکزي و دو ايوانچه طرفين و اتاق‌هاي گوشوار ساخته شده که در انتهاي ايوان آن فضاي چهار ضلعي گنبدداري وجود دارد و بر ديوار انتهايي آن محرابي ديده مي‌شود. کاربري اين بناي عهد تيموري برگزاري نماز در اعياد بوده است. با توجه به شواهد باستان‌شناسي تقريبا مشخص است که مصلاي طرق روي خرابه‌هاي يک بناي آجري ديگر استقرار دارد که ماهيت سازه‌هاي آن معماري مشخص نيست . در اين رباط، زائران امام رضا (ع) نخست غسل زيارت مي‌کردند، بعد وارد مشهد مي‌شدند رباط طرق؛ مصلاي طرق تنها بناي ارزشمند و ديدني اين محدوده از شهر مشهد نيست. تقريبا در روبروي اين بنا و در سمت ديگر جاده مشهد – نيشابور مجموعه بناهاي تاريخي موسوم به رباط طرق قرار دارد. اين رباط شامل دو کاروانسرا صفويه و قاجاريه است که به عنوان نخستين منزلگاه شهر مشهد پس از تپه «سلام» و محل وداع يا استقبال از مسافران شناخته مي‌شود.کاروانسراي صفوي اين مجموعه به‌صورت مربعي ساخته شده و در ضلع شمال، جنوب و شرق آن رديفي از غرفه‌هايي رو باز قرار دارد که براي اسکان مسافران در تابستان کاربرد داشته ‌است. در ضلع غرب، اين کاروانسرا نيز حوض ‌انباري صفوي قرار گرفته که بقاياي يک حمام تاريخي، نيز در اطراف آن ديده مي­‌شود. وجود اين حمام در مجاورت رباط طرق نشان مي‌دهد که زائران حرم امام رضا(ع)، قبل از ورود به اين شهر، ضمن استحمام، غسل زيارت مي‌کرده‌اند و براي پابوسي آن حضرت آماده مي‌شده‌اند. تنها کليساي ارامنه مشهد که حدود ۷۰سال پيش ايجاد شده کليساي مسروپ مقدس؛ مشهد فقط مخصوص حضور مسلمانان نبوده است. در بازه‌اي از زمان يعني در دوران حکومت نادرشاه زردتشتيان، يهوديان و مسيحيان قابل توجهي نيز در اين شهر زندگي مي­‌کردند که البته اغلب بناهاي مرتبط با آنان در طول زمان تخريب شده است. اکنون بايد از کليساي مسروپ مقدس که در ميدان دهم دي شهر مشهد قرار دارد، به عنوان شاخص‌­ترين بناي متعلق به اقليت‌هاي مذهبي در مشهد نام برد. اين بنا تنها کليساي ارامنه مشهد بوده که بناي اوليه آن حدود ۷۰سال پيش ايجاد شده است. در اطراف اين کليساي ثبت ملي شده ساختمان‌هاي اداري و مدرسه ارامنه مشهد قرار دارد. اين مجموعه به علت پايين بودن تعداد ارامنه ساکن مشهد فقط در ايام اعياد مذهبي فعال است. چهارطاقي‌هاي چلاغد و سنگبر؛ در اطراف مشهد دو چهار طاقي نيز وجود دارد هر چند در دوره تيموري ساخته شده‌اند، اما الگوي هردو چهارطاقي هاي باستاني مرتبط با آيين زردتشت بوده است. يکي از اين دو چهار طاقي سنگبر است که در بخش رضويه و ۱۸ کيلومتري شمال شرقي شهر مشهد قرار دارد. سياق چهارطاقي‌هاي چلاغد و سنگبر نشان از تيموري بودن اين بنا دارد معماري اين بنا شامل اطاقي چهار ضلعي است که هر ضلع آن بيش از شش متر طول داشته و گنبدي بر فراز آن قرار گرفته است. شواهد معماري بر جاي مانده از اين بنا نشان‌دهنده سبک و سياق معماري دوران تيموري است. ديگر چهارطاقي مشهد در حدود ۲۰ کيلومتري جنوب شرقي مشهد در نزديکي روستاي چلاغي قرار دارد. ايستگاه راه‌آهن مشهد؛ بايد از ايستگاه راه آهن مشهد نيز به عنوان يک بناي تاريخي و ديدني شهر نام برد. ايستگاهي که يکي از بيست شاهکار معماري بعد از جنگ جهاني دوم در آسيا و زيباترين و مجهزترين ايستگاه راه‌آهن