حکمت/ استخاره تا چه اندازه مورد تایید دین است؟ چه مواقعی می توانیم با استخاره تصمیم بگیریم؟

*يعني استخاره در موارد شک و ترديد گرفته مي شود اما تفأل ممکن است بدون داشتن شک و ترديد درباره موضوعي انجام شود؟ بله، همان طور که گفتم استخاره طلب خير کردن براي عمل و نيتي است اما تفأل براي انجام دادن يا انجام ندادن کاري صورت مي گيرد که مي تواند خوب باشد يا بد. مي توان اين فرق را قائل شد که استخاره طلب خير کردن است اما تفأل دانستن اين است که چه کاري خير است يا شر. در کتاب «تحف العقول» ابومحمد حسن حراني حديثي را از امام صادق(ع) نقل کرده که فرموده:«خداوند متعال هر چيزي را که براي بنده مومن بخواهد خير است. اگر شرق و غرب عالم را به نامش کند خير است و اگر بدنش را با مقراض(قيچي) تکه تکه کند باز هم خير است.» بنابراين خيلي از چيزهايي که در نظر ما شر هستند از ديد خدا خير به شمار مي آيند. بنابراين هر چه خدا براي بنده اش بخواهد خير است و نتيجه استخاره هر چه باشد خير بنده است.

*عده اي معتقدند بهترين کار در تصميم گيري ها مراجعه به استخاره است چون خدا به خير و شر کارها واقف است و به همين دليل براي هر کاري استخاره مي گيرند. اگر اين کار صحيح است پس عقل و تفکر در زندگي انسان چه جايگاهي پيدا مي کند؟ يکي از منابع اصلي براي رسيدن به احکام شرعي عقل است. در ابتداي کتاب «اصول کافي» مرحوم کليني بابي به نام«عقل و جهل» وجود دارد و يک قانون کلي هم در مباحث فقهي داريم مبني بر اين که «کل ما حکم به الشرع حکم به العقل و کل ما حکم به العقل حکم به الشرع.»يعني هر چه شرع به آن حکم کند، عقل هم به آن حکم مي کند و هر چه عقل به آن حکم کند شرع هم به آن حکم مي کند. تفاوت اصلي انسان با حيوانات در بهره مندي از عقل است. پس از عقل به مشورت تاکيد شده. اهميت مشورت و خرد جمعي از اين نظر است که وقتي چند نفر عاقل با هم به تصميم واحدي مي رسند مي توان به نتيجه اطمينان بيشتري داشت. بنابراين جايگاه عقل و مشورت بر استخاره مقدم است. اگر پس از تحقيق پيرامون موضوعي و مشورت کردن به نتيجه نرسيديم و هنوز بر سر دوراهي بوديم آن وقت جايز است به استخاره مراجعه شود. بنابراين در مقابل کساني که معتقدند عقل ما محدود است و بهترين کار را در وهله اول مراجعه به استخاره مي دانند بايد گفت بهتر است در تصميم گيري ها از مشورت با کساني که در زندگي تجربه کسب کرده اند استفاده کرد.بنابراين مشورت و خرد جمعي در مقام دوم پس از عقل قرار دارد که مي توان به آن مراجعه کرد. آيا پس از استخاره گرفتن بايد به نتيجه آن عمل کرد؟ مرحوم آيت الله مرعشي در ديدار معروفي که با امام زمان(عج) داشت امام عصر استخاره کردن را به او ياد مي دهد و مي فرمايد:«حتي اگر استخاره هم خوب آمد براي انجامش عجله نکن. براي ترک آن عمل هم استخاره کن و اگر بد آمد آن کار را انجام بده». بنابراين به سفارش امام زمان(عج)در انجام دادن نتيجه استخاره نبايد عجله کرد.

*با توجه به موضوعي که مطرح کرديد مي توان گفت استخاره يک علم است که بايد شخص استخاره گيرنده به آن واقف باشد و هر کسي مجاز به گرفتن استخاره نيست؟ گاهي ممکن است براي انتخاب کاري قرعه بکشيم. يعني چند کار خوب يا بد را روي برگه اي نوشته و يکي را برمي داريم و هر چه آمد به آن عمل مي کنيم.البته در قواعد فقهي هم راجع به قرعه مفصل بحث شده که اصلا جايگاه دارد يا خير. يک نوع استخاره هم هست که با تسبيح انجام مي شود. در اين موارد که عنوان شد علم خاصي نمي خواهد و هر کس مي تواند آن را انجام دهد اما اگر کسي بخواهد با قرآن استخاره بگيرد لازم است با علوم اسلامي و تفسير آيات قرآن آشنا باشد البته استخاره گرفتن با قرآن هم انواع مختلفي دارد که در کتاب «مفاتيح الجنان» شرح آن آمده. در هر حال براي استخاره گرفتن با قرآن بايد با تفسير آيات براساس روايات آشنا بود.جايز نيست شخصي بدون داشتن علوم اسلامي و برمبناي استنباط شخصي آيات را تفسير کند.

*اما افرادي هم هستند که بدون علم به آيات قرآن به گرفتن استخاره مبادرت مي کنند و گاهي هم به وسيله اي براي کسب درآمد آن ها تبديل مي شود.آيا مراجعه به چنين افرادي جايز است؟ چنين افرادي نمي توانند معاني و تفسير آيات را درک کنند. بنابراين نبايد براي گرفتن استخاره به افرادي که علم اين کار را ندارند مراجعه کرد و جايز نيست استخاره گرفتن با قرآن به ابزاري براي کاسبي اين افراد تبديل شود.

*آيا جايز است شخصي که استخاره مي گيرد به دليل مطابقت نداشتن نتيجه استخاره با خواسته قلبي اش به چند بار استخاره گرفتن روي بياورد؟ چنان چه به اين نتيجه رسيديم که براي کاري استخاره کنيم ترديد و چند بار استخاره گرفتن براي يک موضوع جايز نيست. اگر براساس آيه شريفه «افوض امري الي الله ان الله بصير بالعباد»همه امورمان را به خدا واگذار کنيم، ديگر نبايد در خوب و بد بودن يک موضوع ترديد داشته باشيم. بنابراين چند بار استخاره گرفتن درباره يک موضوع جايگاهي ندارد مگر اين که چنان چه در ابتدا هم گفتم در عمل به استخاره تعجيل نکنيم. اگر هم شخصي خواست درباره موضوعي دوباره استخاره بگيرد بهتر است مدت زماني بگذرد صدقه بدهد و دوباره استخاره بگيرد.

*يکي از مواردي که خانواده ها به استخاره رجوع مي کنند امر ازدواج است. آيا جايز است در اين موضوع به استخاره رجوع کرد؟ در مراحل مختلف ممکن است خانواده براي ازدواج استخاره کنند. گاهي شخصي براي اين که ازدواج کند يا نه استخاره مي گيرد. اين موضوع اصلا جايگاهي ندارد چرا که ازدواج سنت پيامبر(ص) است و در دين اسلام بر آن تاکيد و سفارش شده. گاهي هم خانواده ها براي اين که به خواستگاري شخصي بروند يا براي اين که اجازه ورود خواستگار را بدهند استخاره مي گيرند که اين مورد هم جايگاه ندارد چرا که خدا به انسان چشم و گوش و عقل داده . وقتي ما شخصي را براي يک بار هم نديده ايم و هيچ شناختي از او نداريم چگونه مي خواهيم بدون مراجعه به عقل و مشورت درباره اش استخاره بگيريم.بهتر است در چنين مواردي زماني استخاره بگيريم که تحقيقات خود را انجام داده و به شناختي از طرف مقابل رسيده باشيم اما اگرهنوز هم دچار ترديد هستيم استخاره بگيريم اما زماني که با عقل و مشورت و استفاده از افراد باتجربه اطمينان حاصل شد نيازي به گرفتن استخاره نيست.

*آيا براي استخاره گرفتن شرايط و زمان مناسبي هم مشخص شده است؟ خير، اما بهتر است وضو بگيريم و دو رکعت نماز بخوانيم و بعد از طلب غفران از خداوند متعال رو به قبله بنشينيم واستخاره بگيريم يا از کسي که شرايط لازم را دارد بخواهيم برايمان استخاره بگيرد.

*گاهي پيش مي آيد که استخاره مي گيريم و به نتيجه آن هم عمل مي کنيم اما از آن چه برايمان پيش آمده راضي نيستيم و به دلمان ترديد مي افتد که کاهش استخاره نگرفته بوديم. اين ترديد جايز است؟ همان طور که در قرآن هم آمده چه بسا ما مواردي را براي خود خير تصور کنيم اما از منظر خدا انجام آن ها عواقب بدي براي ما داشته باشد و برعکس کارهايي را شر مي دانيم در حالي که خير ما در انجام آن هاست. بنابراين اگرپس از استفاده از عقل و مشورت با افراد باتجربه و با مراجعه به افراد مطلع و آگاه استخاره گرفتيم و براساس آن عمل کرديم نبايد ترديد به دلمان راه دهيم و اطمينان داشته باشيم که در انجام دادن يا انجام ندادن آن کار حتما خيري نهفته بوده که ما از آن بي خبريم. - شهره کيانوش راد