بحران آب در خراسان جنوبی؛ انتقال آب از دریای عمان راه نجات

ايرنا

بروزرسانی 1404/10/15 - 11:08

بحران آب در خراسان جنوبی؛ انتقال آب از دریای عمان راه نجات

ایرنا/ اضافه برداشت چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعبی از منابع آبی خراسان جنوبی در ۳۰ سال اخیر و افت مستمر سطح منابع باعث شده که در این استان به مرحله فوق بحران برسیم، با تشدید شرایط خشکسالی و کم آبی تسریع در اجرای طرح ملی انتقال آب از دریای عمان مطالبه جدی مردم از دولت چهاردهم است.

بنابر مستندات موجود از سال آبی ۷۹ - ۷۸ آغاز شد و با ادامه روند کاهش بارندگی‌ها در سال آبی جاری وارد بیست و پنجمین سال خشکسالی شده‌ایم.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با اشاره به وضعیت خشکسالی در استان گفت: ۹۹.۸۶ درصد استان تحت تاثیر خشکسالی و ۸۶.۸۲ درصد هم تحت تاثیر خشکسالی شدید قرار گرفته است.
کم‌آبی مهمترین مشکل و پیامد خشکسالی‌های ۲۵ ساله در این استان مرزی و کویری است به گونه‌ای که مسئولان و کارشناسان منابع آبی در استان که در چند سال گذشته نسبت به بحران آب هشدار می‌دادند اما در دهه اخیر واژه‌هایشان در این زمینه تغییر کرده سخن از رسیدن به مرز ورشکستگی منابع آبی، مرحله‌ای فراتر از بحران می‌زنند.
منابع آبی در مرز ورشکستگی
مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی معتقد است که در استان به مرحله فوق بحران یا مرز ورشکستگی آبی رسیده‌ایم یعنی سالانه ۱۲۰ درصد آب قابل برنامه‌ریزی و به عبارتی آب ورودی به سفره‌های آب زیرزمینی را در این استان استفاده می‌کنیم که زنگ خطر جدی برای منابع آب زیرزمینی است و به اصطلاح دخل و خرج منابع آب ما به هم نمی‌خورد و در مرز ورشکستگی قرار دارد.
کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی در ۳۰ سال اخیر به چهار میلیارد و ۲۰۰ متر مکعب رسیده و با توجه به ادامه خشکسالی‌ها حاکم بر استان و ادامه اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی ما در این استان از مرحله بحران آب عبور کرده‌ایم و به مرحله فوق بحران رسیده‌ایم.
کاهش شدید سطح منابع آب زیرزمینی یکی دیگر از پیامد خشکسالی در استان خراسان جنوبی است که باعث شده در چند سال اخیر تعداد دشت‌های بحرانی در این خطه افزایش یافته به گونه‌ای که براساس اعلام رئیس حوزه آبریز فلات مرکزی و شرقی کشور دشت‌های ممنوعه بحرانی استان از هشت به ۱۴ مورد در سال گذشته افزایش یافته است.
براساس آخرین آمار در اواخر دهه ۹۰، از مجموع ۳۵ دشت یا محدوده مطالعاتی در خراسان جنوبی ۹ دشت آزاد، هشت دشت ممنوعه بحرانی و ۱۸ دشت ممنوعه بوده‌ اما براثر تداوم شرایط خشکسالی و برداشت بیش حد از منابع آب زیرزمینی، اکنون از مجموع ۳۵ دشت یا محدوده مطالعاتی خراسان جنوبی، ۹ دشت آزاد یا فاقد تخصیص آب، ۱۴ دشت ممنوعه بحرانی و ۱۲ دشت ممنوعه است.
فرونشست، زلزله‌ای ادامه دار
فرونشست زمین؛ پدیده‌ای که کارشناسان آن را «زلزله خاموش» نامیده‌اند، به دلیل برداشت بی‌رویه و افسارگسیخته آب زیرزمینی از سال‌ها پیش گریبانگیر خراسان جنوبی شده و احتمال تشدید آن به دلیل تداوم خشکسالی‌ ۲۴ ساله در تمامی دشت‌های استان وجود دارد.
این پدیده به عنوان خطر جدی به دلیل اضافه برداشت آب، گریبانگیر ۱۷ محدوده مطالعاتی یا همان دشت در خراسان جنوبی شده و کارشناسان حوزه معتقدند که پدیده فرونشست زمین در اکثر دشت‌های استان رخ خواهد داد چرا که کسری مخزن زیادی در محدوده‌های مطالعاتی این استان هر سال ایجاد می‌شود و کماکان سطح آب زیرزمینی در حال افت است.
همچنین تشدید فرونشست زمین در خراسان جنوبی از این جهت خطر جدی محسوب می‌شود که شاخص آسیب‌پذیری فرونشست دشت‌های استان ۲ برابر میانگین کشور است.
کم‌آبی در بخش آب شرب هم مشهود است به طوری که در حال حاضر به طور میانگین بیش از ۴۰۰ روستای خراسان جنوبی با جمعیت ۴۵ هزار نفر با تانکر آبرسانی می‌شود و همچنین به دلیل خشک شدن چشمه‌ها، قنوات، چاه‌های مالداری و کاهش آبدهی آنها، کم‌آبی شدید گریبانگیر دامداران و عشایر هم شده‌ و در حال حاضر پنج هزار و ۵۰۰ خانوار عشایر خراسان جنوبی و بیش از چهار هزار راس دام نیازمند تامین آب شرب هستند.
همچنین سند سازگاری با کم‌آبی خراسان جنوبی در سال ۱۳۹۸ به عنوان طرح پایلوت نخستین بار در نشست شورای عالی آب تصویب و از سوی وزارت نیرو ابلاغ شد اما اجرای آن با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است و اکنون از برنامه سالانه خود عقب است و این سند هم نجات بخش منابع آب زیرزمینی این استان نشد.
مطالبه مردم، پایان انتظار برای آب دریای عمان
با توجه به اهمیت تامین پایدار آب در شرق کشور، دولت‌های اخیر توجه ویژه‌ای به اجرای پروژه‌های کلان آبرسانی داشته‌اند. در این خصوص، طرح ملی و بزرگ انتقال آب از دریای عمان به استان‌های شرقی کشور شامل سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی، از سال ۱۴۰۰ آغاز و عملیات اجرایی آن از پایان سال ۱۴۰۱ شروع شد.
این پروژه عظیم، به طول بیش از هزار و ۳۴۰ کیلومتر، آب شور دریای عمان را پس از شیرین‌سازی و نمک‌زدایی به مناطق کم‌آب شرق کشور منتقل خواهد کرد.
اما خراسان جنوبی، به عنوان استانی که با کمبود شدید منابع آب مواجه است، از مهم‌ترین مناطق هدف این طرح زیرساختی است چراکه کاهش نزولات جوی، افزایش دمای هوا و خشکسالی‌های مکرر موجب شده که منابع آب سطحی و زیرزمینی این استان به شدت کاهش یابد و مشکلات جدی در تامین آب شرب و کشاورزی ایجاد شود. این وضعیت دشوار، تهدیدی مستقیم برای زندگی ساکنان و توسعه پایدار استان محسوب می‌شود و ضرورت تسریع اجرای پروژه‌های آبرسانی را بیش از پیش برجسته می‌سازد.
تکمیل طرح ملی انتقال آب از دریای عمان علاوه بر تامین آب پایدار، می‌تواند زمینه توسعه اقتصادی و اجتماعی خراسان جنوبی را فراهم کند، کارشناسان و مدیران استانی تاکید دارند که تداوم حمایت دولت چهاردهم و تخصیص منابع مالی کافی، شرط اصلی بهره‌برداری به موقع از این پروژه است و این طرح می‌تواند زندگی میلیون‌ها شهروند، صنایع و معادن بزرگ منطقه و توسعه پایدار شرق کشور را تضمین کند.
از آنجا که خراسان جنوبی تاکنون سهم کمتری از فازهای اجرایی داشته است، رئیس کل دادگستری خراسان جنوبی در نشست اخیر خود با خبرنگاران با لحنی صریح اعلام کرد: «آب در نقطه مرزی نداریم و هنوز حتی یک متر لوله‌گذاری برای انتقال آب از دریای عمان انجام نشده است و مردم ذره‌ذره حیات خود را از دست می‌دهند.» این اظهارات نگرانی شدید مسئولان استان را درباره وضعیت تامین آب و ضرورت حمایت فوری دولت برجسته می‌کند.
با توجه به اینکه بحران آب در خراسان جنوبی از مرحله هشدار عبور و وارد فاز بحران حاد شده، طرح ملی انتقال آب از دریای عمان به عنوان شاهرگ حیاتی، تنها راهکار زیرساختی و بلندمدت برای گشودن روزنه‌های امید به روی مردم و اقتصاد منطقه محسوب می‌شود.
علاوه بر تکمیل طرح انتقال آب از دریای عمان، اجرای کامل سند سازگاری با کم‌آبی، بهینه‌سازی مصرف آب در بخش کشاورزی که بیشترین مصرف را در استان دارد، اصلاح شبکه‌های فرسوده آب شهری و روستایی، افزایش اعتبارات و باروری ابرها راهکارهایی برای مقابله موثر با خشکسالی و کم‌آبی در کنار همکاری مردم برای صرفه‌جوبی در مصرف آب است.