ايران محسوب مي­شود. ساختمان اين ايستگاه توسط معمار ايراني «حيدر غيايي» طراحي و به سرپرستي «مرتضي کباري» اجرا شده است. اين بنا در بدو ورود، با سقفي معلق و عظيم، به مسافران خوش آمد مي‌گويد. سپس با عبور از آرايه‌اي از ستون­ها، به سالني مشابه تاق «کاخ کسرا» در مدائن مي‌رسيم که بلند مرتبگي سقف آن، عظمتي را در ذهن بيننده ايجاد مي‌کند. شاخص‌ترين ساختمان متعلق به جريان‌هاي فکري معاصر، ايستگاه راه‌آهن مشهد است ساختار مستطيلي پلان، نماي کلاسيک با ستون­هاي منظم و سقف منحني از خصوصيات اين بناي تاريخي است. آن شاخص‌ترين ساختمان متعلق به جريان­هاي معماري معاصر در مشهد محسوب مي‌­شود. آرامگاه حکيم فردوسي توسي؛ بدون هيچ اغراقي حکيم فردوسي توسي را بايد در کنار امام رضا (ع) معروفترين و موثرترين شخصيت‌هايي دانست که در طول تاريخ بخشي از عمر خود را در دياري که اکنون با نام مشهد شناخته مي‌شود به سر برده است. امروز مقبره‌ي او در ۲۵ کيلومتري غرب مشهد از مراکز ديدني و تاريخي مشهور اين شهر است. بنايي که ساختمان کنوني آن در وسط باغي زيبا قرار دارد و توسط طاهرزاده بهزاد و مهندس هوشنگ سيحون به ترتيب طراحي اوليه و نهايي شد و مهندس «گيو جودت» آن را با در نظر گرفتن همه‌ي ملاحظات فني، اجرايي کرد، امروز وسعت باغ آرامگاه او شش و نيم هکتار و محوطه پيشخوان آرامگاه نيز حدود همين هکتار است. علاوه بر فردوسي، اينجا بزرگان ديگري نيز ارميده‌اند در اين محوطه علاوه بر آرامگاه حکيم توس،کتابخانه، رستوران، موزه، بقايايي از دروازه رزان توس قديم و تنديسي از فردوسي ساخته مجسمه‌ساز مشهور استاد مرحوم ابوالحسن‌خان صديقي قرار دارد. همچنين در بخشي از درون باغ آرامگاه شاعر معاصر، مهدي اخوان ثالث که بسياري او را فردوسي معاصر مي‌خوانند، آرام گرفته است. در فاصله ۵۰ متري بيرون باغ آرامگاه فردوسي نيز مقبره الشعراي توس قرارگرفته که بزرگاني مانند عماد خراساني، احمد گلچين معاني، احمد کمال‌پور، احمد شهنا، ذبيح‌الله صاحبکار، علي باقرزاده، محمد قهرمان، عشرت قهرمان و آويزن در آن مدفون هستند. مجموعه خواجه ربيع؛ مقبره‌ي او را بايد پس از مجموعه آرامگاهي حکيم سخن فردوسي توسي، دومين باغ آرامگاه معروف مشهد لقب داد. اين مجموعه در اصل باغ آرامگاهي است که به دستور شاه عباس صفوي در نيمه اول قرن ۱۱هجري براي گراميداشت ياد ربيع بن خثيم يکي از هشت زاهد برجسته صدر اسلام و از ياران و سرداران امام علي بن ابي طالب(ع) ايجاد شده است. يکي از آرامستان‌هاي عمومي شهر هم محسوب مي­‌شود و دفن در آن داراي ضوابط خاصي نيست. اينجا دومين باغ آرامگاه معروف مشهد است مقبره چهار ايواني خواجه ربيع درست در وسط اين باغ بنايي قراردارد و داراي گنبدي به ارتفاع ۱۸ متر پوشيده از کاشي‌هاي فيروزه‌اي است. فتحعلي خان جد بزرگ شاهان قاجار، واعظ مشهور شيخ احمد کافي، پزشک برجسته عبدالله بول ورن، تعدادي از شهداي جنگ تحميلي و همچنين شهداي جنگ «ظفار» از ديگر چهره‌هاي مشهور مدفون در اين مجموعه قرار دارد که در انتهاي خيابان خواجه ربيع در شمال مشهد هستند. مجموعه اي که از جمله مقاصد عمده مسافران مشهد هم محسوب مي‌شود. آرامگاه نادرشاه افشار؛ مجموعه آرامگاهي نادرشاه افشار در چهارراه شهداي مشهد، از منظر