تپه ها و آثار تاریخی مادها در کجای ایران هستند؟

کجارو/ مادها از اقوام ايراني تبار بودند که حدود ۷۰۰ سال قبل از ميلاد در سرزمين‌هاي شمال غرب ايران ساکن شدند. مادها از تيره آريايي‌ها بودند که با آشور جنگيدند. اين جنگ‌ها حدود ۱۰۰ سال به طول انجاميدند و با شکست آشور دولت ماد توانست ۱۲۰ سال فرمانروايي کنند و سرانجام از هخامنشيان شکست خوردند. دولت ماد در طول ۱۲۰ سال فرمانروايي خود آثار تمدني و معماري بسياري در شمال غرب ايران از خود برجاي گذاشته است. حدود سرزمين ماد مطابق منبع آشور از سوي شمال به گيزل بوندا در کوه‌هاي قافلان کوه در شمال دشت همدان و از غرب و شمال غرب نيز محدوده‌ي آن از دشت همدان فراتر نمي‌رفت و به کوه‌هاي زاگرس محدود مي‌شد.

به‌جز در جنوب غربي که مادها تا دره‌هاي زاگرس را در اختيار داشتند که اين مرز در دامنه کوه‌هاي گرين واقع شده بود و ماد را از اليبي، پادشاهي‌اي در نواحي پيشه کوه به‌سمت جنوب کرمانشاه، جدا مي‌کرد. از سوي جنوب نيز مرز ماد به منطقه ايلامي سيماشکي محدود مي‌شد که امروزه با دره خرم‌آباد تطبيق داده مي‌شود.

مادها در بناي مدنيت سهم بسياري داشتند. مادها سبب شدند که پارس‌ها به‌جاي لوح گلي، کاغذ پوستي و قلم براي نوشتن به کار برند و به استعمال ستون‌هاي فراوان در ساختمان توجه کردند. قانون اخلاقي پارس‌ها در زمان صلح اين بود که صميمانه به کشاورزي مي‌پرداختند و در جنگ متهور و بي‌باک بودند. در زمان مادها اعتقاد به اهورا و اهريمن وجود داشت و نهاد خانواده بر اساس پدرسالاري بنياد شده بود. معماري مادها تحت‌تاثير معماري اورارتو بود.

محوطه‌ها و تپه‌هاي تاريخي مادها
از مادها آثار و محوطه‌هاي تاريخي بسياري برجاي مانده است. از مهم‌ترين تپه‌ها و محوطه‌هاي به‌جاي مانده از مادها مي‌توان به تپه هگمتانه، تپه نوشيجان، گودين تپه، تپه زيويه، تپه باباجان، تپه سيلک، گوردخمه‌هاي مادي مثل فخر يکا در مهاباد، فرهاد و شيرين در کرمانشاه، دا و دختر در فهليان فارس و شهر مادي اندرکش اشاره کرد.



۱. تپه هگمتانه

شهر هگمتانه پايتخت مادها بود و پس از آن، پايتخت تابستاني هخامنشيان شد. آثار دوره ماد و هخامنشي را نمي‌توان در اين منطقه از هم تفکيک کرد؛ زيرا اين دو فرهنگ بسيار مشابه هم هستند. مورخان بسياري در مورد هگمتانه نوشته‌اند. قديمي‌ترين مورخي در اين زمينه نوشته است هرودوت، تاريخ‌نگار يوناني سده پنجم قبل از ميلاد است که بر اساس آن دياکس نخستين شاه مادها دستور داد که کاخي بزرگ براي وي بسازند و بر گرد آن هفت حصار برپا کنند. حصارهاي هفت‌گانه به طبقه‌هاي ممتاز اجتماعي تعلق داشت و هريک به رنگ يکي از اجرام فلکي، به‌ترتيب سفيد، سياه، ارغواني، نيلگون و نارنجي بود. کنگره‌هاي هر دو باروي داخلي آن نيز با ورقه‌هاي سيمين و زرين پوشانده شده بود. اين باروها براي مراقبت از کاخ و گنجينه فرمانروا به کار مي‌رفت و مردم عادي بايد خانه‌هاي خود را بيرون از ديوارها مي‌ساختند. جستجو براي يافتن شهر مادها از سال‌ها پيش آغاز شده اما کشفيات اخير بيشتر مربوط به مناطق آبا در دوره اشکانيان بوده است. با وجود نوشته‌هاي مورخين و اشاره اکثر آن‌ها به بناهاي عظيم مادها در هگمتانه، در حال حاضر، هنوز محوطه مادي در اين تپه کشف نشده و تنها دليل مادي بودن آن، آثار مکتوب مورخين ذکر شده است.



