روغن‌جوشی؛ نانی به یاد اموات و سنت برات در خراسان جنوبی

ایرنا/ بیرجند - ایرنا - در آستانه نیمه شعبان و آیین کهن چراغ برات در خراسان جنوبی، خانواده‌ها مشغول پخت نان‌های سنتی از جمله روغن‌جوشی هستند؛ نانی که یاد و خیرات اموات را زنده نگه داشته و سنت هزارساله منطقه را پاس می‌دارد.

به گزارش ایرنا، چراغ برات یکی از آیین‌های دیرینه خراسان جنوبی با قدمتی بیش از هزار سال است که از روزهای دوازدهم تا چهاردهم شعبان برگزار می‌شود، مردم در این روزها با حضور بر سر مزار اموات، قرائت قرآن و فاتحه، یاد آنان را گرامی داشته و خیرات و نذورات خود را میان نیازمندان توزیع می‌کنند.

---

بازار

---

اما در آستانه نیمه شعبان و روز برات، عطر نان‌های محلی از کوچه‌ها و خانه‌های شهر و روستا به مشام می‌رسد؛ بویی که آمیخته از آرد تازه، روغن داغ و شیرینی‌های سنتی و یادآور سنتی دیرینه و معنوی در دل مردم خراسان جنوبی است.

در حیاط‌های ساده و آشپزخانه‌های خانه‌ها، زنان و مادران بزرگ با دقت و سکوت، خمیر را پهن می‌کنند و آن را در روغن سرخ می‌کنند، هر حرکتشان همراه با احترام و سکوتی است که نشان می‌دهد این کار فراتر از پخت نان و آیینی است برای یادآوری اموات و پیوند با نسل‌های گذشته.

نان‌های سنتی روغن‌جوشی، چلبکی و کماچ به آرامی سرخ می‌شوند و روی سینی‌های مسی یا چوبی چیده می‌شوند، کنار آن‌ها، حلوا و شیرینی‌های بومی نیز آماده می‌شوند؛ عطر شیرینی‌های تازه، حس زمان‌های گذشته را زنده می‌کند و پیوند نان و آیین را با میراث فرهنگی منطقه آشکار می‌سازد.

سکوت مطبوع خانه‌ها، فقط با صدای خمیر و روغن داغ شکسته می‌شود و فضایی معنوی و آیینی را ایجاد می‌کند که روح مراسم چراغ برات را در دل‌ها جاری نگه می‌دارد.

در این روزها، تلاش دقیق و آرام برای پخت نان، همراه با نذر و خیرات، یاد و احترام به اموات را زنده می‌کند، هر نان، هر حلوا و هر شیرینی، نه تنها یک نوع خوراکی، بلکه حامل پیامی از مهربانی، احترام و پیوند انسانی با نسل‌های گذشته است.

اما میان همه نان‌ها، نان سنتی روغن‌جوشی جایگاه ویژه‌ای دارد.

مادر بزرگ ۷۸ ساله‌ای که در حال پهن کردن خمیر و سرخ کردن نان بود، گفت: از زمان‌های قدیم این آیین مرسوم بوده و در روزهای منتهی به نیمه شعبان نان روغن‌جوشی با روغن محلی ( زرد) پخت می‌شده است.

معصومه محمدی ادامه داد: ما نیز مثل گذشتگان، خمیر را با دست آماده می‌کنیم، در روغن سرخ می‌کنیم و همراه حلوا و شیرینی بین مردم توزیع می‌کنیم، این کار نه تنها سنت خانوادگی ماست، بلکه یاد و خاطره اموات را زنده نگه می‌دارد.

گرانی، سنت پخت نان سنتی را متوقف نکرد

مادر دیگری که مشغول قالب زدن نان‌ها بود، با اشاره به گرانی قیمت آرد و روغن افزود: افزایش قیمت‌ها خللی در پخت این نان سنتی ایجاد نکرده است.

سیده زهرا موسوی بیان کرد: بر اساس آیین و رسوم گذشتگان، امسال نیز برای اموات خود نان روغن‌جوشی پخت می‌کنیم، از صبح امروز کار را شروع کرده‌ایم و نان‌ها برای تمامی اهالی روستا که حدود هزار نفر هستند، توزیع خواهد شد.

وی درباره نحوه پخت این نان سنتی تصریح کرد: روغن‌جوشی از مواد ساده‌ای چون آرد، خمیر و روغن تهیه شده و گاه پس از سرخ شدن، در شکر غلتانده می‌شود، همچنین برخی خانواده‌ها آن را بدون شکر نیز مصرف می‌کنند.

یکی از جوانان روستایی در شهرستان خوسف هم گفت: یکسال از فوت پدر من می‌گذرد و امسال همراه مادر و مادربزرگم در تهیه خمیر و سرخ کردن نان مشارکت می‌کنم.

مهسا رحیمی ادامه داد: هر چند پخت نان روغن جوشی سخت است اما این سنت به ما یاد می‌دهد که چگونه احترام به اموات و کمک به همسایگان را از کوچک‌ترین کارها آغاز کنیم.

علاوه بر روغن‌جوشی، در ایام برات، مردم انواع نان و شیرینی سنتی مانند چلبکی، کماچ و حلوا را نیز پخته و میان کودکان و نیازمندان توزیع می‌کنند.

ثبت ملی آیین کهن برات و پخت نان‌های سنتی در خراسان جنوبی

مسئول ثبت میراث معنوی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی گفت: مراسم چراغ برات، یکی از آیین‌های کهن استان است که در روزهای ۱۲تا ۱۴ شعبان برگزار می‌شود و یاد و احترام به درگذشتگان را زنده نگه می‌دارد.

فریبا کاهنی افزود: این آیین در تاریخ ۴/۱۱/۱۳۹۱ با شماره ۸۰۹ در فهرست آثار ملی ناملموس کشور به ثبت رسیده است و ارزش فرهنگی و تاریخی بالایی دارد.

وی بیان کرد: در این آیین، خانواده‌ها علاوه بر حضور بر سر قبور، نان‌ها و شیرینی‌های سنتی خود را برای خیرات و نذر میان مردم و به ویژه کودکان توزیع می‌کنند. پخت نان‌هایی مانند روغن‌جوشی، چلبکی، کماچ و حلوا بخشی از این سنت هزارساله است و نسل‌ها این آیین را به فرزندان خود منتقل می‌کنند.

مسئول ثبت میراث معنوی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی با بیان اهمیت حفظ این سنت تصریح کرد: برات خراسان جنوبی علاوه بر جنبه مذهبی، نماد احترام به سنت‌های کهن، پیوند نسل‌ها و همدلی اجتماعی است و همواره نقش مهمی در تقویت نیکوکاری و حس جمعی مردم داشته است.

مراسم چراغ برات با عناوینی مانند برات مرده‌ها، برات غریبان، برات شهدا و برات زنده‌ها برگزار می‌شود و هر روز با بزرگداشت گروه خاصی از جامعه مسلمانان همراه است.

با وجود گرانی و تحولات شهری، اکنون آیین پخت نان روغن‌جوشی در بسیاری از روستاها به شکل ساده و اصیل خود برگزار می‌شود و خانواده‌ها همچنان نذر و خیرات خود را صرف پخت نان و توزیع آن در بین نیازمندان می‌کنند.

اهالی بر این باورند که نان‌های سنتی به خصوص روغن‌جوشی و آیین چراغ برات، یاد و احترام به اموات و ارزش‌های انسانی را نسل به نسل منتقل می‌کند و بخشی از هویت تاریخی خراسان جنوبی را زنده نگه می‌دارد.

استان مرزی خراسان جنوبی سومین استان پهناور ایران است که بخش اعظم آن در اقلیم گرم و خشک قرار دارد.