اجزا تا حد زيادي شبيه آرامگاه حکيم توس است، چون علاوه بر مدفن بنيانگذار سلسله افشاري که از او به عنوان آخرين فاتح بزرگ شرق ياد مي‌شود، داراي موزه و کتابخانه نيز هست. همچنين مانند مقبره‌هاي فردوسي توسي و خواجه ربيع در باغي وسيع به مساحت ۱۴۴۰۰ متر مربع ساخته شده است و سرانجام اينکه علاوه بر شخصيتي که مجموعه به نام وي معروف است، مدفن بزرگ مرد ديگري هم هست. او کسي جزء «کلنل محمدتقي خان پسيان»، سردار آزاديخواه و ضد استعمار و استبداد سالهاي نخست قرن حاضر خراسان و نخستين خلبان ايران زمين نيست. مقبره نادرشاه را ابوالحسن صديقي تراشيده بناي آرامگاه نادرشاه که عنوان مهمترين مجموعه گردشگري ـ تاريخي داخل شهر مشهد پس از حرم مطهر امام رضا(ع) را در اختيار دارد، علاوه بر مقبره شامل سکويي دوازده پله‌اي، محل گور، پوششي خيمه مانند روي قبر، سکويي مرتفع در مجاور قبر با مجسمه نادرشاه سوار بر اسب و سه تن ديگر در پي او، يک غرفه فروش کتاب و دو تالار براي موزه است.طراح اين بنا مهندس سيحون بوده و مجسمه ها را هنرمند فقيد ابوالحسن صديقي ساخته است. آستانه گُنبد خشتي؛ اين مقبره که در کوچه­اي به همين نام در ابتداي خيابان طبرسي مشهد و فاصله تقريباً پانصد متري شمال حرم مطهر رضوي(ع) واقع است از زيارتگاه­هاي مهم شهر بوده و مدفن يکي از نُقَباي سادات موسوي مشهد و از اعقاب به نام «امير سلطان غياث‌الدين محمد بن امير طاهر موسوي» است که مردم وي را «امام زاده سيد محمد»،«سلطان محمد» و گاه «شاهزاده محمد» مي­‌خوانند. امير غياث الدين در سال ۸۳۲ قمري درگذشت و اين بنا پس از درگذشت وي احداث شده و متعلق به دوره تيموري است. قديمي‌ترين بناي مشهد بعد از حرم امام رضا (ع) بنابراين قديمي‌ترين بناي مشهد پس از حرم مطهر و تنها اثر بارز باقي مانده از سادات موسوي در اين شهر است. گنبد بنا دو پوششه است که پوشش داخلي مزين به مقرنس‌هايي زيباست و گنبد بيروني هم از آغاز آجرپوش بوده و به اين دليل به گنبد خشتي شهرت يافته و در سال‌هاي اخير محدوده اين بنا گسترش پيدا کرده و دسترسي براي آن از حاشيه خيابان طبرسي ايجاد شده است. گنبد خشتي بازديدکنندگان فراواني از سراسر ايران و حتي کشورهاي همجوار دارد و از محل نذورش اداره مي­شود بناي پير پالاندوز؛ در ابتداي ضلع ديگر ورودي به حرم مطهر رضوي يعني بست نواب صفوي يا همان پايين خيابان نيز يکي ديگر از مقابر مشهور مشهد قرار دارد. اين مجموعه که ورودي کاملا مستقلي از حرم مطهر رضوي دارد، بر اساس منابع موجود بناي اوليه آن به دوران صفوي برمي‌گردد، مقبره يکي از عُرفاي برجسته شيعه قرن دهم هجري به نام شيخ محمد المُقتدي کارندهي مشهور به پير پالاندوز، است. اين بنا در حاشيه کوچه شور در اوايل پايين خيابان قرار داشته و پس از انقلاب اسلامي به مناسبت توسعه حريم حرم تخريب و بازسازي شده است. به اعتقاد مردم مشهد، شيخ محمد با اين که از اقطاب و اولياء الله بوده از طريق پالان‌دوزي يا پاره‌دوزي امرار معاش مي­کرده و کرامات داشته است. البته در اين بنا علاوه بر پيرپالاندوز دو چهره نام آشناي معاصر يعني شيخ غلامرضا واعظ طبسي از معروفترين سخنرانان ديني سال هاي نخست سده معاصر و پدر توليت سابق آستان قدس رضوي و آيت الله سيد زين العابدين