قدیمی ترین حمام های ایران را بشناسید!

لست سکند/ قبل از اين‌که به معرفي قديمي‌ترين حمام‌هاي ايران بپردازيم مي‌خواهيم اطلاعات جالبي را درباره تاريخ حمام از پيش از ميلاد مسيح با هم مرور کنيم. ازهزاران سال پيش، شستن بدن در رودخانه‌ها، از آداب مذهبي بسياري از مردم بوده است. مصري‌ها در رود نيل حمام مي‌کردند و هندي‌ها جسم و روحشان را در رود گنگ مي‌شستند. نخستين مرجع درباره حمام را ميتوان در کتاب مقدس تورات در سفر لاويان (آيه ي 7-16) يافت و بيش از 3000 سال پيش در ويرانه‌هاي کاخ شاه يونان يک وان حمام و يک سيستم فاضلاب کشف گرديده است. بقاياي حما‌م‌هاي يوناني و رومي که حدود 1700 سال پيش از ميلاد بنا شده‌اند، هنوز پابرجاست. در اواخر قرن 13 ميلادي، مارکوپولو در يکي از شهرهاي چين 300 حمام عمومي آب گرم و سرد پيدا مي‌کند که مردم فقير هر روز از آنها استفاده مي‌کردند. اين در حالي بود که انگليسي‌ها تا قرن‌ها بعد، حمام رفتن را ناپسند مي‌‌دانستند و ملکه اليزابت نيز در قرن 16 ميلادي افتخار مي‌کرد که سالي چهار بار به حمام مي‌رود. تا مدت‌ها بعد هم در بسياري از شهرهاي اروپايي حمام کردن ويژه اشراف و ثروتمندان بود.

تاريخچه حمام از رومي تا ترکي

---

بازار

---

حمام‌ها‌ در طول تاريخ نه تنها از حيث سلامت و پاکيزگي اهميت داشته‌اند، بلکه هميشه از نگاه فعاليت‌هاي اجتماعي و فرهنگي محلي براي ملاقات و معاشرت‌ مردم بوده‌اند. اين فرهنگ تا امروز هم باقي مانده و در سايه معماري و زيبايي‌شناسي حمام‌هاي تاريخي جذابيتش را حفظ کرده است. هرچند گفته مي‌شود رعايت نظافت شخصي در قرون وسطي بسيار بغرنج بوده است، حمام‌هايي منتسب به يونان باستان وجود دارند که از صد سال قبل از ميلاد مسيح باقي مانده‌اند. با اين حال حمام‌ها در دوران رومي‌ها صاحب سبک مي‌شوند. از دوران امپراتوري روم حدود 33 سال قبل از ميلاد مسيح حدود 170 حمام به جا مانده است که از حوض يا استخر شنا، مجسمه‌هاي پرشکوه، کتابخانه و باغ بزرگي تشکيل مي‌شده‌ که محل بازي و ورزش بوده‌اند. اماکني مشابه نيز در بين النهرين، بابل، مصر باستان و هندوستان وجود دارند اما اولين بناهايي که به طور مشخص با هدف استحمام ساخته شده و باقي مانده‌اند حمام‌هاي رومي هستند. ويژگي بارز «حمام رومي» امکان گرم کردن آب از طريق يک سيستم گرمايشي شبيه به شوفاژ است.

آن چه که به سبک و سياق حمام‌هاي رومي امروز در دنيا شناخته مي‌شود «حمام ترکي» است. حمام‌هايي که در مناطق منسوب به آناتولي در کشور ترکيه وجود داشته به دو گروه تقسيم مي‌شوند. اول حمام‌هايي که در محل جوشش آب‌هاي طبيعي از زمين مانند چشمه‌هاي طبيعي شکل گرفته‌اند و به آن‌ها «کاپليجا» مي‌گويند. گروه ديگر حمام‌هايي هستند که آبشان خاصيت درماني داشته و قابل شرب هستند؛ به اين حمام‌ها «ايچمِجه» گفته مي‌شود. در کنار حمام‌هاي متروک بسياري که اين روزها در شهرهاي آناتولي ترکيه وجود دارند، صدها حمام تاريخي همچنان مورد استفاده گردشگران و اهالي شهرها قرار مي‌گيرند. ساخت اغلب حمام‌هاي ساخته شده در ترکيه به دوران حکومت عثماني برمي‌گردد، به طوري که در اين دوران بلافاصله بعد از فتح هر شهري حمام يکي از اولين بناهايي بوده که ساخته مي‌شده است.

حمام سنتي ترکي از چه بخش‌هايي تشکيل مي‌شود؟

جامه ‌گاه (محل در آوردن لباس‌ها)
سردخانه (محل انجام مشت و مال و خشک کردن بدن بعد از حمام)
گرم‌خانه (محل شست‌وشو)
استفاده از حمام‌هاي عمومي به شيوه سنتي هنوز هم در شب‌هاي جمعه، روزهاي عروسي و به مناسبت اعياد ديني در بسياري از شهرهاي آناتولي ترکيه رواج دارد، به طوري که حمام‌هاي سنتي در ايام خاص به صورت شبانه‌روزي ميزبان زنان و مردان بسياري هستند که براي استحمام و ديد و باز دور هم جمع مي‌شوند.

تاريخچه حمام در ايران

قدمت ساخت اولين حماما‌ها در ايران، به 3000 سال پيش برمي‌گردد و به نظر مي‌رسد اولين حمام تاريخ را جمشيد، پادشاه پيشدادي ايران ساخته است.نظافت و پاکيزگي از همان سال‌ها جزو اصول و آيين اعتقادي و مذهبي ايرانيان به شمار مي رفت و غسل کردن در آيين زرتشتي، يکي از شروط شرکت در مراسم مذهبي بود و در نتيجه وجود حمام براي برطرف کردن اين نياز، لازم بود. پس از ورود اسلام به ايران، حمام کردن همچنان جنبه‌ي مذهبي خود را حفظ کرد و اغلب حمام‌ها در نزديکي مساجد و يا بازارها و در مرکز شهر ساخته مي‌شدند. 

يکي ديگر از نکاتي که در مورد حمام‌هاي ايراني جالب توجه است، حمام‌هاي موقوفي است. اين حمام‌ها توسط افراد خير بنا شده و وقف مردم مي‌شدند تا هرکسي بتواند خودش را براي اعمال ديني‌اش، با بدني پاک و غسل داده شده، آماده کند. همچنين حمام‌ها تا حدودي نشان‌دهنده‌ي جايگاه اجتماعي مردم نيز بود؛ افراد ثروتمند حمام‌هاي خصوصي خودشان را در خانه‌هايشان داشتند و افرادي که جزو طبقه‌ي متوسط و يا پايين جامعه بودند نيز براي استحمام به حمام‌هاي عمومي مي‌رفتند. ذکر اين نکته نيز لازم است که حمام‌ها در ايران و البته در کشورهاي اسلامي، به دو بخش زنانه و مردانه تقسيم مي‌شد و ساعاتي از روز به زنان و ساعاتي ديگر به مردان اختصاص داشت. 

ايراني‌ها به حمام، گرمابه نيز مي‌گفتند که در اين گرمابه‌ها،کارهايي مثل شستشوي بدن، رگ زدن و حجامت، کيسه کشيدن، مشت و مال و قلنج گرفتن، رفع موهاي زائد صورت و بدن، تقويت مو با داروهاي گياهي و... نيز انجام مي شد. حمام‌هاي عمومي در ايران علاوه بر اينکه مکاني براي شستشو و مواردي که ذکر شد بودند، محلي براي جمع شدن افراد، گفتگو، قليان کشيدن و چاي نوشيدن و حتي خوردن نان و ترشي هم بود! ايرانيان اعتقاد داشتند که بهتر است پس از فرآيند طولاني حمام کردن و معاشرت با دوستان، همسايگان و يا بستگانشان در حمام، در کنار آن‌ها تنقلاتي را نيز مصرف کنند تا عيش حمام کردنشان کامل شود.

حمام‌هاي تاريخي ايران
حمام سلطان امير احمد کاشان

حمام سلطان امير احمد از حمام‌هاي تاريخي مهم شهر کاشان است که در سال ۱۳۵۵ به‌عنوان يکي از آثار ملي ايران به ثبت رسيده است. اين حمام ۱۱۰۲ مترمربع مساحت دارد و نام خود را از امام زاده مجاورش گرفته است. با توجه به آثاري که در زلزله سال ۱۱۵۰ به دست آمده اين حمام در زمان سلجوقيان ساخته شده اما سربينه آن متعلق به  دوران قاجار است. به نظر عده اي حمام بر روي ويرانه هاي حمام قبلي بنا شده و حمام کوچکي به آن اضافه شده است. شهرداري در سال ۱۳۷۵ اين مسجد تاريخي را خريد تا با مرمت و بازسازي، آن را از خطر تخريب نجات دهد. اين حمام بعد از مرمت مدتي سفره خانه سنتي بود تا اين که در نهايت به موزه تبديل شد و امروز تحت نظر سازمان رفاهي و تفريحي شهرداري کاشان است. تزئينات، گچبري‌ها و آهک بري‌هاي جذاب به کار رفته در بنا، کاشي هاي آبي و طلايي، سقف هاي طاقي، نقاشي هاي ديواري و شيشه‌هاي رنگي مسجد سلطان اميراحمد اين مجموعه را به اثري خاص و تماشايي تبديل کرده است.

 ساخت حمام ايراني قوانين خاصي دارد، مثلا براي آنکه انرژي زيادي صرف گرم نگه داشتن حمام نشود و حمام گرم بماند آن را در سطح پايين‌تر از زمين مي‌ساختند. براي تامين آب از دو حلقه چاه و براي انتقال آب بين بخش‌هاي مختلف حمام از تنبوشه يا لوله هاي سفالين استفاده مي‌شده است. شيشه هاي رنگين به نام گلجام نيز در سوراخ سقف يا ديوار حمام به چشم مي‌خورند. حمام سلطان امير احمد از دو حمام بزرگ و کوچک تشکيل شده که هرکدام کاربري‌هاي خاص خود را داشتند. حمام بزرگ شامل ورودي، سربينه، گرم‌خانه و تون يا گلخن است. در حمام‌هاي قديمي براي ورود به فضاي رختکن بايد از چندين فضا مي‌گذشتند که شامل جلوخان، سردر ورودي، هشتي و راهروي ارتباطي بوده است. در حمام سلطان امير احمد راهروي ارتباطي، دالان پرپيچ و خمي‌ است که اجازه نمي‌دهد بين هواي بيرون و داخل حمام به راحتي مبادله هوا صورت بگيرد. ربينه يا همان رختکن حمام از جذاب ترين بخش‌هاي حمام است و هوايي نيمه گرم دارد. به غير از تزئيات پيچيده اي که براي طراحي اين قسمت از حمام سلطان امير احمد  به کار رفته وجود نورپردازي‌ها هم جذابيت آن را دوچندان کرده است.

حمام باغ نشاط شيراز

حمام باغ نشاط يکي از حمام‌هاي تاريخي شهر شيراز است که در شمال عمارت باغ نشاط واقع شده‌است. اين بنا ‌اکنون به‌دليل تخريب برخي از بخش‌هاي آن نيازمند مرمت است. ديوارهاي حمام باغ نشاط به‌شکل ماهرانه‌اي نقاشي شده‌اند و بر زيبايي آن افزوده‌اند.

حمام حاج‌داداش زنجان

حمام حاج داداش يکي از بناهاي تاريخي شهر زنجان است.اين حمام تنها حمام ستون سنگي زنجان بوده که سقف اصلي آن بر روي چهارستون سنگي قرار گرفته است. قدمت اين بنا بطور تقريبي ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال پيش تخمين زده مي‌شود. اکنون با حفظ بافت حمام و با اندکي تغييرات از اين مکان به عنوان سفره‌خانه استفاده مي‌شود و محل پذيرايي گردشگران است.

حمام خاني بستک هرمزگان

گرمابه خاني بستک واقع در شهر بستک در بخش مرکزي شهرستان بستک در غرب استان هرمزگان، يکي از آثار تاريخي و از نقاط ديدني استان هرمزگان در جنوب ايران است. اين حمام از آثار دوره قاجاريه و يکي از آثار به جا مانده از گذشته در بستک است که در جوار خانه بنى‌عباسى بنا شده ‌است. اين گونه حمام‌ها در منطقه به حمام‌هاي زيرزميني معروف هستند چرا که در ساخت آنها زمين را در ابعاد مختلف واندازه لازم گود وبناي حمام را در درون زمين ايجاد کرده‌اند تا هم استحکام و طول عمر ديوار‌هاي آن بيشتر باشد وهم گرماي بيشتري را در ايام سرد زمستان در خود نگه دارند. از اين گونه حمام‌ها مي‌توان از «حمام سيبه» نام برد.

حمام فين کاشان

حمام فين در باغ فين کاشان قرار دارد. اين حمام قديمي به خاطر قتل ميرزا تقي‌خان اميرکبير صدراعظم ناصرالدين شاه قاجار در ۲۰ دي ۱۲۳۰ هجري خورشيدي شهرت خاصي پيدا کرده است. درقسمت جنوبي باغ فين دو حمام وجود دارد که به حمام کوچک و بزرگ معروفند. حمام کوچک از آثار دوره صفويه و همراه با بناي اوليه باغ فين ساخته شده‌است. حمام بزرگ در دوران قاجاريه به دستور فتحعلي شاه ساخته شده‌است. حمام بزرگ مخصوص امرا و حمام کوچک توسط خدام استفاده مي‌شده ‌است. در هريک از حمام‌ها قسمت‌هايي شامل ورودي، گرمخانه، آبنما، خزينه، محل نظافت و سربينه (رختکن) به چشم مي‌خورد. کانال‌هايي جهت تعويض آب خزينه‌ها و حوضچه‌ها در کف حمام‌ها وجود دارد و ديوار حمام‌ها با عايق رطوبتي مخصوص - ماسه، آهک يا ساروج - پوشانده شده‌است. اين حمام داراي دالان‌ها و راهروهاي زيادي است که معماري زيبايي را شکل داده‌اند.

حمام وکيل شيراز

از دوره حکومت کريم خان زند که خود را وکيل الرعايا مي خواند؛ آثار زيبا و مجموعه هاي بزرگي در شهر شيراز بر جاي مانده است. يکي از اين بناها حمام وکيل نام دارد که با 11 هزار متر مربع مساحت، 8660 متر زيربنا، 120 متر طول و 80 متر عرض در سال 1187 ه. ق. توسط کريم خان زند در محله درب شاهزاده، خيابان طالقاني فعلي ساخته شده است. بناي حمام به صورت مکعب است و ورودي آن در سمت شمال قرار دارد. نماي شمالي حمام مشرف به فضاي بازي بود که بعدها از بين رفت و خيابان کوتاهي جايگزين آن شد. حمام وکيل از لحاظ معماري و زيبايي‌شناسي بسيار با ارزش شناخته مي‌شود و در حال حاضر توسط سازمان ميراث فرهنگي استان فارس به موزه فرش ايران تبديل شده است.

حمام گنجعلي‌ خان کرمان

حَمّام گَنْجْعَلي‌خان يکي از بناهاي مجموعه گنجعلي‌خان در شهر کرمان است که در سال ۱۰۲۰ ه ق (۱۶۱۱ ميلادي) ساخته شده‌است. گنجعلي بيک ملقب به گنجعليخان از حاکمان کرمان در زمان شاه عباس بود که کارهاي عمراني مهمي در کرمان انجام داده‌است. او براي اينکه در وسط شهر تفرجگاه‌هاي عمومي وجود داشته باشد يک ميدان بزرگ ايجاد کرد. اين ميدان که بيش از صد متر طول و پنجاه متر عرض دارد از چهار طرف با بنا‌هاي اختصاصي شامل مدرسه، مسجد، بازار و حمام (۱۰۲۰ ه .ق )، چهارسوق، آب‌انبار و ضرابخانه محصور شده و يک مجموعه عالي از آثارعمراني عصر صفوي است. اين مجموعه که در مرکز شهر کرمان و در حاشيه بازار واقع شده  و در ساخت، شکل‌گيري و تکامل بازار کرمان تأثيرگذار بوده است. مساحت مجموعه نزديک به 11000 متر مربع و داراي يک ميدان است که ساير آثار و ابنيه در محورهاي شرقي – غربي و شمالي – جنوبي آن شکل گرفته‌اند. به منظور تکميل مجموعه و با توجه به کاربري‌هاي متفاوت بازارها و مساجد کوچکي که در چهار جناح ميدان بنا شده است يک مسجد اختصاصي در ضلع شرقي ميدان وجود دارد که با توجه به تزيينات منحصر به فرد آم، مي‌توان اين مجموعه را موزه‌اي از هنرهاي بديع معماري برشمرد.

حمام خسرو آقا اصفهان

به اين دليل که هيچ تصويري از اين بنا در دست نبود و تصاوير موجود هم در زمان ويراني بنا گرفته شده بود، اثر هنري نقاش Pascal Coste از اين حمام را به عنوان تصويري از آن استفاده کرديم.
در بناي حمام تاريخي خسرو آقا، کتيبه تاريخ دار يافت نشده است اما سنگاب اين حمام به تاريخ 1211، در دهه‌هاي اخير در انبار يکي از مغازه‌هاي اطراف حمام به دست آمده است. باني اين حمام خسروآقا، از خواجگان حرم شاه سليمان صفوي، بوده است. برادر او، علي قلي آقا، نيز حمام ديگري در شهر اصفهان بنا کرده است. از اين حمام تقريبا چيزي برجا نمانده است.

حمام شاه اصفهان
بنا بر منابع بررسي شده، ظاهراً باني اين حمام شاه عباس اول صفوي بوده است اما از سازندگان آن اطلاعي در دست نيست. ژان شاردن در سفرنامه خود به اين حمام اشاره کرده و نوشته است که شاه عباس اول اين حمام را براي استحمام خود بنا کرده بود و در بعضي از روزها، به عموم مردم اجازه مي داد از آن استفاده کنند. اين حمام را در دوره صفويان و احتمالاً هم زمان با مدرسه ملاعبدالله که در نزديکي آن قرار دارد، ساخته اند. بناي حمام شاه در دوران معاصر مرمت شده و تا چند سال پيش هم مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.

حمام شاهزاده اصفهان
بر اساس منابع بررسي شده، باني اين حمام شاهزادگان صفوي بوده‌اند که مدرسه‌اي دو طبقه به همين نام در جوار حمام بنا کرده است. اين مدرسه در دوران معاصر تخريب و به جاي آن يک مدرسه جديد ساخته شده است. حمام شاهزاده صفوي به مرور زمان آسيب‌هاي بسياري ديده و بخش‌هايي از آن خراب شده است. همچنين قسمت‌هايي از سر در آن در ديوارکشي جديد بازار مجاور از بين رفته است. اين حمام از بخشهاي سربينه و گرم‌خانه و ميان‌در و فضاي چال‌حوض تشکيل شده که هر يک داراي فضاها و بخش‌هاي جداگانه است.

حمام شيخ بهايي اصفهان
اين بنا که تاريخ ساخت آن را سال 1065 عنوان مي‌کنند و طراحي آن را به شيخ بهايي نسبت مي‌دهند به حمامي شهرت دارد که تنها با يک شمع گرم مي‌شده است. حمام شيخ بهايي يکي از شاهکارهاي معماري و مهندسي جهان است. حمام شيخ بهايي مربوط به دوره صفويه است و با مهندسي شيخ بهايي ساخته شده است. سيستم گرمايي اين حمام يکي از شاهکارهاي مهندسي با استفاده از قوانين فيزيک و شيمي محسوب مي‌شود. آب اين حمام با سيستم «دم و گاز» يعني از گاز متان فاضلاب مسجد جامع و چکيدن روغن عصارخانه شيخ بهايي که در مجاورت حمام قرار دارد روشن مي‌شده است. عصارخانه محلي براي تهيه روغن از دانه‌هاي روغن بوده است. حمام شيخ بهايي با استفاده از اين سيستم پيچيده مهندسي مدت طولاني تنها با يک شمع روشن مي‌شده است. اين حمام از نظر معماري مانند ساير حمام‌هاي دوره صفويه  و داراي ويژگي‌هاي آن دوران است. متاسفانه تا مدتي پيش اين حمام تاريخي به زباله‌داني و محل تجمع افراد معتاد تبديل شده بود و جالب اين است که در اين مدت30 وارث پيدا کرده. خوشبختانه چند سالي است که حفاظت از اين اثر منحصر به فرد آغاز شده است. حمام شيخ بهايي در شعاع صدمتري جنوب گنبد نظام الملک (جنوب مسجد جامع عتيق) قرار دارد.

حمام‌هاي تاريخي تهران
حمام نواب

حمام نواب يکي از حمام هاي قديمي تهران است و از جمله آثار دوره قاجاريه شهر تهران است  و در يکي از قديمي‌ترين محله‌هاي تهران به نام عودلاجان، خيابان ۱۵ خرداد شرقي فعلي و در کوچه بيک دامغاني ( بازارچه نواب سابق) قرار گرفته است. حمام نواب از جاذبه‌هاي تاريخي گردشگري تهران به حساب مي‌آيد و مانند اغلب حمام‌هاي تاريخي ايران داراي سيستم گرمايشي جالب و جاذبه‌هاي معماري با ارزش است. جالب است بدانيد که قسمت‌هايي از فيلم به ياد ماندني قيصر، مانند سکانس قتل کريم آبمنگل در اين حمام ضبط شده و براي خيلي‌ها خاطره‌انگيز است.

حمام همتيار
حمام همتيار که بيشتر به خاطر شکل مخروطي بناي آن شهرت پيدا کرده است را اهالي قديم تهران خيلي خوب مي‌شناسند. اين حمام در خيابان وحدت اسلامي کنوني تهران قرار دارد و مانند بسياري از حمام‌هاي تاريخي ايران از بخش‌هاي مختلفي مثل پاگرد، حوضچه، گرمخانه و سردخانه تشکيل شده است.

حمام پامنار

حمام پامنار تهران هم يکي ديگر از آثار دوره قاجاريه به حساب مي‌آيد و در عمق 5 متري زمين ساخته شده است. ورودي حمام پامنار با يک راهرو کوچک به سربينه ختم مي‌شود و با عبور از يک راهرو ديگر به خزينه ارتباط پيدا مي‌کند. بام اين حمام نيز با شيبي ملايم با کوچه امير صديق يکي مي‌شود. مصالح مورد استفاده در اين حمام عمدتا آجر، ملات گچ و خاک است. تزئينات اين بنا شامل کاشي‌هاي هفت رنگ، معقلي مي‌باشد که در ديواره‌ها و کاربندي‌ها، کار شده است. تاريخ ساخت حمام پامنار با توجه به وقفنامه آن به دوره فتحعلي شاه قاجار مي‌رسد. حمام پامنار در سال 1384 توسط سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.

حمام مصباح کرج
حمام مصباح که از دوران قاجاريه به يادگار مانده و داراي آجرهاي ختايي و ملات گل آهک در بدنه خود مي‌باشد. گنبد مرکزي حمام تهران به همراه چهار گنبد کوچک‌تر در اطراف آن، زيبايي خاصي به نماي خارجي بخشيده‌اند. حمام مصباح مربوط به اوايل دوره قاجار است و در کرج، محله قديمي مصباح واقع شده. اين حمام به عنوان يک اثر تاريخي در سال ۱۳۸۰ به‌عنوان يکي از آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.


آيا شما حمام هاي ديگري را مي‌شناسيد که جايشان در اين ليست خالي است؟ لطفا آن‌ها را به ما معرفي کنيد.

به پيج اينستاگرامي «آخرين خبر» بپيونديد
instagram.com/akharinkhabar