ترین ها/ برترین ها در موزه های ایران

ماهنامه همشهري سرزمين من/ آيا دوست داريد يکي از کمياب ترين و بزرگ ترين الماس هاي جهان، تنها سرديس فيروزه اي دنيا، ريزبافت ترين فرش جهان، باستاني ترين جام زرين تاريخ و يگانه سرباز مفرغي باستاني را از نزديک تماشا کنيد؟ براي تماشاي آنها فقط کافي است سري به موزه هاي ايران بزنيد. مي گويند پس از آن که نادرشاه از سفر خونينش به هند بازگشت، سوغاتي کميابي با خود آورد که يکي از زيباترين و درشت ترين الماس هاي جهان به شمار مي رود: «درياي نور» که الماسي صورتي رنگ است و امروزه در خزانه موزه جواهرات ملي نگهداري مي شود درياي نور تا زمان ناصرالدين شاه جزء جواهرات بازوبند سلطنتي بود که بر بازوي شاه محکم مي شد. رنگ و وزن اين الماس باعث شده تا اين گوهر مشهور در شمار جواهرات کمياب و استثنايي ايران در دنيا باشد. اما شمار اشياي ديدني و کمياب در ايران کم نيستند و با گشت و گذاري در موزه ها مي توان آنها را از نزديک تماشا کرد. يکي از ديدني ترين آنها جام زرين حسنلو است که به 2200 سال پيش تعلق دارد و داستاني اساطيري روي آن حک شده است. اين جام که امروزه در موزه ايران باستان قرار گرفته است احتمالا به پيش از دوران مادها تعلق دارد و در تپه باستاني حسنلو يافت شده است که به عصر آهن اختصاص دارد. مي گويند عصر آهن در هزاره دوم ميلادي و در نزديکي آناتولي آغاز شد که نزديکي تپه حسنلو با آن نشان دهنده قدمت باستاني اين منطقه و اشيايي است که از آن به دست آمده است علاوه بر حسنلو، تپه هاي باستاني ديگري نظير تپه مارليک در ايران اکتشاف شده اند که براي تماشاي جام معروف و زرين مارليک مي توان به سراغ موزه ايران باستان رفت. اشياي ديدني و گرانبهايي که در موزه هاي ايران مي توان تماشا کرد، بي شمار و به همان اندازه حيرت انگيز است. اي ميان اين اشياي کمياب مي توان به قرآني به خط ياقوت مستعصمي، سکه ولايت عهدي امام رضا (ع)، برگه هايي از شاهنامه تهماسبي، نقش برجسته بار عام تخت جمشيد و انبوهي فلزکاري، نگارگري، کتاب آرايي، جواهرسازي، سفال، فرش و منسوجات اشاره کرد که در موزه هاي ايران از آنها نگهداري مي شود. در صفحات پيش رو به سراغ آثار برگزيده اي از موزه هاي ايراني مي رويم. قصد داريم شما را در دالان هاي تاريخ همراهي کنيم و در موزه هاي ايران به ديدار زيباترين و اعجاب انگيزترين اشياي تاريخي ببريم و چاشني تاريخ را همراه نوروزتان کنيم. ملکه مادر يکي از قدرتمندترين زنان ايران باستان، «آتوسا» دختر کوروش بزرگ، همسر داريوش و مادر خشايارشاي يکم بود که در ميانه سال هاي 550 تا 470 پيش از ميلاد در ايران مي زيست و نقشي کليدي در سياست و حکومت ايران زمان هخامنشي داشت. شخصت آتوسا در يکي از معروف ترين نمايشنامه هاي سوفوکل (بزرگ ترين نمايشنامه نويس يونان باستان) به نام «ايرانيان» حضور دارد و شخصيت اساطيري «هماي» بر اساس ويژگي هاي آتوسا نوشته و ساخته شده است. براي تماشاي سرديس فيروزه اي اين بانوي قدرتمند که در اطراف تخت جمشيد يافت شده بايد به موزه ملي در