سيستاني از علماي فعال در قيام گوهرشاد نيز مدفون هستند. مقبره امير ملک شاه؛ آخرين مقبره مشهوري که در نزديکي حرم مطهر رضوي قرار دارد، بنايي تاريخي از دوره تيموري است که تا پيش از انقلاب اسلامي به مسجد شاه شهرت داشت و بعد به نام مسجد هفتاد و دو تن خوانده شد. اين بنا که در تقاطع بازار بزرگ فرش فروش ها و جنوب غربي صحن جامع رضوي قرار دارد آرامگاه يکي از امراي معتبر تيمور و فرزند وي شاهرخ به نام امير غياث الدين ملک شاه است. اين بنا با توجه به کتيبه موجود در آن، جزو آخرين بناهاي مربوط به دوره شاهرخ تيموري بوده و مشتمل بر بقعه‌اي با گنبد دوپوش، دو مناره و يک ايوان است و حدود ۶۶۰ متر مربع وسعت دارد. ايوان اين بنا از نظر کاشي و نقش و تزيينات ديگر بسيار زيبا بوده و در واقع تابلوي ظريف اين مقبره به شمار مي‌رود. گنبد سبز؛ درست در وسط ميداني با همين نام در خيابان آخوند خراساني فعلي و خاکي پيشين مشهد قرار دارد، نامش را از رنگِ گنبد خود گرفته است. گنبدي که در دوره صفوي روي مقبره يکي ديگر از عرفاي شيعه مذهب ساکن مشهد که باز هم مانند «پيرپالاندوز» ذَهبي بوده يعني شيخ محمد مؤمن ساخته شده است.گنبد سبز بنايي چهار ايواني و هشت ضلعي است که به هنگام ساخت بخشي از آرامستان قديمي مشهد که به «ميرهوا » مشهور بوده، محسوب مي‌شده است، اما اين مجموعه در طول زمان و به هنگام ايجاد خيابان خاکي از بين رفته و تنها از آن همين مقبره داراي گنبدي فيروزه‌اي رنگِ متمايل به سبز باقي مانده است. بنايي که به شدت مورد توجه مردم مشهد خاصه بانوان است. نام اين بناي صفوي را از رنگ گنبدش گرفته‌اند مقبره ميرزا ابراهيم رضوي؛ مقبره يکي از نُقباي سادات رضوي و واقفان بزرگ عصر صفوي نيز در مشهد در اين شهر قرار دارد. اين مقبره متعلق به ميرزا ابراهيم رضوي بوده و در مجاورت تفرجگاه کوهسنگي و انتهاي خيابان دکتر بهشتي قرار دارد. اين بناي قرن يازدهم هجري به گونه‌اي ساخته شده که هم مقبره و هم محل نماز باشد. به اين سبب ايوان بنا و گنبد روي آن به دو بخش تقسيم شده است. نيمه شمالي که مجاور صحن واقع است به محل دفن ميرزا ابراهيم اختصاص يافته و نيمه جنوبي که در قبله قبر قرار دارد ويژه برگزاري نماز احداث شده است. همچنين در صحن اين مقبره تعدادي از علماي قرن اخير خراسان و سادات رضوي مدفون هستند. البته درست در مجاورت اين بنا و در داخل بوستان کوهسنگي نيز تعدادي ديگر از علماي برجسته معاصر خراسان دفن هستند. نخستين قبر از اين مجموعه به عارف بزرگ شيخ اسدالله يزدي مشهور به «هراتي» تعلق‌ دارد. قبرستان ارامنه مشهد؛ آخرين مجموعه درون شهري قابل توجه مشهد که مي‌توان آن را مدفني قابل توجه دانست، آرامستان تاريخي ارامنه شهر است که با قدمتي بيش از صد سال، محل دفن مسيحياني بوده که در شهر طوس و مشهد قديم ساکن بوده‌اند. اين گورستان در خيابان حرعاملي، ابتداي تقاطع شهيد کريمي واقع شده است. وسعت اين گورستان در گذشته بسيار بيشتر از اندازه فعلي آن بوده اما در سال‌هاي اخير و در راستاي انجام برخي اقدامات عمراني از سوي شهرداري بخش اعظم اين گورستان تخريب شده است. در اين محل مادور يا نمازخانه­اي نيز وجود دارد که قدمت آن به هفتاد سال مي‌رسد. در آرامستان ارامنه مشهد