شیرینی بچه‌ با چاشنی تلخ وعده ؛ دو روی سکه فرزندآوری در خراسان جنوبی

ایرنا/ بیرجند - ایرنا - زندگی خانوادگی معمولا با فرزندآوری رنگ دیگری همراه با شیرینی و شادی می‌گیرد، در این زمینه برخی مشوق‌ها و حمایت‌ها مانند قانون جوانی جمعیت، نیز انگیزه زوج‌های جوان را به فرزند‍آوری تقویت می‌کند، اما تاخیر در انجام وعده‌های حمایتی و مشوق‌های قانونی مانند وام‌هایی که باوجود ثبت‌نام پرداخت نشده و زمین‌هایی که طبق وعده، تحویل نشده، کام مشمولان این طرح‌ها را در خراسان جنوبی تلخ کرده است.

درِ خانه که باز می‌شد، صدای همهمه بچه‌ها با بوی نان تازه و نفت چراغ علاءالدین در هم می‌آمیخت؛ خانه‌ای در یکی از محله‌های قدیمی بیرجند در دهه ۶۰ خورشیدی، هفت یا هشت فرزند در آن قد می‌کشیدند، پدر کارگر ساده‌ای بود و مادر، ستون بی‌ادعای خانه؛ سفره هرچند ساده، اما دل‌ها گرم و امیدها پررنگ بود.

---

بازار

---

آن روزها «زیاد بودن بچه‌ها» نه تنها بار اضافی تلقی نمی‌شد، بلکه پشتوانه‌ای برای آینده خانواده و در روستا و شهر به شمار می‌رفت. فرزند، نعمت بود و سرمایه؛ کمک‌دست پدر در کار، همدم مادر در خانه و تکیه‌گاه سال‌های پیری؛ از همین رو در فرهنگ عمومی آن زمان، فرزندآوری با مفاهیمی چون برکت، قدرت و استمرار نسل گره خورده بود.

خانواده پرجمعیت نشانه‌ای از پویایی و نشاط به حساب می‌آمد و کمتر کسی شمار فرزندان را با محاسبات اقتصادی می‌سنجید، همسایه‌ها در بزرگ کردن بچه‌ها شریک بودند و مدرسه و مسجد و محله، حلقه‌های تربیت را کامل می‌کردند.

اکنون اما در همان کوچه‌ها، سکوت بیشتر از هر صدایی جریان دارد؛ خانه‌هایی که به حداکثر دو فرزند اکتفا کرده‌اند و گاه حتی تک‌فرزندی به الگوی غالب بدل شده است. افزایش هزینه‌های زندگی، دغدغه اشتغال، مسکن، تحصیل و کیفیت تربیت، نگرانی‌های تازه‌ای را پیش‌روی خانواده‌ها گذاشته است.

راهبری یک خانواده پرجمعیت با هماهنگی دخل و خرج

به گزارش ایرنا، با این وجود در روزگاری که بسیاری از خانواده‌ها به یک یا ۲ فرزند اکتفا می‌کنند، هنوز هم هستند مادرانی که با وجود دشواری‌های اقتصادی، گرمای خانه را در هیاهوی چند فرزند معنا می‌کنند؛ مادری از بیرجند که پنج فرزند دارد و از «شیرینی‌های خاص» زندگی پرجمعیت می‌گوید.

این مادر ۳۸ ساله در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: فرزند بزرگم ۱۷ ساله و کوچک‌ترینشان یک و نیم ساله است. فاصله سنی‌شان طوری بوده که با هم رفیق‌اند.

فاطمه نورس با بیان اینکه مجموع درآمد ماهانه خودش و همسرش حدود ۳۰ میلیون تومان است، ادامه داد: شاید خیلی‌ها فکر کنند با این مبلغ و پنج فرزند نمی‌شود زندگی را اداره کرد، اما ما یاد گرفته‌ایم دخل و خرجمان را مدیریت کنیم، البته بچه‌ها هم در این مسیر همراه ما هستند.

وی با بیان فضای صمیمی حاکم بر خانه‌شان گفت: از همان کودکی به بچه‌ها مسئولیت داده‌ایم، هرکدام وظیفه‌ای دارند؛ از مرتب کردن اتاق‌ها گرفته تا کمک در خریدهای خانه لذا این مسئله باعث شده حس مشارکت و همدلی بینشان تقویت شود.

زندگی سخت اما شاد

این مادر بیرجندی تصریح کرد: زندگی با پنج فرزند سختی‌های خودش را دارد؛ هزینه تحصیل، پوشاک، خوراک و کلاس‌های آموزشی کم نیست، اما وقتی می‌بینم کنار هم می‌خندند، با هم درس می‌خوانند و پشت هم هستند، خستگی از تنم بیرون می‌رود.

وی با تأکید بر اینکه فرزندآوری را نباید صرفاً از زاویه هزینه‌ها دید، افزود: اگر قرار باشد فقط حساب و کتاب کنیم، شاید هیچ‌وقت جرأت بچه‌دار شدن نداشته باشیم، درست است که زندگی امروز با گذشته فرق کرده، اما برکت و دلخوشی بچه‌ها قابل قیمت‌گذاری نیست.

نورس ادامه داد: ما تجملات را کنار گذاشته‌ایم و ساده زندگی می‌کنیم، بچه‌ها هم توقعاتشان را با شرایط خانواده تنظیم کرده‌اند لذا به جای هزینه‌های غیرضروری، بیشتر روی آموزش و مهارت‌آموزی‌شان تمرکز کرده‌ایم.

این مادر دارای پنج فرزند معتقد است خانواده پرجمعیت، اگر با برنامه‌ریزی و همراهی اعضا باشد، می‌تواند به تقویت روحیه مسئولیت‌پذیری و سازگاری در فرزندان منجر شود و گفت: بچه‌های من یاد گرفته‌اند برای به دست آوردن خواسته‌هایشان تلاش کنند و قدر داشته‌هایشان را بدانند.

تولد با امید حمایت

با این وجود یک مادر ۳۵ ساله‌ای دارای چهار فرزند نیز از مشکلاتی می‌گوید که در شرایط فعلی گریبانگیر خانواده‌های پرجمعیت است.

وی افزود: وقتی فرزند چهارمم به دنیا آمد، با امید به حمایت‌هایی که وعده داده شده بود، برای دریافت وام و سایر تسهیلات ثبت‌نام کردم اما حالا بیش از یک سال گذشته و هنوز موفق به دریافت وام نشده‌ام.

نسرین عباسی ادامه داد: هر بار که پیگیری می‌کنم، یا می‌گویند اعتبار تخصیص نیافته یا پرونده در نوبت بررسی است اما در این مدت هزینه‌های زندگی و تربیت چهار فرزند لحظه‌ای متوقف نشده است.

وی با بیان اینکه همسرش کارگر است و خودش نیز به‌صورت پاره‌وقت فعالیت می‌کند، افزود: ما توقع غیرمنطقی نداریم، اما وقتی قانونی تصویب و اطلاع‌رسانی می‌شود، خانواده‌ها روی آن حساب می‌کنند لذا وامی که قرار بود بخشی از فشار هزینه‌ها را کم کند، هنوز پرداخت نشده و عملاً برنامه‌ریزی خانواده‌ها را به هم زده است.

عباسی همچنین در خصوص وعده واگذاری زمین به خانواده‌های دارای چند فرزند گفت: برای دریافت زمین هم ثبت‌نام و مدارک را کامل تحویل داده‌ایم، اما تاکنون هیچ واگذاری انجام نشده و حتی زمان مشخصی هم اعلام نمی‌کنند؛ فقط می‌گویند در دست اقدام است.

این مادر چهار فرزندی درباره افزایش هزینه‌های مسکن، اجاره‌بها و آموزش اظهار کرد: وقتی صحبت از حمایت خانواده‌های پرجمعیت می‌شود، انتظار داریم حداقل زیرساخت‌های اولیه مثل مسکن تسهیل شود زیرا با چهار بچه در خانه استیجاری، فشار مضاعفی را تحمل می‌کنیم.