۲. تپه نوشيجان
تپه نوشيجان در شمال ملاير از ديگر محوطه‌هاي مادي است که آتشکده و تالار و ساير بناها از اين دوره، در اين محل، باقي مانده است
تپه نوشيجان از معروف‌ترين محوطه‌هاي تاريخي مادي است. در اين تپه در گذشته ارگي وجود داشته که امروز بقاياي آن برجاي مانده است. اين ارگ در ده کيلومتري شمال ملاير قرار گرفته است. بررسي‌هاي باستان‌شناسي نشان داده که از دوره هاي ماد، هخامنشي و اشکاني در اين منطقه آثاري برجاي مانده است. زندگي در دوره ماد، در نيمه دوم قرن هشتم قبل از ميلاد تا نيمه اول قرن ششم قبل از ميلاد از بقيه دوران‌ها شاخص‌تر بوده است. آثار معماري مادي در اين منطقه شامل بناي موسوم به اولين آتشکده، تالار ستون‌دار، آپادانا، معبد مرکزي، اتاق‌ها، انبارها، تونل و حصار مي‌شود.

طاق‌هاي هلالي و پوشش سقف به‌صورت گهواره‌اي، استفاده از مقرنس در تزيين بنا و وجود تالار ستون‌دار جزي اولين نمونه‌هاي مشابه در فلات ايران است. وجود تکه‌هاي متفاوت نقره، نشان از ظهور کاربرد سکه دارد. گنجينه سيمين نوشيجان را در زير يک آجر کار گذاشته بود و اين روش مخفي کردن گنجينه نشان از يک حمله غيرمنتظره به تپه دارد. گنجينه نوشيجان تشکيل شده از ۲۰۰ قطعه نقره‌اي بود که اشيايي مثل مهره حلقه و گوشواره با آن‌ها ساخته بودند. مهره‌هاي نقره‌اي شبيه اشياي مکشوفه در زيويه و مارليک هستند و مهره‌هاي خاص مارپيچي نوشيجان نيز شبيه اشياي هزاره دوم و سوم تپه حصار است. اولين آتشکده محصور در فضاي بسته که تاکنون کشف شده، در اين تپه مشاهده شده که در جبهه جنوبي محراب و آتشدان داشته است. بعدها تالار ستون‌دار را روي آن ساخته‌اند و آتشکده ديگري را به‌جاي آن ساخته‌اند. معلوم نيست چرا پس از متروک شدن آتشکده دوم آنرا با سنگ لاشه پر کرده‌اند. سنگ‌ها از تونلي بيرون آمده که از زير تالار آپادانا و آتشکده اولي مي‌گذرد. داخل معبد اصلي، پنجره‌هاي کور ديده مي‌شود. مادها اين پنجره نماها را از اورارتوييان گرفته و در بناي کعبه زرتشت هخامنشي نيز اين پنجره‌ها ديده مي‌شوند. در برخي اتاق‌هاي انبار سقف را با خشت به‌صورت هلالي و ضربي ساخته‌اند. چنين سقف‌هايي در اين دوره تاريخي بسيار جالب بوده‌اند.



۳. گودين تپه
گودين تپه در شهر کنگاور قرار دارد و يکي از جاهاي ديدني استان کرمانشاه محسوب مي‌شود. اين تپه در سال ۱۹۶۱ کشف و در دهه ۷۰ميلادي توسط آمريکايي‌ها مورد کاوش قرار گرفت. اهميت اين تپه تاريخي به خاطر تسلط محل بر تجارت سنگ‌هاي لاجورد بين بدخشان در افغانستان و دشتهاي ميانرودان بود. اين تپه به پنج لايه تقسيم شده است که کاوش‌ها بر لايه دوم آن تا لايه پنجم تمرکز دارند. سابقه استقرار اين مکان به بيش از ۵۰۰۰ سال ق.م مي‌رسد. در اين مکان، يک قلعه اشرافي بزرگ از مادها وجود داشته است که بر گرد آن، برج‌ها و ديوارهايي با شکاف‌هايي براي تيراندازي قرار گرفته‌اند.

 


۴. تپه زيويه
تپه زيويه، قلعه‌اي از دوره ماد را در دل خود جاي داده که شامل سالن ها، حياط، اتاق‌هاي متعدد، انبار قلعه، ورودي اصلي و پلکان سنگي بوده است
تپه زيويه قلعه‌اي از زمان مادها را دل خود جاي داده است. اين قلعه روي کوهي نسبتا مرتفع در ۵۵ کيلومتري جنوب شرق شهر سقز قرار دارد. اين دژ در زمان مادها و مانايي‌ها در حدود ۷۰۰ ق.م ساخته شده و از نظر معماري و آثار هنري يکي از مکان‌هاي منحصربه‌فرد اين دوره است. اين قلعه شامل سالن‌ها، حياط‌، اتاق‌هاي متعدد، تالار ستون‌دار، انبار قلعه، ورودي اصلي و پلکان سنگي است. مهم‌ترين اشياي به دست آمده از اين منطقه سر عقاب طلايي و گردن‌بندهاي طلايي است.

قلعه زيويه حفاظي با ديواره‌هاي سنگي طبيعي و خشت‌هاي گلي دارد. درون حياط قلعه چاه آبي قرار دارد که آب باران به آنجا هدايت مي‌شود. ساخت اين قلعه به سال ۶۵۰ ق.م برمي‌گردد و آتش قلعه را از بين برده است. گنجينه زويه در سال ۱۳۲۵ توسط يک پسربچه چوپان کشف شد و در بين مردم روستا تقسيم شد. آندره گدار مقداري از آن را خريداري کرد و در اختيار موزه ايران باستان قرار داد و قسمتي از آن نيز سر از موزه‌هاي غرب درآورد. سارگن در کتيبه خود از آتش گرفتن اين شهر ياد مي‌کند.

سفال‌هاي کشف شده از اين منطقه با چرخ ساخته شده‌ و بسيار دقيق هستند و روي بدنه آن‌ها طرح‌هايي کنده شده است. سفال زيويه در مقايسه با ديگر سفال‌هاي عصر خود، از ظرافت بيشتري برخوردار است. در قبرهاي آن تعداد زيادي ريتون کشف شده که به‌شکل گوزن و مرغابي هستند. ظروف آبخوري کشف شده از اين مکان، به رنگ سفال قرمز هستند و يک نمونه از آن‌ها به‌شکل کفش است. در ميان آثار زيويه اشياي تزييني طلايي به‌وفور ديده مي‌شود که هرکدام ارزش هنري خاصي دارند. زيورآلات زنانه بسياري نيز از اين محوطه تاريخي و باستاني به دست آمده که از اهميت بسياري برخوردارند.

۵. تپه باباجان
تپه باباجان از ديگر محوطه‌هاي تاريخي مادي است. اين تپه در نورآباد  لرستان قرار گرفته و اولين بار از سال ۱۳۶۳ توسط خانم کلرگاف ميد حفاري شد. باباجان از يک تپه مرکزي و تپه‌هاي جانبي تشکيل شده که فقط تپه مرکزي آن حفاري شده است. در اين تپه سه طبقه مربوط به ربع اول هزاره قبل از ميلاد کشف شده است. در طبقه سوم پي خانه‌ها از سنگ و ديوارها خشتي بودند. سقف خانه ها از چوب ساخته شده و خانه هاي طبقه دوم نيز به همين صورت بود، ولي ابعاد آن بسيار بزرگ‌تر است. کف اتاق‌ها سنگ‌فرش است. معماري طبقه اول باباجان همانند طبقه چهار تپه حسنلو است. از آنجا که قطر ديوارها در حدود ۲ متر است مي‌توان حدس زد خانه‌ها دو طبقه بوده‌اند. در حقيقت طبقه يک باباجان نشان‌دهنده انتقال سبک معماري حسنلو  به‌سمت فارس است. در تپه شرقي اتاقي منقوش کشف شده است. ستون‌هاي اين اتاق چوبي با پايه ستون سنگي هستند و ديوارها داراي رنگ بوده‌اند. پايه ستون‌ها قرمز شده و در بالاي ديوارها پنجره‌هاي کاذب ساخته بودند. در اين اتاق در حدود دويست آجر منقوش کشف شده است که ظاهرا به يک کتيبه تزييني تعلق داشته‌اند.

 


۶. تپه سيلک
محوطه باستاني سيلک، قدمتي ۷۰۰۰ ساله دارد، يکي از گورستان‌هاي موجود در سيلک مربوط به دوره ماد است که خاکسپاري مردگان در آن متفاوت با ساير دوره‌ها است
محوطه باستاني سيلک نيز يکي از محوطه‌هاي مربوط به تمدن مادها است. در اطراف اين تپه دو گورستان هست که قدمتي ۷۰۰۰ ساله دارند. اما در دوره‌هاي بعد از جمله در دوره ماد نيز مورد استفاده قرار گرفته‌اند. نحوه خاکسپاري در اين گورستان‌ها در دوره ماد با دوره‌هاي ديگر متفاوت است و نشان از ظهور فرهنگ جديدي دارد. آن‌ها ابتدا گودال را حفر کرده و جسد را در آن قرار مي‌دادند و سپس روي آن خاک مي ريختند تا مانند سقفي شيرواني از سطح زمين بالاتر بيايد و روي تپه خاکي را سنگ مي‌گذاشتند. در آن زمان طلا هنوز شناخته نشده بود. سفال مادي اين دوره شبيه سفال‌هاي نوشيجان و گودين بود. ظروف به دست آمده از اين تپه تاريخي طرح‌هاي متنوعي دارد و مشابه آن رد شمال غرب ايران ديده شده است. در هزاره اول قبل از ميلاد اين نوع سفال در همه فلات ايران رايج بود. در ديوارهاي اين دژ ميان خشت‌هاي گلي از سنگ لاشه استفاده شده است که نمونه مشابه آن را در تاريخ هاي قديمي‌تر در فلات ايران نمي‌توان ديد.



گوردخمه‌هاي مادي
گوردخمه‌ها، از ديگر آثار برجاي مانده از تمدن مادها هستند که معماري صخره‌اي و فضايي هستند. گوردخمه با دخمه تفاوت دارد. دخمه‌ها برج هاي خاموشي هستند که بر فراز بلندي ساخته شده‌اند و فرد متوفي را در آن مي‌گذارند تا تغذيه پرندگان و حيوانات شود. اما گوردخمه‌ها کارکردي شبيه استودان داشته‌ و محلي براي جمع‌آوري استخوان متوفيان بوده‌اند. بنابراين گوردخمه‌ها در اصل، آرامگاه‌هايي بوده‌اند که در دل کوه و صخره کنده مي‌شدند و شکل اتاقي داشتند که يک يا چند قبر در داخل آن‌ها تعبيه مي‌شد.

۱. گوردخمه فخر يکا
 گوردخمه فخر يکا در نزديکي شهر مهاباد قرار دارد و در دل صخره‌اي کنده شده است. ورودي اين گوردخمه با دو ستون تزيين شده و درون مقبره سکوهايي براي گذاشتن نذورات و تعدادي قبر موجود است. بناي گوردخمه به فراتيس پدر دياکو نسبت داده شده است. اضلاع داخل دخمه کاملا سنگي هستند و با دقت بسياري زواياي قائمه دارند. ساکنان اين محل دخمه مزبور را محل زندگي فرهاد کوهکن مي‌دانند. يک سالن به‌اندازه ايوان اين دخمه درون مقبره قرار دارد که با دو پله از ايوان جدا شده است. درون اتاق اصلي گوردخمه سه قبر دارد. قبر وسط موازي ايوان و دو قبر کناري عمود بر ايوان کنده شده است. هر يک از اين سه قبر پنجاه سانتي‌متر از سطح مقبره پايين‌‌‌‌‌تر هستند.

---

بازار

---

۲. گوردخمه فرهاد و شيرين
گوردخمه شيرين و فرهاد در شمال شهر صحنه قرار دارد. ابعاد اين گوردخمه ۱۴ در ۱۱ متر است. در جلوي آن ايواني به عرض دو متر قرار گرفته که  ستون‌هايي از سنگ دارد و از آن فقط پايه ستون‌ها باقي مانده است. در بالاي گوردخمه تصوير خورشيد بالدار وجود دارد. درون دخمه سکوهايي است که در آن‌ها قبر تعبيه شده و نيز محل‌هايي براي گذاشتن نذورات به چشم مي‌خورد. با توجه به‌شکل تراش سنگ‌ها اين گوردخمه به دوره مادها يا هخامنشيان تعلق دارد. گوردخمه ديگري در فاصله صد متري اين دخمه با سقف هلالي قرار دارد. درون دخمه اصلي بعد از ايوان ستون‌دار يک دهليز است که اطراف آن دو طاقچه دارد. پس از آن اتاق اصلي مقبره قرار دارد که يک طبقه پايين‌تر از سطح ورودي حفر شده و در وسط اين اتاق يک گودي قرار دارد که محل جسد صاحب مقبره بوده و در اطراف آن دو تابوت مخصوص نزديکان متوفي درون سنگ تعبيه شده است. سقف اتاق اصلي اين گور دخمه شيب‌دار همانند شيرواني کنده شده است. ورودي مقبره رو به جنوب است.



۳. داود دختر
داود دختر در شمال غربي ممسني و در ارتفاع ۳۰۰ متري يک کوه قرار گرفته است. اين گوردخمه داراي دو اتاق است. ورودي آن با دو نيم ستون تزيين شده است. بالاي ستون‌ها ۷ آتشدان با معماري هخامنشي روي سنگ حجاري شده‌اند. از اين‌رو، اين گوردخمه را به هخامنشيان يا مادها نسبت مي‌دهند.



۴. گوردخمه برناج
يکي ديگر از گوردخمه‌هاي مادي گوردخمه برناج است که در ۱۴ کيلومتري شمال غرب بيستون قرار دارد. اطراف اين گوردخمه قابي تراشيده شده است. پلان آن مربع شکل است و ارتفاع و اضلاع اين دخمه ۹۵ سانتي‌متر است.



۵. گوردخمه دکان داود
گوردخمه دکان داود در سه کيلومتري جنوب شرق سرپل ذهاب قرار دارد و به دوران مادها يا هخامنشيان تعلق دارد. دخمه در دل صخره ستبري کنده شده است و از زمين ارتفاع دارد و دسترسي به داخل آن امکان‌پذير نيست. در زير اين صخره يک قبرستان معاصر قرار دارد، يعني از بيش از ۲ هزار سال پيش در اين مکان اجساد مردگان با روش‌هاي مختلف دفن مي‌شدند. درون مقبره ۵ طاقچه جهت گذاشتن نذورات و يک گور بيضي شکل قرار دارد. سقف دخمه طاق‌مانند است و در ۸ متري زير دخمه مردي تمام‌قد و نيم‌رخ بر سنگ حجاري شده است. احتمالا حجاري اين پيکره هم‌زمان با ساخت گوردخمه نبوده است. او لباس بلندي بر تن دارد که قسمت‌هايي از صورت او را پوشانده است. او در يک دست برسم دارد و دست ديگر را به نشانه نيايش بالا برده است. ورودي دخمه رو به جنوب است.

گوردخمه هاي مادي ديگري نيز وجود دارد که از جمله آن‌ها مي‌توان به گوردخمه قيزقاپان، گوردخمه ديره، گوردخمه اسحاق‌وند، گوردخمه کورخ کيج، گوردخمه روانسر، گوردخمه سان رستم، گوردخمه هدر سلماس و...است. آنچه در نوشته بالا گفته شد به‌منظور شناخت محوطه‌ها و تپه‌هاي تاريخي است که از سلسله مادها در ايران برجاي مانده است و نشان از اهميت تمدن اين سلسله باستاني در عصر خود دارد. اين تپه‌هاي باستاني در نقاط مختلف ايران پراکنده شده‌اند و بازديد از آن‌ها مي‌تواند براي علاقه‌مندان تاريخ باستاني ايران جذاب و قابل‌توجه باشد. نظر و تجربيات خود را در خصو

به پيج اينستاگرامي «آخرين خبر» بپيونديد
instagram.com/akharinkhabar