امريکايي، روسيه‌اي، گرجستاني تا فرانسوي آرميده‌اند مدفونين آرامستان ارامنه مشهد از کشورهاي آمريکا، روسيه، گرجستان، کانادا، فرانسه و لهستان بوده و خطوط نوشته شده بر روي الواح قبور شامل رسم‌الخط فارسي، آرامي، ارمني، انگليسي، لهستاني، فرانسوي و روسي است. قديمي‌ترين تاريخ روي سنگ قبرها متعلق به اواخر دوره قاجار و جديدترين آن اوايل پهلوي دوم است. بيشترين مدفونين در اين آرامستان پس از ايرانيان را اتباع لهستاني تشکيل مي دهند که در طول جنگ جهاني دوم به ايران کوچانده شده بودند. مجموعه خواجه اباصلت؛ مشهورترين آرامگاهي که در خارج از شهر کنوني مشهد، پس از آرامگاه فردوسي است. بنايي که در کنار جاده مشهد ـ تهران به فاصله ۱۲ کيلومتري شهر مشهد و در نزديک آرامستان عمومي بهشت رضا واقع شده و از قرن­ها پيش مورد توجه شيعيان بوده است. مشهورترين آرامگاه پس از آرامگاه فردوسي و خارج شهر مشهد است بر همين اساس برخي افراد در طول زمان وصيت کرده و مي‌کنند که در مجاورت خواجه، دفن شوند و به همين علت علاوه بر قبوري که در صحن آين آرامگاه قرار دارد دو آرامستان کوچک به نام‌هاي بهشت علي و جواد هم در مجاورت و روبروي آن ايجاد شده است.به استناد برخي منابع، عبدالسلام بن صالح بن سليمان ايوب بن ميسره مشهور به خواجه اباصلت هروي از دانشمندان، محدثين و راويان به نام معاصر با امام رضا(ع) بوده است. بناي اين آرامگاه در سال‌هاي اخير بازسازي شده و ضريح هشت ضلعي برروي سنگ قبر نصب شده و در کنار آن نيز تسهيلاتي از جمله خدمات رفاهي، رستوران، چايخانه، بخش اداري، تجاري و پارکينگ براي زائران ايجاد شده است. آرامگاه خواجه مراد؛ سومين بنايي که به عنوان عمومي آرامگاه خواجه در مشهد شناخته مي‌شود، بناي آرامگاه منسوب به ابوحبيب هرثمه بن اعين مشهور به خواجه مراد است. صاحب اين آرامگاه که در ۱۵ کيلومتري جنوب شرق مشهد در طرف جنوب جاده فريمان و در دامنه ارتفاعات امتداد يافته از رشته کوه بينالود و ۳ کيلومتري جنوب آرامگاه خواجه اباصلت قرار دارد، طبق برخي منابع از اصحاب حضرت علي بن موسي الرضا (ع) بوده است. اصل بنا، اتاق چهار گوشي به ابعاد ۴ در ۴٫۵ متر است. پيرامون بقعه اتاق‌ هايي براي سکونت زائران وجود دارد. محيط اين آرامگاه چون در شکاف کوه و کنار يک چشمه آب قرار گرفته بسيار مصفا است. برج اخنگان؛ برج يا ميل اخنگان که به اخنجان نيز شهرت دارد در ۲۲ کيلومتري شمال مشهد و در چند کيلومتري تابران و در حاشيه جاده‌اي که از آرامگاه به زادگاه فردوسي يعني روستاي پاژ متصل مي شود، در مجاورت روستايي به همين نام قرار دارد و از آثار تاريخي توس است. در تابلوي نصب شده از سوي اداره ميراث فرهنگي وگردشگري خراسان رضوي در مقابل آن به عنوان مدفن گوهرتاج، خواهر گوهرشاد، همسر شاهرخ ميرزا تيموري معرفي شده است. البته اهالي اخنگان و ديگر روستاهاي اطراف آن بر اين باورند که ميل اخنگان گور يک دختر هندي است که در اين محل داراي آب و ملک پدري بوده است .سازه ميل اخنگان بر روي يک سکوي هشت ضلعي است. بنا از آجر ساخته شده و با قطعات کاشي به شکل‌هاي مستطيل، چند ضلعي و ستاره چليپا با نقوش برجسته و متنوع به رنگ لاجوردي و فيروزه‌اي تزئين شده است. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد