ایران سرا/ معمای شهر کوتوله‌ها در کویر لوت

برترين ها/ در حالي برخي در خصوص حيات در شهر کوتوله‌هاي شهداد ترديد دارند که اهالي قدکوتاه روستاي ماخونيک، نمونه‌اي عيني و زنده از وجود مردماني با قد يک متري هستند و وجود اين روستا شايد بتواند پس از صدها سال، راز و رمز غيب شدن اهالي شهر لي‌لي پوت‌هاي کرمان را بازگشايي کند. نام شهر کوتوله هاي شهداد بارها شنيده شده است. اين شهر در حاشيه جنوبي کوير لوت و در شهر کهن شهداد قرار گرفته است. شهري که نخستين پرچم فلزي جهان در آن کشف شده است. پرچمي که هم اکنون در يکي از موزه هاي تهران در معرض ديد عموم قرار گرفته است. داستان تمدن شهداد که بعدها نام خبيص بر آن گذاشته شد زماني آغاز شد که سفالينه هايي در اطراف شهر شهداد رفته رفته سر از خاک برآورد و پس از گزارشهاي محلي در سال 1846 نخستين فصل کاووش در اين منطقه انجام شد و نتيجه‌اش کشف يکي از بزرگترين تمدن‌هاي بشري بود. در همين کاوشها بود که شهري تاريخي نيز سر از خاک برداشت شهري که تعجب همگان را برانگيخت. هم اکنون نيز قسمتي از اين شهر کهن براي بازديد علاقمندان در معرض ديد عموم قرار گرفته شده است اما اوج شگفتي اين شهر اين است که شهر شهداد شهري براي انسان‌هايي با قد کمتر از يک متر ساخته شده بود. شهري کامل از عناصر مختلف زندگي اجتماعي متعلق به تمدني مربوط به هزاره چهارم قبل از ميلاد شهري که مردماني با قد بسيار کوتاه در آن زندگي مي‌کردند و هم اکنون نيز اثري از آنها در استان کرمان نيست اما هر از چند گاهي با کشف اسکلتهاي بسيار کوچک شايعه کشف موميايي و يا اسکلت کوتوله‌هاي شهداد سر زبانها مي افتد که بلافاصله نيز از سوي مسئولان تکذيب مي شود مواردي هم که با عکس همراه است يا سکوت مي‌کنند و يا اينکه عکس‌ها به کودکان و يا بيماريهاي خاص آن دوره نسبت داده مي‌شود. در سوي ديگر قضيه هم اجسادي با عنوان موميايي با پيکره‌هاي بسيار بزرگ در کرمان يافت شده است جالب اينکه اين کشفيات در دو منطقه سيرچ و گلباف صورت مي‌گيرد که اولي به بلند قد بودن مردم شهره است و دمي به کوتاهي قد. از مردان بند انگشتي تا پيکره هاي چند متري طي سال‌هاي گذشته بارها اسکلتهايي با اندازه هاي بسيار کوچک در اين منطقه کشف شده است و از سوي ديگر پيکره‌هاي بسيار بلند قد نيز در همين منطقه پيدا شده است که در آخرين مورد در منطقه گلباف کرمان در جريان يک عمليات خاک برداري يک جسد که مردم محلي از آن به عنوان موميايي ياد مي‌کنند يافت شد که به دليل خاک برداري بخشهايي از اين پيکره از بين رفته است. قطعات باقيمانده از اين پيکره مربوط به فردي با اندام بسيار بزرگ است. محمد ميرتاج الديني از مردم محلي است که در زمان خاک برداري و کشف اين پيکره در منطقه حضور داشته است. وي گفت: اوايل اسفند سال گذشته در هنگام خاک برداري براي احداث يک راه روستايي در دهستان کشيت قطعاتي از پيکر يه جسد موميايي ديده شد که بزرگ بودن آنها موجب تعجب مردم محلي شد. وي گفت: بخشهايي از اين پيکره در خاک برداري از بين رفته است اما قسمتهايي از دست و پاي اين پيکره سالم مانده است که ابعادي بزرگ دارد. وي تصريح کرد: کف پاي اين پيکره طولي معادل 60 سانتيمتر