ابنیه/ آرامگاه بایزید بسطامی از مشهورترین عرفای ایران

کجارو/ مقبره بايزيد بسطامي يکي از زيباترين مجموعه‌هاي معماري ايران است که در مسير شاهرود به بسطام قرار دارد. مجموعه آرامگاه بايزيد بسطامي را مي‌ توان جزو آن گروه از مجموعه‌هاي آرامگاهي بزرگ با طرح نامنظم دانست که قديمي‌ترين آثار آن به قرن‌هاي سوم تا پنجم تعلق دارند، اما بيشترين قسمت‌هاي آن در دوره ايلخانيان و پس از آن ساخته شده است. بايزيد بسطامي از زندگي سلطان العارفين بايزيد بسطامي اطلاعات خيلي دقيقي در دست نيست. فصيح احمد خوافي او را زاده سال ۱۳۱ هجري نوشته است و جَد او سروشان را والي ولايت قومس (کومش) دامغان امروزي دانسته است. بنا بر برخي روايات، جَد بايزيد بسطامي زرتشتي بود و پدرش يکي از بزرگان بسطام بود. بايزيد بسطامي در سال ۲۶۱ درگذشت و او را در خانقاه وي دفن کردند. مشخصات معماري بنا آرامگاه بايزيد بسطامي فاقد هرگونه تزئين و داري يک پنجره مسقف آهني است. روي قبر يک سنگ مرمر قرار دارد که کلماتي از مناجات مشهور حضرت علي بن ابي‌طالب (ع) بر آن حک شده است. بسطام يکي از شهرهاي استان سمنان و در ۶ کيلومتري جاده شاهرود به آزادشهر است. مسير جنگل ابر هم از نزديکي همين شهر مي‌گذرد. آرامگاه بايزيد بسطامي، در شهر بسطام ، ۶ کيلومتري شاهرود در مجموعه‌اي مشتمل بر يک مسجد، چند مزار و بنا واقع است. اين مجموعه در مرکز شهر بسطام و در مجاورت مسجد جامع و مدرسه شاهرخيه قرار داشته است و اکنون نيز مهم‌ترين اثر تاريخي اين شهر به‌شمار مي‌آيد. با فاصله اندکي از آن، مزاري برجي شکل با گنبد رُک وجود دارد که به امامزاده محمد، فرزند امام جعفر صادق عليه‌السلام، منسوب است و گفته مي‌شود که امام او را براي راهنمايي مردم، همراهِ بايزيد به بسطام فرستاده بود. به قولي، او پيش از درگذشت بايزيد فوت کرد و در محل کنوني به خاک سپرده شد. مقدسي در قرن چهارم، ضمن اشاره به شهر بسطام به عنوان شهري آباد، از مسجد جامع سخن به ميان آورده اما به مزار امامزاده محمد يا مزار بايزيد بسطامي اشاره‌اي نکرده است. ناصر خسرو نيز که در ۴۳۵، در سفر از نيشابور به دامغان، از اين شهر عبور کرده، گفته است که تربت شيخ بايزيد بسطامي را زيارت نموده، اما به مزار امامزاده محمد اشاره نکرده است؛ در حالي که ميان مزار بايزيد و آرامگاهي که به امامزاده محمد نسبت داده شده، تنها چند متر فاصله است. به گفته اعتمادالسلطنه مزار امامزاده محمد‌ بن جعفر در روستاي چهارده کلاته در گرگان است. حمداللّه مستوفي در اشاره به بسطام، تنها از مزار سلطان العارفين ابويزيد طيفور‌ بن عيسي سروشان ياد کرده است. به همين دليل مزار بايزيد بسطامي يکي از قديمي‌ترين آثار برجاي مانده در اين مجموعه به‌شمار مي‌آيد. البته روي مقبره بايزيد سنگي است متعلق به آرامگاه قاضي ملک که احتمالاً از حکام ايالت قومس بوده است. مي‌توان حدس زد اين سنگ بعد‌ها روي مقبره بايزيد قرار داده شده باشد. آثار موجود در جنوب آرامگاه در جنوب ايوان ورودي، در نزديک مدرسه شاهرخيه و در شرقي‌ترين بخش مجموعه، مزاري وجود دارد که به علاءالدين محمد آخرين شاهزاده غوري، منسوب است و تاريخ احداث آن را در حدود ۶۱۲ دانسته اند. دالان ورودي و ايوان