تهران برويد. موزه آستان قدس رضوي قفل آستان قفلي که مي بينيد از جمله قفل هاي رمزي ضريح آستان مقدس امام رضا (ع) است که امروزه در موزه آستان نگهداري مي شود. اين قفل برنجي با مفتول طلايي زرنگاري شده و نيازي به استفاده از کليد نيست. قفل سازي يکي از صنايع مهم ايراني ها در گذشته بود که گاه از شدت ظرافت به کار رفته در اين صنعت به هنر قفل سازي نزديک مي شد. بيشتر قفل هاي قديمي رمزي، کليدي و طلسمي و گاه به شکل انواع جانوران يا پرندگان بودند. ويترين ايراني اگر به آستان مقدس امام هشتم (ع) شيعيان رفته باشيد، احتمالا ويترين هايي را بر فراز ضريح مقدس امام (ع) مشاهده کرده ايد که حاوي هداياي سلطنتي نظير شمشير و زينت آلات زرين و جواهرنشان است. در ميان آثاري که به آستان امام هشتم (ع) تقديم شده، هداياي شاه عباس صفوي و ناصرالدين شاه از همه بيشتر است. موزه ملک سکه اي براي تمامي فصول سکه اي که مي بينيد سکه ولايتعهدي امام رضا (ع) است که در زمان مأمون و در شهر سمرقند و حدود 11 قرن پيش ضرب شده است. روي اين سکه زرين مي توانيد عبارت الله / محمد رسول الله/ المأمون خليفه الله / مما امير به الامير الرضا ولي عهدالمسلمين علي بن موسي بن ابيطالب را ببينيد و همين طور تاريخ ضرب (سنه اثني و مأتين) و شهر محل ضرب يعني سمرقند را مي توانيد مشاهده کنيد. براي تماشاي اين سکه زيبا مي توانيد به موزه ملک در تهران برويد. طلاي باستاني سکه زرين دوره هخامنشي را سکه «دريک» مي نامند و نقش معروف کماندار نشسته روي آن ديده مي شد که نيزه اي در دست داشت و در حال کشيدن زه کمانش بود. ضرب سکه زر از امتيازات مخصوص هر شاه بود و سکه دريک از جمله اصلاحات پولي بود که به دستور داريوش اول انجام و ضرب شد. نکته جالب در مورد سکه هاي دريک عبارت بالاي سکه و درجه خلوص آن بود که در تمام مدت حکومت هخامنشي اين درجه خلوص ثابت ماند. بنا بر نظريه «ارنست هرسفلد» (ايرانشناس مشهور) دريک از نام داريوش گرفته شده است. براي تماشاي اين سکه باستاني مي توانيد به موزه ملک مراجعه کنيد که گنجينه ارزشمندي از مسکوکات دارد. مرغي در حسرت وصال قلمداني که مي بينيد از جمله آثار استادکار زمانه، محمد زمان است که در قرن سيزدهم ساخته و نگارگري شده است. اين قلمدان که امروزه در موزه ملک نگهداري مي شود به شيوه گل و مرغ نگارگري شده که يکي از شيوه هاي معتبر در نقاشي مکتب قاجار شمرده مي شود. موزه ملک نزديک به حدود 19 هزار نسخه خطي و نفيس دارد و يکي از گنجينه هاي نسخ خطي ايران است که علاوه بر نسخ خطي، منسوجات، سفال و مسکوکات نيز در اين موزه نگهداري مي شود. موزه رضا عباسي شاخ زرين «تکوک» يا «ريتون» به ظرف هايي گفته مي شود که در دوران باستان ساخته و براي آشاميدن مورد استفاده قرار مي گرفتند. اغلب ريتون ها اشکال جانوري داشتند و ابداع آنها، هنر منصوب به ايرانيان به شمار مي رود. ريتون طلايي که مي بينيد در موزه رضا عباسي نگهداري مي شود و متعلق به مادهاست. موزه آبگينه خانه شيشه اي سفال زرين فامي که تماشا مي کنيد از يافته هاي شهر گرگان