دارد و اين بزرگي را مي توان در دست اين پيکره مشاهده کرد. در واقع اين آخرين دست از يافته هاي مردم محلي کرمان بود که البته با سکوت ميراث فرهنگي و مجامع علمي نيز مواجه شد. اين سکوت و ترديد در خصوص شهر کوتوله‌هاي شهداد نيز ادامه دارد و هيچ اظهارنظر قطعي در خصوص زندگي اين تمدن نشده است و متاسفانه مدت‌هاست طرح‌هاي کاوشش در منطقه نيز صورت نمي‌گيرد نگران کننده تر اينکه شهر تاريخي شهداد از نگهداري و حفاظت مطلوبي نيز برخوردار نيست. اما تا کنون هشت فصل کاوشش در منطقه شهداد صورت گرفته است که منجر به کشف هزاران شي منحصر به فرد شده و مظاهر يک تمدن غني در اين منطقه پيدا شده است که جزو نخستين مسگران و داراي تمدني کهن بوده اند در جريان همين کاوشها بود که معماي شهر کوتوله ها پيچيده تر نيز شده است. ميرعابدين کابلي از جمله افرادي بوده است که سرپرستي کاوششها در شهداد را برعهده داشته است وي در بيان نتايج کاوششهايش در خصوص تمدن شهداد در يک تحقيق علمي از وجود تمدني کهن در شهداد نام برده است که روزگاري در اوج اقتدار بوده است. اين باستانشناس گفته در شهر شهداد تمام نمادهاي يک تمدن غني وجود دارد از کشاورزي تا صنعت و ساخت و ساز و گورستان و ساخت وسايل زندگي. وي مي‌گويد: اين مردم به يکباره شهر را ترک کرده اند و از شهداد رفته اند دليل اين مسئله نا مشخص است نکته جالب اينکه مردم براي بازگشت به شهر اميد داشته اند زيرا درب خانه ها را با خشت بسته اند و وسايل خانه و اجناس ارزشمند سرجاي خود نگه داشته شده است. بدون شک آنها مي‌خواستند که پس از مدتي باز گردند اما اين امر هيچ گاه روي نداده است. نظريه مهاجرت کوتاه مدت اما بي‌بازگشت مردم کوتاه قد شهداد در حالي مطرح مي شود که برخي از کارشناسان به کلي در خصوص وجود آدمهاي کوتاه قد ترديد دارند و عنوان مي کنند که شواهدي دال بر وجود مردمي کوتاه قد وجود ندارد. اما اين محققان از وجود روستايي نا شناخته در آن سوي کوير بي اطلاعند. اين روستا دقيقا با مشخصات شهر شهداد بنا شده است. در واقع گويي تمدني که ما گمان مي کنيم هيچ گاه وجود نداشته هم اکنون در روستاي ماخونيک در آن سوي کوير لوت و در استان خراسان جنوبي و هم مرز با افغانستان در حال زندگي هستند. از ماخونيک به عنوان روستاي لي لي پوتهاي دنيا ياد مي شود مکاني خارق‌العاده که قد بلندترين مردمانش به زحمت به يک متر و 40 سانتيمتر مي‌رسد. کوچه ها، خانه و دربهاي بسيار کوچک اين شهر مکاني عجيب را براي زندگي اين مردمان فراهم کرده است که با کمي تدبير ميتوان آن را با شهر کوتوله‌هاي شهداد کرمان مقايسه کرد. محمد صدوقي فعال ميراث فرهنگي اظهارداشت: اينکه بخواهيم تمدن شهداد را به روستاي ماخونيک نسبت دهيم نياز به کار مطالعاتي دارد اما وجود اين روستا ميتواند مهر تائيدي بر وجود شهر آدمهاي کوتاه قد در هزاران سال قبل در اين منطقه باشد در واقع زندگي در شهر شهداد جاري بوده است و اين افراد به دليل جنگ، شرايط طبيعي و يا موارد ديگر تهديد مي شده اند و براي مدتي اين منطقه را ترک کرده اند و حتي مي توان اين فرضيه را هم مطرح کرد که احتمالا ارتباطي بين اين دو تمدن وجود دارد. وي به وجود شواهد فعاليتهاي آتش فشاني در منطقه گندم بريان در نزديکي شهر کوتوله ها اشاره کرد و گفت: امکان ترک شهر به دليل فعاليتهايي از اين دست نيز بوده است با اين وجود روستاي ماخونيک به دليل قد مردمانش و ساختار شهري جزو روستاهاي خاص در جهان به شمار مي رود و بسيار مورد توجه قرار دارد. صدوقي گفت: اين روستا در جنوب شرق شهر بيرجند قرار گرفته است و شواهدي دال بر وجود يک تمدن غني در اين منطقه از جمله سنگ نگاره ها ديده شده است. وي گفت: ارتفاع ديوارهاي و خانه هاي اين روستا به زحمت به 1.5 متر مي رسد و دقيقا براي انسانهايي ساخته شده است که قد بسيار کوتاهي دارند. صدوقي گفت: اين مردمان تا حدود زيادي زندگي ابتدايي دارند و سعي کرده اند آداب و رسوم خود را حفظ کنند و از آنها پيروي کنند مثلا اين مردم تلويزيون را نمادي از شر مي دانند و با حضور آن در ماخونيک مخالفند و حتي سعي کرده اند خانه ها را از مصالح بومي در دسترس خود بسازند. اين مردم سيگار نمي کشند و سعي مي کنند در تغذيه خود از گوشت هم استفاده نکنند. قد ماخونيکي‌ها در سالهاي اخير بلند تر شده است وي جامعه ماخونيک را تا حدود زيادي دست نخورده دانست و گفت: قد مردم اين روستا تا چندي قبل بسيار کوتاه تر از اکنون بوده و به مرور زمان با تداخل جمعيتي و ازدواج با ديگر اقوام قد مردم نيز کمي بلند تر شده است. وي ادامه داد: زندگي کردن براي مردم عادي در اين روستا سخت است چون تمام ساختار برپايه جثه مردم روستا ساخته شده است. صدوقي افزود: نکته قابل توجه اينکه گفته مي شود اين تمدن پنج هزار سال قدمت دارد و با شهر کوتوله هاي شهداد هم عصر است و دور از انتظار نيست که اين دو تمدن با هم در ارتباط بوده اند. وي گفت: اگر به شهر شهداد برويد تمام وسايل زندگي و ساختار امکانات و ابنيه آنها کوچک و برمبناي قد خودشان و کاربرد روزانه ساخته شده است و همين وضعيت دقيقا در ماخونيک نيز وجود دارد. وي ادامه داد: با وجود اين روستا وجود افسانه شهر کوتوله ها در کرمان قوت مي گيرد و مي توان اين دو تمدن را با يکديگر مقايسه کرد. محمد مومني، بخشدار شهداد نيز با اشاره به تاريخي بودن شهر شهداد گفت: شهر شهداد در واقع آخرين مرکز جمعيتي و يکي از مناطق امن کوير لوت است که داراي بناهاي متعدد تاريخي و مواهب بي نظير طبيعي است. وي تصريح کرد: شهر کوتوله هاي شهداد يکي از بناهاي تاريخي ثبت ملي است که اطراف آن حصارکشي شده است و بسيار مورد توجه جهانگردان قرار دارد. مومني افزود: تمدن بسيار کهن شهداد از نخستين تمدنهاي ايران بوده است که مردمش در حاشيه کوير با سخت کوشي و تلاش زندگي مي کردند و طبق کاوششهاي صورت گرفته نخستين بيرق فلزي جهان نيز به تمدن شهداد نسبت داده مي شود. وي با تاکيد بر حفظ بناهاي و ابنيه تاريخي شهداد گفت: تمام تلاش ما براي حراست از اين بناهاست ضمن اينکه طي سالهاي اخير کوير نوردي در شهداد بسيار مورد توجه قرار گرفته است بطوريکه هر ماه شاهد حضور گردشگران خارجي و داخلي براي ديدن از کلوتهاي شهداد هستيم. وي با اشاره به وجود گرمترين نقطه زمين در شهداد افزود: جاذبه هاي بسياري در منطقه وجود دارد که در صورت معرفي آنها و ايجاد زير ساختها مناسب مي توان صنعت گردشگري شهداد را گسترش داد.