جبهه غربي آرامگاه پيش‌طاق و دالان ورودي جبهه غربي مجموعه، در زمان الجايتو ساخته شده و در کتيبه‌اي که در يکي از حاشيه‌هاي گچ‌بري سردر ورودي و دالان فوق وجود دارد، نام الجايتو و تاريخ ۷۱۳ درج شده است. ايوان واقع در غرب صحن مجموعه نيز اندکي پس از ايوان شرقي و در قرن هشتم ساخته شد. فضاي مجاور ايوان غربي که به سرايدار مجموعه اختصاص يافته، تاريخ ندارد. آثار باستاني موجود در بخش جنوب شرقي آرامگاه مسجدي کوچک در بخش جنوب شرقي مجموعه و فضايي در کنار آن وجود دارد که آن را متعلق به قرن دوم يا اوايل قرن سوم دانسته اند. مقبره بايزيد بسطامي مسجد بايزيد و مناره مجاور آن از ديگر آثار بسيار قديمي اين مجموعه‌اند. اين مسجد شامل دو شبستان است که شبستان بزرگ‌تر به شبستان مردانه و شبستان کوچک‌تر به شبستان زنانه مشهور است. فضاي موسوم به شبستان زنانه، مسجدي است از دوره ايلخانيان (اواخر قرن هشتم) که فضاي هشتي مجاور آن در همين دوره يا اندکي بعد احداث شده است. روي يکي از ديوارهاي مسجد نقوشي با تاريخ ۵۱۴ وجود دارد. خانيکوف به محرابي اشاره مي‌کند که تاريخ ۶۶۰ داشته، ولي اينک اثري از آن باقي نمانده است. فريزِر که در ربع نخست سده نوزدهم ميلادي (اوايل قرن سيزدهم) اين مجموعه را ديده، به کتيبه‌اي با تاريخ ۶۹۹ در مسجد اشاره کرده است. به علاوه، خود او طرحي از اين مجموعه ترسيم کرده که بر اساس آن سقف اين مسجد گنبدي شکل بوده است؛ در حالي که سقف موجود اين فضا مسطح و تيرپوش است و بر اساس کتيبه مورخ ۱۲۵۵ به فرمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شده است. به طور کلي تزئينات به کار رفته در اين بنا بي‌نظير است و مي‌توان آن را با مسجد جامع نطنز مقايسه کرد. مقبره غازان خان مقبره مشهور به مقبره غازان خان در اواخر قرن هفتم يا اوايل قرن هشتم ساخته شده است. اين بنا داراي گنبد رُک و از لحاظ معماري از نوع مقابر برجي شکل است. برخي، احداث اين گنبد و همچنين گنبد مزار امامزاده جعفر را به غازان خان نسبت داده‌اند، در حالي که اعتمادالسلطنه احداث گنبد منسوب به غازان خان را به سلطان محمد الجايتو نسبت داده است. گفته شده است که گنبد اخير را غازان خان به عنوان آرامگاه بايزيد احداث کرده و قصد داشته است جسد شيخ را به آن‌جا انتقال دهد، اما به سبب ديدن بايزيد در خواب يا مخالفت برخي از فقها، از تغيير مکان آرامگاه خودداري کرده است. به احتمالي ضعيف، چنين هدفي وجود داشته است؛ زيرا اگر غير از اين بود، از همان زمان مي‌توانستند بناي برجي شکل را بر روي مقبره بسازند؛ مگر اين‌ که بگوييم علت عدم احداث آن روي مقبره شايد به دليل بدنما شدن دو گنبد در کنار يکديگر بوده است. مجموعه بايزيد بسطامي باتوجه به اين طرح، کاوش براي رديابي آثاري از سقف گنبدي شکل نخستين آغاز شد و در ۱۳۶۳ خورشيدي کتيبه‌اي با تاريخ ۶۹۹ کشف شد که براساس آن، اين مسجد در زمان ايلخانيان مرمت و فضاي گنبددار مسجد بايزيد توسط محمد‌بن حسين تزيين شده است. در اين کتيبه به غازان خان و الجايتو اشاره شده است. همچنين آثاري به دست آمد که نشان مي‌داد سقف پيشين مسجد بايزيد (شبستان مردانه) گنبدي شکل بوده است. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar