تفسیر حکمت 322 نهج البلاغه؛ حفظ عزت و پرهیز از حقارت و خودکم بینی

باشگاه خبرنگاران/ نهج البلاغه با مرور قرن‌ها نه تنها تازگي و جذابيت خويش را حفظ کرده که فزون‌تر ساخته است و اين اعجاز نيست مگر به سبب ويژگي هايي که در شکل و محتوا است. اين امتياز را جز در مورد قرآن نمي توان يافت که در کلام امام علي(ع) درباره قرآنآمده است: « ظاهره انيق و باطنه عميق، لاتفني عجائبه و لاتنقضي غرائبه » قرآن کتابي است که ظاهري زيبا و باطني عميق دارد، نه شگفتي هاي آن پايان مي‎پذيرد و نه اسرار آن منقضي مي‎شود. در سخن مشابهي نيز آمده است : «لاتحصي عجائبه و لاتبلي غرائبه» نه شگفتي هاي آن را مي‎توان شمرد و نه اسرار آن دستخوش کهنگي مي‎شود و از بين مي‎رود. سخنان امام علي(ع) در فاصله قرن اول تا سوم در کتب تاريخ و حديث به صورت پراکنده وجود داشت. سيد رضي در اواخر قرن سوم به گردآوري نهج البلاغه پرداخت و اکنون بيش از هزار سال از عمر اين کتاب شريف مي‎گذرد. هر چند پيش از وي نيز افراد ديگري در گردآوري سخنان امام علي (ع) تلاش‌هايي به عمل آوردند، اما کار سيد رضي به خاطر ويژگي هايي که داشت درخشيد و ماندگار شد، چون سيد رضي دست به گزينش زده بود. وَرُوِيَ أَنَّهُ عليه السلام لَمَّا وَرَدَ الْکُوفَةَ قَادِماً مِنْ صِفِّينَ مَرَّ بِالشِّبَامِيِّينَ فَسَمِعَ بُکَاءَ النِّسَاءِ عَلَى قَتْلَى صِفِّينَ وَ خَرَجَ إِلَيْهِ حَرْبُ بْنُ شُرَحْبِيلَ الشِّبَامِيِّ وَ کَانَ مِنْ وُجُوهِ قَوْمِهِ،أَتَغْلِبُکُمْ نِسَاؤُکُمْ عَلَى مَا أَسْمَعُ؟ إِلاَّ تَنْهُونَهُنَّ عَنْ هذَا الرَّنِينِ، وَأَقْبَلَ حَرْبٌ يَمْشي مَعَهُ، وَهُوَ عليه السلام راکِبٌ، فَقالَ عليه السلام: اِرْجِعْ، فَإِنَّ مَشْيَ مِثْلِکَ مَعَ مِثْلِي فِتْنَةٌ لِلْوَالِي وَمَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ. روايت شده است امام عليه السلام هنگامى که از «صفين» بازمى گشت به «کوفه» وارد شد و از محله قبيله «شباميان» گذشت مشاهده فرمود که زنان آن قبيله بر کشتگانشان در صفين گريه مى کنند. (امام عليه السلام ناراحت شد) در اين هنگام «حرب بن شرحبيل شبامى» که از شخصيت هاى آن قبيله بود خدمت آن حضرت رسيد. امام عليه السلام به او فرمود : آيا زنان شما آنگونه که مى شنوم بر شما چيره شده اند؟ آيا آنها را از اين ناله هاى بلند بازنمى داريد؟ در اين هنگام «حرب بن شرحبيل» پياده همراه امام عليه السلام حرکت مى کرد در حالى که امام عليه السلام سوار بر مرکب بود. امام عليه السلام به او فرمود : باز گرد، زيرا پياده حرکت کردن شخصى مانند تو در رکاب مثل من، مايه فتنه وغرور بر والى و ذلت و خوارى براى مؤمن است. امام علي عليه السلام در اين گفتار حکيمانه به دو نکته مختلف و جداگانه اشاره فرموده است: نخست هنگامى که از صفين بازمى گشت وارد کوفه شد هنگام عبور از محله قبيله شباميان مشاهده کرد که زنان بر کشتگانشان در صفين با صداى بلند گريه مى کنند. در اين هنگام حرب بن شرحبيل شبامى که از شخصيت هاى آن قبيله بود خدمت آن حضرت رسيد. امام عليه السلام (به عنوان اعتراض) به او فرمود: «آيا زنان شما آنگونه که مىشنوم بر شما چيره شده اند؟ آيا آنها را از اين ناله هاى بلند نهى نمى کنيد؟»؛ (وَرُوِيَ أَنَّهُ عليه السلام لَمَّا وَرَدَ الْکُوفَةَ قَادِماً مِنْ صِفِّينَ مَرَّ بِالشِّبَامِيِّينَ فَسَمِعَ بُکَاءَ النِّسَاءِ عَلَى قَتْلَى صِفِّينَ وَ خَرَجَ إِلَيْهِ حَرْبُ بْنُ شُرَحْبِيلَ الشِّبَامِيِّ وَکَانَ مِنْ وُجُوهِ قَوْمِهِ فَقال عليه السلام له: أَتَغْلِبُکُمْ نِسَاؤُکُمْ عَلَى مَا أَسْمَعُ؟ إِلاَّ تَنْهُونَهُنَّ عَنْ هذَا الرَّنِينِ). البته گريه کردن براى عزيزان از دست رفته در اسلام ممنوع نيست. در روايت معروفى پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله بر فوت فرزندش ابراهيم گريست و بعد از واقعه احد هنگامى که از کنار خانه عمويش حمزه عبور کرد و ديد صداى گريه اى از آنجا بلند نيست اظهار ناراحتى کرد، ازاينرو زنان مدينه به خانه حمزه رفتند و در آنجا براى او به احترام پيامبر صلي الله عليه و آله عزادارى کردند. ولى گريستن با صداى بلند و به تعبير امام عليه السلام «رنين» که به گفته بسيارى از ارباب لغت به معناى گريه توأم با فرياد و فغان است، کار خوبى نيست، ازاينرو امام عليه السلام از آن نهى کرد. يا چنين گريه اى را براى شهداى راه خدا مناسب ندانست چون سبب سست شدن جنگجويان مى شود و يا بر اساس قرائنى، اين گريه توأم با جزع و بى تابى و ناسپاسى بوده است، ازاينرو امام عليه السلام از آن نهى فرموده است. به هر حال علامه مجلسى؛ در جلد 32 بحارالانوار ضمن روايتى که درباره ماجراى صفين نقل مى کند در ذيل اين داستان آورده است که حرب بن شرحبيل به امام عليه السلام عرض کرد: اگر يک خانه، دو خانه و سه خانه بود ما مى توانستيم آنها را نهى کنيم؛ ولى از اين قبيله صد و هشتاد نفر در صفين شهيد شدند و هيچ خانه اى نيست مگر اينکه صداى گريه از آن بلند است؛ ولى ما مردان گريه نمى کنيم، بلکه خوشحاليم شهيدانى را تقديم اسلام کرده ايم. امام عليه السلام فرمود : خداوند شهيدان و مردگان شما را رحمت کند. سپس امام عليه السلام به نکته مهم ديگرى اشاره مىکند؛ هنگامى که ديد حرب بن شرحبيل پياده همراه وى در حرکت و آن حضرت سوار بر مرکب است. به او فرمود: «بازگرد، زيرا پياده حرکت کردن شخصى مانند تو در رکاب مثل من، مايه فتنه و غرور بر والى و ذلت و خوارى براى مؤمن است»؛ (وَأَقْبَلَ حَرْبٌ يَمْشِي مَعَهُ وَهُوَ عليه السلام رَاکِبٌ فَقال عليه السلام: اِرْجِعْ، فَإِنَّ مَشْيَ مِثْلِکَ مَعَ مِثْلِي فِتْنَةٌ لِلْوَالِي وَمَذَلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِ). در دنياى امروز و گذشته بسيارند زمامدارانى که براى کسب جاه و جلال وابهت و عظمت، گروهى را همراه خود با ذلت مى برند تا ثابت کنند مقام وجلالى دارند؛ ولى اسلام با اينگونه مسائل به شدت مخالف است؛ نه پيغمبر اکرم صلي اله عليه و آله چنين افرادى را در رکاب خود پذيرفت و نه اميرمؤمنان عليه السلام. در حکمت 37 نيز شبيه اين مطلب آمده بود که وقتى امام عليه السلام ديد جمعى از مردم شهرستان «انبار» پياده به دنبال مرکب آن حضرت مى دوند ناراحت شد و با زبان اعتراض به آنها فرمود: «از اين کار بپرهيزيد که در دنيا براى شما مايه مشقت و در قيامت سبب بيچارگى خواهد بود». شک نيست که اينگونه کارها، هم به زيان شخصيت هاى صاحب مقام تمام مى شود هم به زيان توده هاى مردم. گروه اول گرفتار غرور مى شوند؛ غرورى که سرچشمه هرگونه مفسدهاى است و گروه دوم گرفتار خودکم بينى و عقده حقارت مى گردند، بنابراين چنين حرکتهاى غير عاقلانه اى براى هر دو طرف زيانبار است. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در تلگرام https://t.me/akharinkhabar آخرين خبر در ويسپي http://wispi.me/channel/akharinkhabar آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar