باشگاه خبرنگاران/ پروردگارعالميان نعمتهاي بسياري را دراختيارانسان اشرف مخلوقات قرار داده و بر اساس نيازو ظرفيت هر فردي نعماتي را به او ارزاني داشته است؛ اما اين نفس سرکش آدمي به دليل طمع بسيار دست آويز خواستهها و اميال بي حساب و کتابش شده و به حريم ديگران تجاوز ميکند؛ خداوند متعال به حساب رسي اعمال انسان در آخرت و قيامت خواهد پرداخت و جوياي رعايت سه حق؛ حق الله، حق نفس و حق الناس ميشود شايد بر اثر توبه از حق الله و حق نفس بگذرد، ولي از حق الناس که ضايع شدن حقوق ديگران است، نميگذرد و بدترين عقوبتها و سختترين عذابها در انتظار گناهکاران است؛ حق الناس از بدترين گناهان کبيره است.
حق الناس از منظر قرآن کريم چگونه است؟
اهميت حق الناس نزد خداوند آنقدر زياد است که طولانيترين آيه قرآن به حق الناس اختصاص داده شده است؛ پروردگارعالميان در آيه ۲۸۲ سوره بقره در خصوص حق الناس ميفرمايد:اي اهل ايمان، چون به قرض و نسيه معامله کنيد تا زماني معيّن، سند و نوشته در ميان باشد، و بايست نويسنده درستکاري معامله ميان شما را بنويسد، و نبايد کاتب از نوشتن خود داري کند، که خدا به وي نوشتن آموخته پس بايد بنويسد، و مديون بايد مطالب را املاء کند و از خدا بترسد و از آنچه مقرّر شده چيزي نکاهد و اگر مديون سفيه يا ناتوان (صغير) است و صلاحيّت املا ندارد وليّ او به عدل و درستي املا کند و دو تن از مردان خود (از مسلمانان عادل) گواه آريد و اگر دو مرد نيابيد يک مرد و دو زن، از هر که (به عدالت) قبول داريد گواه گيريد تا اگر يک نفر از آن دو زن فراموش کند ديگري به خاطرش آورد و هر گاه شهود را (به محکمه) بخوانند امتناع از رفتن نکنند و در نوشتن آن تا تاريخ معيّن مسامحه نکنيد چه معامله کوچک و چه بزرگ باشد. اين عادلانهتر است نزد خدا و محکمتر براي شهادت و نزديکتر به اينکه شکّ و ريبي در معامله پيش نيايد (که موجب نزاع شود) مگر آنکه معامله نقد حاضر باشد که دست به دست ميان شما برود، در اين صورت باکي نيست که ننويسيد و گواه گيريد هر گاه معامله کنيد و نبايست به نويسنده و گواه ضرري رسد (و بياجر مانند) و اگر چنين کنيد نافرماني کردهايد؛ و از خدا بترسيد و خداوند هم به شما تعليم مصالح امور ميکند و خدا به همه چيز داناست.
درآيه ۲۹ سوره مبارکه نساء آورده شده است:اي اهل ايمان اموال يکديگر را از راه باطل نخوريد، مگر آنکه تجارتي از روي رضايت انجام دهيد.
آيههاي ۱۷۸ و ۱۷۹ سوره بقره در خصوص حق الناس گفته شده است:اي کساني که ايمان آورده ايد حکم قصاص در مورد کشتگان، بر شما نوشته و مقرر شده است: آزاد در برابر آزاد برده در برابر برده و زن در برابر زن پس اگر کسي از سوي برادر ديني خود، چيزي به او بخشيده شود و حکم قصاص او، تبديل به خونبها شود بايد از راه پسنديده پيروي کند و او قاتل نيز، به نيکي ديه را به، ولي مقتول بپردازد و در آن، مسامحه نکند اين، تخفيف و رحمتى است از ناحيه پروردگار شما و کسى که بعد از آن، تجاوز کند، عذاب دردناکى خواهد داشت و براى شما در قصاص، حيات و زندگى است؛ اى صاحبان خِرد، شايد شما تقوا پيشه کنيد.
خدواند در آيه ۴۵ سوره مائده ميفرمايد: و برآنها بنى اسرائيل در آن (تورات)، مقرر داشتيم که جان در مقابل جان و چشم در مقابل چشم و بيني در مقابل بيني و گوش در مقابل گوش و دندان در مقابل دندان است و هر زخمي، قصاص دارد و اگر کسي آن را ببخشد و از قصاص صرف نظر کند کفاره گناهان او محسوب ميشود و کس به احکامي که خدا نازل کرده حکم نکند، ستمگر است.
در آيه ۱۹۴ سوره بقره نيز دراين باره آمده است: و هر کس به شما تجاوز کرد، همان گونه و به همان اندازه بر او تعدّى کنيد و از خدا پروا کنيد (که زياده روى ننماييد) و بدانيد خدا با پرهيزکاران است.
خداوند در آيههاي ۱ تا ۶ سوره مطففين در خصوص حق الناس ميفرمايد: واى بر کمفروشان (۱) که، چون از مردم پيمانه ستانند تمام ستانند (۲) و، چون براى آنان پيمانه يا وزن کنند به ايشان کم دهند (۳) مگر آنان گمان نمى دارند که برانگيخته خواهند شد (۴) در روزى بزرگ (۵) روزى که مردم در برابر پروردگار جهانيان به پاى ايستند (۶).
کدام گناه شهيدان را بردر بهشت زنداني ميکند؟
در آيه ۸۵ سوره اعراف نيز آورده شده است: و به سوى مردم مَديَن، برادرشان شعيب را فرستاديم. آن حضرت (ع) گفت: اى قوم من! تنها خدا را بپرستيد، جز او خدايى براى شما نيست. همانا از طرف پروردگارتان (معجزه و) دليلىروشن براى شما آمده است. پس پيمانه و ترازو را در داد و ستدها تمام ادا کنيد و کالاهاى مردم را کم نگذاريد و در زمين پس از آنکه اصلاح گشته فساد نکنيد. اين رهنمودها برايتان بهتر است، اگر مؤمن باشيد.
خداوند در آيههاي ۲ و ۱۰ سوره نسا ميفرمايد: و اموال يتيمان را پس از بلوغ به دست آنها دهيد، و مال بد و نامرغوب خود را به مرغوب (آنها) تبديل نکنيد و اموال آنان را به ضميمه اموال خود مخوريد، که اين گناهي بس بزرگ است (۲)، کسانى که اموال يتيمان را به ناحق مى خورند، جز اين نيست که آتشى در شکم خود فرو مى برند و ديرى نمى گذرد که به آتش سوزان دوزخ مى سوزند (۱۰).
خداوند در آيات بسياري به رعايت حق الناس سفارش فرموده است؛ آيه ۱۸۸ سوره بقره، آيه ۲۶ سوره اسراء، آيه يم سوره مائده، آيه ۵۸ سوره نساء، آيههاي ۲۷ و ۲۸ سوره نور، آيههاي ۱۱ و ۱۲ سوره حجرات و آياتي ديگر که بيانگر اهميت حق الناس در پيشگاه الهي است
توجه به رعايت حق الناس از ديگاه پيامبر (ص) چگونه است؟
پيامبر (ص) در خصوص رعايت حق الناس ميفرمايد: يکي از افراد (فلان قبيله) که شهيد شده به خاطر سه درهم که به فلان يهودي بدهکار بوده بر دَرِ بهشت زنداني گشته و به وي اجازة ورود ميدهند؛ مزد کارگر را پيش از آنکه عرق بدنش خشک شود به او بپرداز؛ کسي که به اجير و کارگر خود ستم کند و حق او را نپردازد خداوند اعمال نيکش را به کلي تباه و بوي بهشت را بر وي حرام خواهد نمود؛ هر کس به ناحق زميني را تصرف کند (فردا) وادار ميشود که خاک آن را تا محشر قيامت بر دوش خود بار نمايد؛ حرمت داشتن مال يک مسلمان همچون حرمت خون و جان او است، مراعات آن بر همه واجب است؛ کسي که با مسلماني در معامله خريد و فروش تقلب و خيانت کند پيرو ما نيست و در قيامت با قوم يهود که خيانتکارترين خلق خدا نسبت به مسلمانان به شمار ميآيند محشور خواهد شد.
رسول اکرم (ص) در خصوص توجه به حق الناس فرموده اند: هر کس که به ديگري (در غير اموال) ظلم و ستمي کرده و ديگر دسترسي به او ندارد، از خدا برايش طلب مغفرت و آمرزش کند کفارة خطاهايش خواهد بود؛ همان طور که بدهکار تو در حال تمکّن حق ندارد در پرداخت بدهي خود سهلانگاري نمايد تو نيز در صورت نداري او نبايد که وي را تحت فشار قرار دهي؛ رفاقت و دوستي با کسي که به اندازة حقّي که براي او قائل هستي براي تو قائل نباشد هيچ ارزشي ندارد؛ برحذر باشيد و از قرض کردن (حتيالامکان) خودداري کنيد. بدهکاري براي انسان ماية همّ و غمّ در شب و ذلّت و سرشکستگي در روز است.
حق الناس از ديدگاه معصومان الهي چگونه است؟
اميرالمومنين (ع) در خصوص رعايت حق الناس ميفرمايند: عظيمترين گناهان، خوردنِ به ناحق و تجاوز به مال يک مسلمان است؛ خداوند سبحان حقوق بندگانش را مقدمة رسيدن به حقوق خود قرار داده است؛ وجود يک آجر غصبي در بناي يک خانه، رهن بر ويراني آن خانه خواهد بود؛ کسي که گرفتن حق و طلب خود را به تأخير بيندازد مورد سرزنش واقع نميشود، سرزنش متوجه آن کسي است که چيزي که مال او نيست بدان تعّدي و تجاوز نمايد؛ امانتي که به تو سپردند به صاحبانش برگردان و تو نيز کسيکه او را امين و امانتدار خود دانستي مورد شک و اتهام قرار مده.
امام علي (ع) در خصوص توجه به حق الناس فرموده اند: دو دسته، فرداي قيامت هيزم جهنم خواهند بود: آدم بخيلي که وجوهات و حق فقرا را از مال خود نپردازد و ديگر عالِمي که دين خود را به دنياي خود بفروشد؛ خداوند سبحان خوراک فقرا را در اموال اغنيا قرار داده هر فقيري که گرسنه بماند در نتيجة دريغ داشتن يک غني از مال خود بوده است؛ حق پدر بر اولاد آن است که جز در گناه و نافرماني خداي سبحان در همهچيز از پدر خود اطاعت نمايد؛ حق برادر ديني خود را به خاطر سابقهاي که با يکديگر داريد ضايع مکن که با اين کار برادريتان نيز از بين خواهد رفت؛ افضل اعمال متقيان، اداي حقوق برادران ديني است که محبّت فرشتگان مقربيّن و اشتياق حوريان بهشتي را براي خود به دنبال خواهد داشت.
حضرت فاطمه زهرا (س) در خصوص رعايت حق الناس ميفرمايد: خداوند، احتراز و پرهيز از سرقت را جهت مصونيت و امنيت اجتماعي واجب فرموده است.
امام محمد باقر (ع) در خصوص توجه به حق الناس فرموده اند: اوّلين قطره خون شهيد کفاره گناهان او است مگر قرض و بدهکاري او که کفارهاش ادا کردن آن است، بدهي و حقالناس شهيد را وارثان بايد ادا کنند؛ هر کس که زکات و وجوهات مالي خود را نپردازد خداوند همان را در روز قيامت اژدهايي آتشين بر گردن او طوقي قرار ميدهد که گوشت بدنش را نيش ميزند تا از حساب فارغ شود؛ هر کس دوست دارد که خدا (فردا) او را از عذاب جهنم ايمن بدارد بدهکار تنگدست خود را مُهلت دهد يا مقداري از طلب خود صرفنظر نمايد. (به او ببخشد)
امام جعفر صادق (ع) ميفرمايد: هر کس مال مؤمني را به ناحق بخورد پيرو من نيست؛ هيچ عبادتي بالاتر از اداي حق مؤمن نيست؛ مردم اگر حقوق و واجبات مالي خود را ادا ميکردند مسلّماً همه از يک زندگي مطلوب و رضايتبخشي برخوردار ميشدند؛ کسي که از مال برادر ديني خود به ناحق بخورد و آن را به صاحبش برنگرداند خوراک او در روز قيامت شعلههاي آتش خواهد بود؛ کسي که مال سرقت و غصبي را شناخت ديگر حق خريد آن را ندارد.
امام ششم شيعيان (ع) فرموده اند: دزدان سه نفرند: کسي که زکات و وجوهات خود را نميپردازد و کسي که (خوردن) مهرية زنان را براي خود حلال ميداند! و آن کس که قرض ميگيرد و قصد پرداختن آن را نداشته باشد؛ مرصاد (کمينگاه) جايگاه رفيعي است بر روي پل صراط که (فردا) هيچ بندهاي که حق و مظلمهاي از مظالم عباد به گردنش باشد از آن عبور نخواهد کرد؛ سختترين حالات خلقالله در روز قيامت زماني است که طلبکار خمس سر بلند کرده و ندا کند: خدايا خمس من چه شد؟
اباعبدالله (ع) در ادامه در خصوص حق الناس ميفرمايند: خداوند دعاي کسي که در شکمش لقمه حرام و يا به گردن او مظالم يکي از عباد باشد اجابت نميکند؛ هيچکس حق ندارد بدهکار خود را (به خاطر عدم توانائي پرداخت بدهي) از خانه و کاشانة خود بيرون کند. (که خانهاش را بفروشد و بدهياش را پرداخت نمايد)؛ هر کس که بدهکار تنگدست خود را مهلت دهد خداوند به تعداد هر روز مُهلت، به اندازة طلب او برايش صدقه مينويسد تا زماني که طلب خود را دريافت نمايد؛ هر کس از پرداختن مال مؤمني که در نزد او است و او بدان احتياج دارد خودداري کند به خدا قسم که نه از طعام بهشتي خواهد چشيد و نه از شراب ناب آن خواهد نوشيد؛ اگر کسي بخواهد دعايش مستجاب شود بايد که درآمدش حلال و طَيِّب باشد و از حقّ الناس و مظالم عباد چيزي به گردنش نباشد.
امام موسي کاظم (ع) ميفرمايند: يکي از واجبترين حقوق برادر ديني تو اين است که چيزي که به نفع دنيا و آخرت او باشد از وي پنهان نداري
حضرت مهدي (ع) امام زمان (عج) نيز در خصوص توجه به حق الناس فرموده اند: کسي حق ندارد در مال ديگري بدون اجازه او دخل و تصرف نمايد.
جايگاه حق الناس بالاتر از شهداست
حجت الاسلام والمسلمين عبدالعلي گواهي در گفتگو با خبرنگارحوزه قرآن و عترت گروه فرهنگي باشگاه خبرنگاران جوان، با اشاره به اينکه حق الناس در پيشگاه خداوند بالاتر از جايگاه شهيداست، اظهار کرد: خداوند به شهيدان وعده بهشت را داده است و ميفرمايد ک با اولين قطره خون شهدا تمام گناهان آنها بخشيده ميشود مگر اينکه حق بر گردنش باشد و تا ادا نکند بخشيده نخواهد شد خداوند به شهدا ميفرمايد حق خود را ادا کن بعد بيا براي رسيدگي به اعمالت.
وي اداامه داد:حق الله متعلق به پروردگار عالميان است و خود مختار است از حق خود بگذرد يا نگذرد؛ به غير از حق الله بقيه حقوق بايد ادا شود به خصوص حق الناس که خيلي سخت بخشيده ميشود.
حق الناس فقط ماديات نيست
حجت الاسلام والمسلمين گواهي با اشاره به اينکه نبايد فکر کنيم که حق الناس فقط جنبه مادي دارد بلکه هر حقي که ضايع شود و فرد مقابل راضي نباشد حق الناس محسوب ميشود، تصريح کرد: بدهي و قرض، خوردن حق يتيم، تجاوز به حريم شخصي ديگران، دزدي، گرانفروشي، غيبت، تهمت، خشونت و نزاع، زنا، بي حجابي و بي عفتي، احترام به پدر و مادر، رعايت حقوق همسايه، رعايت حق والدين نسبت به فرزندان و بالعکس، شهادت دروغ، ... و هر حقي که ضايع شود و صاحب حق راضي نباشد همه جزو موارد حق الناس است.
اين کارشناس مذهبي با اشاره به نمونهاي از رعايت نکردن حقوق ديگران، افزود: هنگام خريد اگر مبلغي چه نزد خريدار يا فروشنده يا کرايههاي تاکسي باقي بماند در صورتي که طرفين راضي نباشند بايد آن مبلغ به دست صاحب حق برسد مگر اينکه با تمام تلاشي که انجام داده صاحب حق را پيدا نکند که در اين صورت به نيت او ميتوانند صدقه بدهد.
حجت الاسلام والمسلمين گواهي با تاکيد بر اينکه هر چيزي که در زمين و زمان غير حق الله رعايت نشود حق الناس محسوب ميشود، گفت: رسول اکرم (ص) ميفرمايد: خداوند به شدت تمام و عقاب با حق الناس برخورد ميکند، بايد عين مال به کسي که حقش ضايع شده پرداخت و از او حلاليت طلبيده شود.
بازار