و مربوط به قرن ششم خورشيدي است که در موزه آبگينه نگهداري مي شود. اين سفال زيبا با نقوش انساني و گياهي و به شيوه زرين فام ساخته شده است. موزه آبگينه تهران در قديم خانه و محل کار قوام السلطنه بوده که حالا محل نگهداري مجموعه 1400 تايي از اشياي شيشه اي و سفالي است که در ميان آنها آثاري از نيشابور، سلجوقي، ايلخاني و صفوي ديده مي شود. بوي خوش آنچه مي بينيد يکي از ديدني ترين و چشمگيرترين اشياي موزه آبگينه تهران است. شيئي که مي بينيد، عطرداني شيشه اي است که در گرگاني افت شده و احتمالا در قرون پنجم يا ششم قمري ساخته شده. جانوران، پرندگان و به خصوص موجودات افسانه اي يا اساطيري از موضوعات مورد علاقه شيشه گران و هنرمندان قديمي براي ساختن عطردان هاي شيشه اي بوده که کالاي گرانقيمتي محسوب مي شده است. موزه جواهرات ملي درياي نور الماس درياي نور يکي از بزرگ ترين الماس هاي جهان و از جمله کهن ترين گوهرهاي قديمي است که نادرشاه پس از حمله به هند اين الماس بي همتا را به عنوان غنائم جنگي با خود به ايران آورد. پس از قتل نادرشاه به نوه او شاهرخ ميرزا رسيد، سپس به دست امير علم خان خزيمه و بعدا به دست لطفعلي خان زند افتاد. هنگامي که لطفعلي خان از آقامحمدخان قاجار شکست خورد، اين گوهر کمياب به گنجينه جواهرات قاجار منتقل شد. امروزه اين جواهر در موزه جواهرات ملي نگهداري مي شود و معادل 182 قيراط وزن دارد و به دليل رنگ صورتي اش، يکي از کمياب ترين الماس هاي جهان به شمار مي رود. گوي جواهر در اين کره جواهرنشاني که مي بينيد، 51366 قطعه جواهر به کار رفته و وزن خالص طلاي کره نيز حدود 34 کيلوگرم و وزن جواهراتش معادل 3656 گرم است. اين کره به دستور ناصرالدين شاه و توسط جمعي از زرگران ايراني و به کمک بخشي از جواهرات خزانه ملي ساخته شده است. کشور ايران در اين کره کمياب با جواهر الماس مشخص شده و اقيانوس ها و درياها نيز به کمک زمرد ساخته شده اند. امروزه اين کره در موزه جواهرات ملي نگهداري مي شود. قطر کره تقريبا 66 سانتي متر و روي پايه اي طلايي و آراسته به جواهرات قرار گرفته است. موزه ملي سرباز مفرغي اين سرباز مفرغي بلندبالا با قامت 195سانتي متر که در موزه ملي نگهداري مي شود، به تمدن اليمايي تعلق دارد که اولين ساکنان دشت خوزستان بودند. خاستگاه اصلي اليماييان، کوهستان هاي شمال شرقي خوزستان و از جمله حکومت هاي محلي بود که در روزگار اشکاني و در نواحي خوزستان کنوني ظهور کرد. تنديس مرد مفرغي در «شمي» شهر ايذه کشف شده است و آرايش مو و کوشش اين مرد مفرغي نشان مي دهد که او سربازي سوارکار بوده است. جامي از دل تاريخ اگر مايل به تماشاي جام باستاني حسنلو هستيد، مي توانيد به موزه ملي رجوع کنيد و اين جام سه هزار ساله را از نزديک تماشا کنيد. جام حسنلو به اعتقاد باستان شناسان به پيش از دوران ماد تعلق دارد که در تپه باستاني حسنلوي نقده يافته شده است و اشکالي اساطيري مانند گاوهاي بالدار يا هيولاهاي نيمه انسان نيمه حيوان روي آن ديده مي شود. از جمله عناصر مهم روي جام که اشاره مستقيم به باروري دارند، عنصر آب و قوچ است که در تمامي جام ديده مي شود. يادگار مارليک به اعتقاد باستان شناسان جام سه هزار ساله مارليک که امروزه در موزه ملي قرار گرفته از دل تپه اي سلطنتي بيرون آمده که محل دفن شاهان، فرمانروايان و شاهزداگان منطقه «آمارد» بوده است. آماردي ها هنگام تدفين مرده ها، اشياي ارزشمندي نظير جام هاي طلايي، شمشير، ظروف سفالي و پارچه نيز همراه او به خاک مي سپردند. جام مارليک از طلاي ناب ساخته شده است و نقوش اساطيري نظير درخت زندگي يا گاوان بالدار روي آن ديده مي شود. اين جام کهن در موزه ايران باستان قرار دارد. موزه فرش فرش کرمان اگر مي خواهيد اين فرش چشم رباي کرماني را تماشا کنيد مي توانيد به موزه فرش برويد و در بخش کرمان، اين فرش زيبا را پيدا کنيد. فرشي که در تصوير مشاهده مي کنيد نقشي از فرصت الدوله شيرازي، طراح، شاعر و نقاش معروف است که در جوار حافظ شيرازي به خاک سپرده شده است. يکي از ويژگي هاي فرش کرمان استفاده از موتيف هاي ريزبافت و اصطلاحا پر کار است. در فرش مزبور درختي را در باغي رويايي مشاهده مي کنيد که پرنده هايي چون طاووس، مرغابي و خروس آن را احاطه کرده اند. لچک و ترنج آنچه مي بينيد يکي از ريزبافت ترين فرش هاي موزه فرش تهران است که به «ترنج مشهدي» مشهور است. هنر بومي قالي بافي از جمله هنرهاي خاص ايرانيان است که عمري به درازاي چندين قرن دارد. از جمله نقوش معروف ايراني که در فرش بافي ايراني ديده مي شود؛ نقوش هندسي، گياهي و جانوري است که به شيوه ترکي باف و فارسي بافت بافته مي شوند که به دليل نوع گره زدن از يکديگر متفاوت مي شوند. روش فارسي باف از جمله روش هاي متداول در شهرهاي اصفهان، قم، يزد و خراسان بوده است. موزه آذربايجان سنگ هاي جيرفت يکي از تمدن هاي حيرت برانگيز ايران، تمدن جيرفت است که شامل اکتشافاتي در جيرفت و هليل رود کرمان مي شود. اين تمدن به هزاره پنجم پيش از ميلاد تعلق دارد که اشيايي سنگي و ظروفي سفالي از اين منطقه به دست آمده که روي آنها نقوشي از انسان، عقرب، عقاب و مار ديده مي شود. با اکتشاف تمدن جيرفت بسياري از اطلاعات تاريخي مربوط به تمدن بين النهرين مورد ترديد قرار گرفت. براي تماشاي آثار اين تمدن بي نظير مي توانيد به موزه جيرفت رجوع کنيد. آنچه در تصوير مي بينيد يکي از اشياي سنگي تمدن جيرفت است که در موزه آذربايجان شهر تبريز از آنها نگهداري مي شود. بشقاب ساساني موزه آذربايجان دومين موزه تخصصي تاريخ باستان شناسي در ايران است که داراي گنجينه بي نظيري از آثار باستاني است. بشقاب زريني که در تصوير مي بينيد و در موزه آذربايجان نگهداري مي شود از جمله بشقاب هاي زريني است که در دوره ساساني ساخته مي شدند. يکي از هنرهاي ارزنده و ماندگار ساسانيان، هنر فلزکاري بود که ماهيت سياسي نيز داشت چرا که نوعي هديه سياسي به شمار مي رفت که به ساير دربارهاي مختلف در سراسر جهان فرستاده مي شد. در اين بشقاب شاهد جدال ميان شاه ساساني و سواري هستيد و لحظه اصابت نيزه شاه در سينه سرباز دشمن را مشاهده مي کنيد.