اکوتوریسم/ چهل ستون اصفهان از نگاه سفرنامه نویسان خارجی

کجارو/ کاخ چهل‌ستون اصفهان، که در قلب باغي با طراحي ايراني جاي گرفته، علاوه بر شاهان صفوي و قاجار مسافران خارجي زيادي را نيز به خود ديده است. شاردن، جهانگرد فرانسوي، وقتي مي‌خواهد نمونه‌اي از جشن‌هاي دوره‌ي صفوي را مثال بياورد چهل ستون را توصيف مي‌کند که در آن جماعتي از مهمانان پذيرايي و سرگرم و در محضر شاه وارد بحث‌هاي سياسي مي‌شدند. کاخ چهل‌ستون در زمان قاجار از جمله کاخ‌هايي بود که براي اقامت نمايندگان کشورهاي خارجي در نظر گرفته مي‌شد. ويليام هالينگبري انگليسي، از همراهان جان ملکم، در سال ۱۱۸۰ نوشت که حاکم اصفهان از کاپيتان ملکم دعوت کرد که در مدت اقامت در اصفهان در يکي از کاخ‌هاي چهل‌ستون يا هشت‌بهشت، که طبق دستور پادشاه براي اقامت وي در نظر گرفته شده، به سر برد که ملکم هشت‌بهشت را انتخاب کرد. کنت دوگوبينو فرانسوي در سال ۱۲۳۳ درباره‌ي کاخ چهل ستون نوشت: «چهل‌ستون، که يکي از قديمي‌ترين و تابناک‌ترين کاخ‌ها به شمار مي‌رود، از دو جهت جالب است: يکي اينکه نمونه‌هاي چشم‌گيري از آميزش سليقه چيني را با تزئين ايراني عرضه مي‌کند. ديگر اينکه حاوي جالب‌ترين نقاشي‌هايي است که در ايران مي‌توان ديد. در مورد نکته اول مطالعه آن از لحاظ تاريخ هنر بسيار مفيد است که چگونه هنرمندان دوره صفويه موضوع آثار معماري و سبک خاص اسليمي را، که از کاخ‌هاي نانکن چين قرض شده بود، با آنچه به طور سنتي دوران باستان از موضوع‌هاي آشوري و ايراني برايشان باقي گذاشته بود در هم آميخته‌اند. نتيجه‌اي که به دست آمده بسيار بارور و کامياب بوده است. «چهل ستون نمونه‌ چشمگيري از آميزش سليقه چيني با تزئينات ايراني است» در اينجا با مشاهده اين تنوع زياد، بيش از هر جاي ديگر مي‌توان يقين حاصل کرد که ايرانيان اخذ و اقتباس را به حد کمال رسانده‌اند. کوچک‌ترين جزئيات را از ياد نبرده و دستاوردهاي خود را در مجموعه‌اي چنان به هم پيوسته‌اند که گويي خودشان مبتکر آن بوده‌اند. آنچه ايرانيان در درجه عالي دارند روحيه تفاهم، قدرت مقايسه و نوعي انتقادات است که به آنان اجازه داده عناصري را که با هم بيگانه‌اند را به نحو احسن در هم بياميزند. ايران مانند کوره‌اي است که افکار و اختراعات کشورهاي دور و نزديک را مي‌گيرد و در هم مي‌آميزد و از مجموع آنها شاهکارهايي به وجود مي‌آورد. به نظر من عمارت چهل ستون به تنهايي براي اثبات بسياري از اين حقايق کافي است. «در فرش‌هاي گوبلن فرانسوي از نقاشي‌هاي چهل‌ستون الهام گرفته شده است» اما در مورد نقاشي‌هاي بزرگ ديواري چهل‌ستون، که بيشترشان صحنه‌هاي جنگ را مجسم کرده‌اند، از لحاظ رنگ‌آميزي داراي زيبايي بي‌چون و چرايي هستند. از نظر طرح و ترتيب پيکرها تقريباً مکمل سبک فرشينه‌هاي قديمي است يا درست‌تر بگويم فرشينه‌هاي گوبلن ما از آنها تقليد شده است که من ريشه‌ي آنها را در اوايل عهد ساسانيان مي‌دانم. آن عهد بر اين هنر امروزي حق پدري دارد اما متأسفانه حق پدري بسيار دور؛ چون از قرن سوم ميلادي به بعد ديگر هرگز در آسياي ميانه کارهاي با عظمت و زيبايي، که سلطنت نخستين جانشينان اردشير را پرافتخار و مشهور ساخته بود، ديده نشده است. با اين همه، نقاشي‌هاي چهل‌ستون به صورت فعلي ناچيز نيستند و وقتي اين مطلب را به خوبي درمي‌يابيم، تازه متوجه مي‌شويم که دانستن تاريخ هنر آسيايي قديم و جديد چقدر براي درک تاريخ هنر اروپايي مفيد و ضروري است». «هنر ساساني بر آثار هنري اين کاخ حق پدري دارد» کنت ژولين دوروششوار (Rocheehouart)، نماينده‌ي فرانسه در ايران زماني که ناصرالدين‌شاه هنوز سلطنت مي‌کرد به ايران آمد. او درباره‌ي چهل‌ستون گفت: «در تالار زمستاني کاخ چهل‌ستون اصفهان شش يا هشت تابلوي بزرگ نقاشي از رويدادهاي بزرگ زمان شاهان صفوي و پرده‌هايي از زندگاني آنها وجود دارد. همچنين در آنجا نقاشي يک جنگ بزرگ ديده مي‌شود که نادرشاه در آن نمايان است. تمثال‌هايي از شاهان سلسله کنوني (قاجاريه) نيز در آنجا هست. آشکار است که دو تابلويي که دو شاه عباس را مي‌نمايند هر دو کار يک نقاش هستند؛ شايد کار يک هلندي يا يک فلاندري که در اين کشور سرگردان بوده است. نمي‌توان گفت تابلوهاي خوبي‌اند اما به سبب لباس‌ها و ريزه‌کاري‌هايي همچون پارچ‌ها، ظروف چيني و قليان‌هايي که در آنها هست در خور ديدن هستند. «بدنه ديوارها و ستون‌ها را با آينه‌هاي ونيزي پوشانده‌اند» کاخ چهل‌ستون يکي از کاخ‌هايي است که از زمان صفوي مانده و بي‌شک جلال و دبدبه‌ي شاه‌ عباس را در خود جا مي‌داده است. عمده زيبايي چهل‌ستون در زيور و آرايش دروني آن است. شکل آن از درون مستطيلي است و در انتهايش يک شاه‌نشين ساخته شده است. شاه‌نشين کم و بيش در همه‌ي خانه‌هاي اشرافي ايران وجود دارد. بدنه ديوارها و ستون‌ها را آينه‌هاي ونيزي به اندازه‌ها و شکل‌هاي گوناگون پوشانده است. قاب‌ها و گچ‌هاي رنگي تالار تازه و اصيل نيستند. در پس اين تالار، يک تالار بزرگ تشريفات هست که در آن تابلوهاي بزرگ نقاشي وجود دارد». ژولين ويود (Julien Viaud) فرانسوي در سال ۱۲۷۹ نوشت: «کاخي که در ميان سايه درختان و اين زمين‌هاي دويست يا سيصدساله هست به کاخ آيينه موسوم شده. هنگامي که آن را مي‌نگرند درست در بالاي تصوير خود که در حوض آب راکدي منعکس شده نمايان است؛ از اين جهت آن را چهل‌ستون مي‌نامند، در صورتي که بيست ستون بيشتر ندارد ولي اصفهاني‌هاي زرنگ بيست ستون ديگري هم که به مدت چند قرن پيوسته در حوض جلوي عمارت منعکس شده را نيز حساب کرده‌اند. در برابر چشمان ما آن کاخ مانند خطوط و زيبايي معماري‌هاي بناهاي هخامنشي عجيب به نظر مي‌رسد. ستون‌ها بلند و باريک و سرشان پهن است. چنارهاي تراشيده‌ي بلند در اطراف عمارت موجود است و گويا تا درون آن نفوذ کرده‌اند. پرده‌هاي بزرگ نورگير، که زمان افغان‌ها از بين رفته، ظاهراً براي محافظت از اين اتاق‌هاي مجلل به کار مي‌رفته ولي اکنون نگاه انسان تا آخر آنها، که مانند انبارهاي باشکوهي هستند، نفوذ مي‌کند. «کاخ چهل‌ستون خطوط و زيبايي عجيبي مثل بناهاي هخامنشي دارد» در روزهاي بار عام در قديم، هنگامي که همه‌ي پرده‌ها باز بوده، از دور شاه را مي‌ديدند که در محيط آيينه سابق بر جايگاه تخت سلطنتي مي‌نشسته‌ است. سطح آن را با آيينه‌هاي کوچک و قطعات شيشه مي‌پوشاندند و در بالاي گچ‌کاري‌ها تابلوهاي مينياتور را کنار هم گذاشته و منظره‌هاي جشن و جنگ‌ها را نشان مي‌دادند. در آنها تصوير پادشاهان قديم با چشمان کشيده و ريش سياه بلند با بدني زره‌پوش و لباس‌هاي طلايي و جواهرنشان ديده مي‌شد». بارتولد روس در همان اواخر دوره قاجار درباره‌ي کاخ چهل‌ستون نوشت: «شاه روز عيد نوروز، سفرا را در همين عمارت به حضور مي‌پذيرفت. قصر چهل ستون، که رو به باغ ساخته شده، فقط بيست ستون چوبي دارد که پايه‌هاي آنها روي صورت شيرهايي استوار شده که از سنگ تراشيده شده‌اند. ديوارهاي اين عمارت را از مرمر ساخته و آيينه‌کاري کرده بودند که تا به امروز برجا است. قصر سلطنتي به چند تالار بزرگ تقسيم مي‌شد که يکي از آنها با تصاويري، که بر ديوارهاي آن نقش‌کرده‌اند، تا به امروز پا بر جا است. چهل‌ستون سابقه ميزباني جشن نوروزي شاهان قاجار را دارد در اين تالار، شش پرده از وقايع زندگاني شاه اسماعيل (دو پرده) شاه طهماسب و شاه عباس کبير و نادرشاه نقش شده است. بين دو پرده‌ي قديمي، صورت ناصرالدين‌شاه را کشيده‌اند. در زمان شاه سلطان حسين صفوي، اين عمارت دچار آتش‌سوزي شد و صدمه ديد اما بعد ترميم شد». راجر استيونس، سفير انگلستان در ايران در سال ۱۳۳۳، کاخ چهل‌ستون را ساختماني غريب و بي‌معني دانست: «وقتي ما در اطراف ميدان گردش مي‌کنيم، تفاوت بين بناهاي مذهبي و بناهاي متعلق به افراد را به وضوح مي‌بينيم و به يک‌باره به تفاوت بين آنها پي مي‌بريم. در اينجا فرق فاحشي که بين شکل‌هاي به حد کمال رسيده دو مسجد بزرگ شاه و شيخ لطف‌الله با ساختمان‌هاي زشت و خالي از لطافت عالي‌قاپو يا ساختمان غريب و بي‌معني چهل‌ستون است به چشم مي‌خورد. «هرچه مساجد اصفهان عالي و باشکوه هستند اما عالي‌قاپو و چهل‌ستون زشت و بي‌معني ساخته شده‌اند» هميشه اين ناباوري به ذهن آدمي مي‌رسد که چگونه بناهايي چنين کامل و در حد اعلاي شکوه و هنر به دستور سلطاني ساخته شده که در عهد همان شخص ساختمان‌هاي بي‌قواره‌ي ديگري در همان محدوده بنا شده است»؟ گردشگراني که جديداً پايشان به کاخ چهل‌ستون باز شده اما با راجر استيونس هم‌نظر نيستند؛ نمونه‌اش مسافر هلندي‌اي است که در آبان ۹۲ آنجا را يکي از بهترين جاهايي عنوان کرد که در ايران ديده و گفت تنها جايي بود که مي‌ديدم براي ورود به آن بايد در صف بايستيم. در ادامه برخي ديگر از نظرات توريست‌ها را مي‌خوانيم. گردشگر استراليايي در مهر ۱۳۹۵ چهل‌ستون را نقطه‌ي برجسته‌ي اصفهان دانسته است: «از ميان تمام جاذبه‌هاي اصفهان، من چهل‌ستون را، پس از مسجد شيخ لطف‌الله، در جايگاه دوم قرار مي‌دهم. کاخ طراحي فوق‌العاده‌اي دارد. ۲۰ ستون باريک ايوان و حوض مستطيل‌شکل جلويش هر دو زيبا هستند. به نظرم مهم‌ترين جايش آينه‌کاري‌هاي سقف و نقاشي‌هاي ديواري داخل تالار هستند. من خيلي به باغ علاقه ندارم اما اينجا واقعاً خوشايند بود. ارزشش را دارد که در آن قدم بزنيم». «ورودي چوبي بنا يادآور معماري ژاپني است» مسافر انگليسي در خرداد ۹۶ از باغ دوست‌داشتني و نقاشي‌هاي تأثيرگذار چهل‌ستون گفته است: «ورودي بنا چوبي و از اين لحاظ يک جورهايي شبيه بناهاي ژاپني است. حوض جلوي ساختمان، به طور دلنشيني، عمارت را بازتاب مي‌دهد. سقف سالن ورودي اصلي تمام شيشه‌اي و تأثيرگذار است. نقاشي‌هاي پرطراوتي هم آنجا هست. از باغش نيز به خوبي نگهداري مي‌شود». گردشگر مالزيايي در مهر ۱۳۹۶ از شاخص بودن اين باغ در کنار باغ‌هاي ايراني نام برد: «چهل‌ستون جزو يکي از ۹ باغ ايراني است که در ميراث جهاني يونسکو ثبت شده است. طراحي باغ‌ها و کاخ‌هاي ايراني کلاس خاص جهاني دارد. باغ‌هاي ايراني، که قدمتشان به قرن ششم قبل از ميلاد برمي‌گردد، سيستم آبياري پيچيده و ساختمان‌ها و عمارت‌ها و ديوارهاي هنرمندانه‌اي دارند. طراحي باغ تاج محل در هند نيز از همين‌گونه باغ‌ها الهام گرفته شده است. کاخ چهل‌ستون نقاشي‌هاي زيادي را در خود جاي داده که نمايش جنگ چالدران يکي از بزرگ‌ترينشان است». همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar