بیان معامله ای پرسود در قرآن؛ چه مواقعی قرض دادن از صدقه بهتر است؟

تسنيم/ زماني که مشکلات و گرفتاري‌هاي اقتصادي در جامعه رواج پيدا مي‌کند بايد به سراغ آموزه‌هاي ديني و اسلامي رفت تا راه‌حل اين مشکلات را از ميان درس‌هاي قرآن و حديث و سبک زندگي اهل بيت عليهم السلام پيدا کرد. چراکه در صورت تمسک ما به دامن اسلام، مشکلات نه‌تنها حل مي‌شود بلکه اصولاً راهي براي بازگشت نخواهند داشت. در اين ميان، يکي از آموزه‌هاي اسلام براي حل گرفتاري‌هاي اقتصادي، رواج سنت حسنه قرض دادن به يکديگر است؛ روشي که هم براي فرد قرض دهنده درس‌هايي دارد و هم براي قرض گيرنده. حالا اگر در اين روزگار، دست بدهکاري را بگيريم يا با دادن مبلغي از پول‌هاي حساب شخصي، غصه غريبه يا آشنايي را از بين ببريم، درواقع با خدا معامله کرده ايم و در عين اينکه خود خدا با سخاوت تمام قرضت را دو برابر برمي‌گرداند، پاداش آن دنيا را هم حساب مي‌کند. اگر هم بدهکاريم و اين روزها کسي پولش را از ما مطالبه مي‌کند، حواسمان باشد که پيغمبر اسلام صلي‌الله عليه و آله فرموده‌اند: کسي که هرگاه طلبکار باشد مهلت بدهد و هرگاه بدهکار باشد به‌موقع بپردازد، سود مي‌برد و زيان نمي‌کند.

آخرين خبر با مرور آموزه‌هاي اسلامي در ميان آيات قرآن کريم و احاديث رسيده از پيامبر اسلام صلي‌الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام، به بررسي دستورالعمل‌هايي براي طلبکاران و بدهکاران پرداخته است.

چطور بهشت را بخريم؟
ماجراي قرض دادن به ديگران از اين قرار است: زماني که انسان براي حل مشکل اقتصادي و مالي ديگري، دست در جيب خود مي‌کند و بدون اينکه شرط و شروطي بگذارد، مبلغي را به او قرض مي‌دهد، درست در همان لحظه به‌جاي کسي که مي‌خواهد آن مبلغ را قرض کند، دست خدا جلو مي‌آيد و مبلغ را از قرض دهنده مي‌گيرد. درواقع در اين ماجراي قرض دادن بدون شرط، خدا از انسان قرض مي‌کند و نه هيچ کس ديگري. حالا خدا هم همان طور که خودش فرموده، قرضي را که به او داده شده به اندازه دو برابر برمي‌گرداند و به شکرانه اين کار، بهشت را هم براي آن فرد آماده مي‌کند.

---

بازار

---

شاهد اين مطلب آيه يازدهم در سوره مبارکه حديد است که مي‌فرمايد: «مَن ذَا الَّذِي يقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيضَاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کرِيمٌ؛ کيست که به خدا وام نيکو دهد تا خداوند آن را براى او چندين برابر کند؟ و براى او پاداش پرارزشى است.»

اگر کسي پولي دارد و داوطلبانه و بي‌شرط و شروط آن را به کس ديگري که زير بار هزينه‌هاي زندگي کمر خم کرده قرض بدهد و موقع پس گرفتن پول هم مراعات حال او را کند، خدا گناهان گذشته‌اش را مي‌آمرزد و مثل کودکي که تازه متولد شده، مي‌تواند عملش را از نو شروع کند.

در جلد اول کتاب ثواب الاعمال همين ماجرا در حديثي به نقل از پيغمبر اسلام صلي‌الله عليه و آله آمده که آن حضرت فرموده‌اند: «هر کس به اندوهگيني که مالش را از دست داده وام دهد و در پس گرفتن آن، حال بدهکار را مراعات کند، عمل را از نو شروع کرده است و گناهانش پاک شده است و خداوند به ازاي هر درهم هزاران برابر در بهشت به او پاداش خواهد داد.»

چه کساني حتي بوي بهشت را هم حس نخواهند کرد؟
به ياد داشتن اين نکته هم ضروري است که بدانيم اگر برادر مسلمان ما نياز مالي داشته باشد و ما با وجود داشتن تمکن مالي اصلاً به روي خودمان نياوريم، بوي بهشت هم به مشام ما نخواهد رسيد، چه برسد به اينکه خود بهشت را ببينيم. همانطورکه شيخ صدوق در کتاب امالي حديثي از پيغمبر اکرم صلي‌الله عليه و آله ثبت کرده که فرموده‌اند: «کسي که برادر مسلمانش در وامي به او نياز پيدا کند و او بتواند قرض بدهد و چنين نکند، خداوند بوي بهشت را بر او حرام مي‌کند.»

پاسخ به يک سؤال اساسي: قرض بهتر است يا صدقه؟
گاهي انسان در شرايطي قرار مي‌گيرد که نمي‌داند به طرف مقابل، مبلغي را قرض بدهد که بعدها از او مطالبه کند و يا کلاً به او صدقه‌اي بدهد که نيازي به مطالبه هم نباشد. اين سؤالي است که براي بسياري از ما به وجود مي‌آيد که بهتر است پاسخ آن را در ميان آموزه‌هاي اسلامي پيدا کنيم.

در جلد چهارم کتاب کافي روايتي به نقل از رسول خدا صلي‌الله عليه و آله نوشته شده مبني بر اينکه آن حضرت درباره پاداش صدقه و قرض دادن فرموده‌اند: «اَلصَّدَقَةُ بِعَشرَةٍ وَ القَرضُ بِثَمانِيَةَ عَشرَ؛ صدقه دادن ده حسنه و قرض دادن هجده حسنه دارد.» حالا مي‌توانيم حساب کنيم که اگر طرف مقابل ما امکان کار کردن و کسب درآمد را داشته باشد، پس حتماً بهتر است به جاي صدقه دادن، به او قرض بدهيم تا خودش هم همت کار را داشته و روزي‌اش را از خداي رزاق طلب کند.

شبيه همين روايت از امام صادق عليه السلام در جلد صد و سوم کتاب بحارالانوار هم نقل شده است که آن حضرت درباره تفاوت پاداش قرض و صدقه فرموده‌اند: «علي باب الجنة مکتوب القرض بثمانية عشر و الصدقه بعشرة و ذلک ان القرض لايکون الا في يدالمحتاج والصدقه ربما وقعت في يد غيرمحتاج.» به اين معنا که: «بر در بهشت نوشته است ثواب وام هجده برابر است و صدقه ده برابر. دليلش اين است که وام جز به دست نيازمند نمي‌رسد اما صدقه ممکن است به دست غيرمحتاج بيفتد.»

اين نکته را به ياد داشته باشيم که قرار نيست صدقه دادن را کنار بگذاريم و اگر خواستيم به کسي کمک مالي برسانيم، حتماً به او قرض بدهيم. بلکه درباره صدقه و آثار و پاداش آن هم روايت‌هاي مستند و مهم بسياري عنوان شده که يکي از آن‌ها دور شدن هفتاد نوع بلا از انسان است؛ اما حکمت‌هاي زيادي هم در قرض دادن وجود دارد که يکي از آن‌ها تلاش همه انسان‌ها براي کسب روزي و عدم دراز کردن نياز به سوي غير خداوند است.

قرض را چگونه پس بگيريم؟
پس گرفتن پولي که به کسي قرض داده‌ايم هم آداب و قواعدي دارد که بايد رعايت کنيم تا پاداش خدا شامل حال ما بشود. در غير اين صورت نه‌تنها قرض دادن ما خيري برايمان نخواهد داشت، بلکه اجر آن را با اراده خودمان پايمال کرده ايم.

احترام بدهکار را نگه‌دار
يکي از آموزه‌هاي اسلامي براي پس گرفتن طلب اين است که فرد قرض دهنده و طلبکار، حرمت بدهکار و مقروض خودش را نگه دارد. اهميت خويشتن‌داري و احترام گذاشتن به کسي که به او قرض داده شده تا اندازه‌اي است که پيغمبر اسلام صلي‌الله عليه و آله درباره اين مسئوليت تأکيد فرموده‌اند که: «حق خود را با خويشتن‌داري به صورت کامل يا غير کامل بگيريد.»

بنابراين وقتي انسان مبلغي را به ديگري قرض مي‌دهد، مي‌تواند مطالبه کند اما براي باز پس گرفتن آن نبايد قيل و قال راه بيندازد و چوب حراج بر آبروي مقروض بزند؛ به عبارت ديگر حرمت و آبروي بدهکار هم بايد در اين ميان حفظ شود و شخصيت او به خاطر مبلغي پول شکسته نشود.

ضرورت مهلت دادن به بدهکار
بسيار اتفاق مي‌افتد که دو نفر مبلغي را به عنوان قرض رد و بدل مي‌کنند و براي پس دادن آن موعد و زماني را مقرر مي‌کنند، اما وقتي به زمان پرداخت بدهي مي‌رسد، بدهکار توان مالي پرداخت را ندارد. اين اتفاق به ويژه در شرايط اقتصادي و اوضاع و بحران‌هاي مالي بسيار روي مي‌دهد.

راهکار اسلام در اين شرايط اين است که طلبکار با بدهکار خود مراعات و همراهي کند و تا مي‌تواند به او مهلت بدهد. هرچند که خودش نياز مالي داشته باشد و خداي متعال هم به او حق داده که دارايي‌اش را مطالبه کند ولي تا حد امکان با مقروض راه بيايد که اين هم دستوري در اسلام و شرط مسلماني است.

در اين مورد بايد به خاطر داشت که طبق احاديث، هر روزي که از موعد سررسيد قرض بگذرد و قرض دهنده با مقروض خود مدارا کند خداي متعال براي او پاداش ويژه‌اي ثبت خواهد کرد که خيرش در دنيا و آخرت به او خواهد رسيد. چنانکه نبي مکرم اسلام صلي‌الله عليه و آله فرموده‌اند: «هر کس بدهکار تنگدستي را مهلت دهد، خداوند در هر روز براي او ثواب صدقه‌اي را برابر با طلبي که از او دارد تضمين مي‌کند تا زماني که مال خود را دريافت کند.»

چه مواقعي قرض را ببخشيم؟
گاهي اوقات شرايط مقروض به نوعي است که قرض دهنده بايد او را درک کند. اين موضوع به اندازه‌اي در اسلام حائز اهميت است که خداوند در آيه 280 سوره بقره فرموده است: «وَإِن کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيرٌ لَّکمْ إِن کنتُمْ تَعْلَمُونَ؛ و اگر (بدهکار) قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا هنگام توانايى، مهلت دهيد (و در صورتى که به‌راستي قدرت پرداخت را ندارد) براى خدا به او ببخشيد بهتر است؛ اگر (منافع اين کار را) بدانيد.»

در کتاب وسائل الشيعه هم داستاني نوشته شده با اين مضمون که روزي امام صادق عليه السلام به مردي که يکي از برادرانش از او شکايت کرده بود فرمود: «چرا برادرت از تو شکايت دارد؟» مرد گفت: «از اين که تمام حق خود را از او خواسته‌ام شکايت دارد.» امام عليه السلام فرمود: «خيال مي‌کني کار بدي نکرده‌اي که تمام حقت را از او خواسته‌اي؟ آيا وقتي خدا مي‌فرمايد: آنان که از سختي حساب مي‌ترسند، آيا ترسشان از اين است که خدا به آن‌ها ستم کند؟ نه به خدا قسم! ترس آن‌ها جز از حسابرسي کامل و دقيق نيست که خداوند آن را حسابرسي سخت ناميده است. پس هر که تمام حق خود را بخواهد (به مقروض سخت بگيرد) بد کرده است.»

به پيج اينستاگرامي «آخرين خبر» بپيونديد
instagram.com/akharinkhabar