چيني خانه بقعه شيخ صفي؛ يادگار شيخ بهايي به تاريخ/ گنجينه اردبيل احيا شود

مهر/ بيش از چهار قرن قبل شيخ بهايي که در علوم مختلف از جمله فقه، رياضي، عرفان، نجوم و ادبيات شهره محفل و مجالس شده بود، طرحي را براي نوادگان شيخ اسحاق صفي الدين اجرا کرد که همچنان به عنوان يکي از شاخصه هاي معماري ايراني اسلامي از آن ياد مي شود. اين طرح به شکل چيني خانه در مجموعه آرمگاه شيخ صفي احداث و به عنوان محلي براي نگهداري چيني هاي اهدايي به شاهان صفوي از سراسر دنيا در نظر گرفته شد. چيني خانه در قسمت خاوري قنديل خانه يا رواق اصلي قرار گرفته که با دو ورودي باريک با دارالحفاظ ارتباط مي‌يابد. اما سوال اينجاست که چه قابليتي سالانه ميليون ها گردشگر از سراسر دنيا را براي بازديد از اين اثر به اردبيل مي کشاند؟ مقاومتي که با زلزله هفت ريشتري هم متزلزل نشد مدير کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان اردبيل در اين خصوص گفت: ساختمان چيني خانه داراي چهار شاه نشين و داراي تاقنماهاي نفيس از نوع مقرنس گچي است که روي آن نقاشي و طلاکاري شده‌است. يحيي نقي زاده تصريح کرد: بناي اين تالار از استحکام فوق‌العاده‌اي برخوردار است که حتي وقوع زلزله‌اي به قدرت هفت ريشتر اثري در آن نداشته است. وي تاکيد کرد: عمارت چيني خانه به عنوان يکي از بخشهاي اصلي اين بقعه به دستور شاه عباس ثاني و با طراحي شيخ بهايي دانشمند نامدار عصر صفوي در قرن يازدهم به منظور نگهداري از کتب خطي و نفيس فارسي و عربي و مجموعه چيني هاي اهدايي به شاه عباس اول ساخته شد. کارشناسان تاريخ معتقدند شاه عباس اول اين حرکت را به منظور آبادي شهرهاي مختلف ايران و رشد و شکوفايي فرهنگي شهر ها انجام مي داد. نمايش فرش اردبيل در چيني خانه يکي از آثار قابل توجه چيني خانه فرش معروف بقعه شيخ صفي است که در واقع مشابه نمونه اصلي بافته شده و کف پوش اين بخش از بقعه شده است. در گذشته رواق بقعه يا قنديل خانه تالاري بود که معروف ترين فرش اردبيل کف آن را مي پوشاند و امروز جز عکس کوچک قاب شده اي از آن باقي نمانده و در حال حاضر فرش در موزه ويکتوريا و آلبرت لندن نگهداري مي شود. طرح اين فرش که گفته مي شود در سقف تالار نقش شده کاملا از بين رفته و به جاي مرمت در واقع سفيد کاري شده است. نمايش انگشت شمار آثار نفيس چيني خانه در کتب تاريخي از جمله اردبيل در گذرگاه تاريخ نوشته بابا صفري اشاره شده که تعداد زيادي از چيني هاي چيني خانه ممهور به مهر سلطنتي با متن " بنده شاه ولايت عباس" که نزديک به هزار و 162 قطعه بوده در زمان مطرح شدن قرارداد ترکمان چاي توسط روسها به سرقت رفته و تعدادي نيز به موزه ملي و موزه هاي اصفهان و شيراز فرستاده شده است. در حال حاضر سهم اردبيلي ها از کتب خطي که جلدهاي آنها عموما از طلا و نقره بوده است و در کتاب بابا صفري به نقل از دايره المعارف بريتانيکا عالي ترين، کمياب ترين و گرانبهاترين کتب معرفي شده، فقط کپي کتاب ها و به تعداد انگشتان دست نامه هايي از حاکمان وقت است. هر چند مسئولان ميراث فرهنگي استان پيگيري کتب تاريخي و خطي اين مجموعه را تا حدودي غير ممکن مي دانند، يکي از مجموعه داران کتب خطي اردبيل معتقد است به سادگي مي توان گنجينه شيخ صفي را با همت مردم و مسئولان زنده کرد. ابراهيم سعادتي تصريح کرد: بسياري از کتب در خانه ها و منازل مردم بوده و بدون توجه به غناي آن در گوشه کتابخانه ها خاک مي خورد. اين محقق که خود اقدام به جمع‌آوري کتب خطي کرده است، تاکيد دارد که حمايت مسئولان و ايجاد فضاي فيزيکي مناسب مردم را تشويق به بازگرداندن کتب خواهد کرد. اجراي 54 پروژه مرمت و بهسازي آثار باستاني در اردبيل در عين حال يکي از دغدغه هاي کارشناسان در حفظ مواريث فرهنگي و يادگارهاي تاريخي نحوه حفاظت از آثار است. تاجايي که مرمت غير اصولي بقعه شيخ صفي به چيني خانه نيز سرايت کرده و به گفته مدير کل ميراث فرهنگي استان مرمت پروسه تمام شدني نيست. نقي زاده تصريح کرد: در حال حاضر 54 پروژه مرمت، بازسازي و بهسازي آثار باستاني در اردبيل اجرا مي شود و البته 12 اولويت پژوهشي براي اجراي اين پروژه ها در نظر گرفته شده است. وي افزود: شاخص ترين پروژه هاي در دست اجرا بازار تاريخي، بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي، مجموعه بقعه شيخ حيدر مشگين شهر، حمام وکيل، منطقه باستاني پيرازميان و بهسازي برخي خانه هاي تاريخي است. به گفته نقي زاده در سال گذشته دو ميليارد و 500 ميليون ريال اعتبار ملي و يک ميليارد و 200 ميليون ريال اعتبار استاني براي مرمت بقعه شيخ صفي الدين هزينه شد. مرمت اضطراري چيني خانه در دستور کار اين روزها ميراث فرهنگي استان بخشي از تزئينات داخلي، مرمت درهاي تاريخي، مرمت اضطراري چيني خانه و بهبود فضاي داخلي را در دستور کار خود قرار داده است. علاوه بر اين ثبت جهاني مجموعه بقعه شيخ صفي الدين اردبيلي از آن دست اتفاقاتي بود که کارشناسان را به حفظ مواريث فرهنگي و يادگارهاي دانشمندان بزرگ اسلام اميدوار کرد. در اين ميان يادگار شيخ بهايي که در کنار معماري هاي بي نظير در اصفهان بقعه شيخ صفي الدين را جلوه متفاوتي بخشيده است زير نگاه هيجان زده گردشگراني است که معماري بي نظير ايراني اسلامي را در کشورهاي خود با وجد بازگو مي کنند.