وی تأکید کرد: ما از داشتن فرزندانمان پشیمان نیستیم و آن‌ها بزرگ‌ترین سرمایه زندگی‌مان هستند، اما انتظار داریم حمایت‌ها فقط در حد شعار و بخشنامه باقی نماند.

عباسی افزود: اگر قرار است خانواده‌ها به فرزندآوری تشویق شوند، باید اطمینان داشته باشند که در عمل هم پشتیبانی می‌شوند لذا طولانی شدن روند پرداخت وام‌ها و بلاتکلیفی در واگذاری زمین، باعث بی‌اعتمادی می‌شود.

در حالی که برخی خانواده‌های دارای چند فرزند از دشواری‌های معیشتی و کندی اجرای حمایت‌های قانونی گلایه دارند، کارشناسان معتقدند عبور از چالش کاهش نرخ باروری و حرکت به سمت جوانی جمعیت، نیازمند نگاهی فراتر از سیاست‌های مقطعی است.

جوانی جمعیت تنها یک دغدغه آماری نیست

یک کارشناس مسائل اجتماعی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به روند کاهشی موالید در سال‌های اخیر اظهار کرد: بحران جمعیتی، مسئله‌ای تدریجی اما عمیق است و اگر امروز برای آن چاره‌اندیشی نشود، در دهه‌های آینده با سالمندی گسترده، کاهش نیروی کار و فشار مضاعف بر نظام‌های حمایتی روبه‌رو خواهیم شد.

الهه طبسی زاده افزود: در استانی مانند خراسان جنوبی که با پراکندگی زیاد جمعیت مواجه است، موضوع جوانی جمعیت تنها یک دغدغه آماری نیست بلکه مستقیماً با توسعه اقتصادی، امنیت اجتماعی و حتی پایداری سکونت در مناطق مرزی گره خورده است.

وی ادامه داد: چاره کار را باید در سه سطح کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت جست‌وجو کرد لذا در کوتاه‌مدت، اجرای دقیق و بدون دیوانسالاری (بروکراسی) قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اهمیت دارد؛ پرداخت به‌موقع تسهیلات، واگذاری واقعی زمین و تأمین مسکن می‌تواند اعتماد خانواده‌ها را تقویت کند.

سیاست‌های جمعیتی زمانی موفق خواهد بود که خانواده احساس کند در این مسیر تنها نیست

این پژوهشگر علوم اجتماعی با تأکید بر اینکه پرداخت وام کافی نیست، تصریح کرد: در میان‌مدت باید امنیت شغلی و ثبات اقتصادی برای جوانان فراهم شود، زیرا وقتی یک زوج نسبت به آینده شغلی و درآمدی خود اطمینان نداشته باشند، طبیعی است که تصمیم به فرزندآوری را به تعویق بیندازند یا به حداقل برسانند.

وی یادآور شد: در بلندمدت نیز نیازمند تغییر نگرش فرهنگی هستیم زیرا باید میان «کیفیت زندگی» و «فرزندآوری» تعارض‌سازی نشود گرچه تجربه بسیاری از خانواده‌ها نشان می‌دهد که با مدیریت صحیح و حمایت اجتماعی، می‌توان کیفیت تربیت را حفظ و به افزایش جمعیت نیز کمک کرد.

طبسی زاده بیان کرد: سیاست‌های جمعیتی زمانی موفق خواهد بود که خانواده احساس کند در این مسیر تنها نیست لذا هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تسهیل فرآیندهای اداری، حمایت از مادران شاغل، توسعه خدمات مهدکودک و کاهش هزینه‌های آموزش از جمله اقداماتی است که می‌تواند فضای تصمیم‌گیری خانواده‌ها را تغییر دهد.

وی تأکید کرد: بحران جمعیتی راه‌حل فوری و شعاری ندارد؛ بلکه نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، ثبات در سیاست‌ها و جلب اعتماد عمومی است زیرا اگر حمایت‌ها ملموس، پایدار و عادلانه باشد، بسیاری از خانواده‌ها با امید بیشتری به آینده نگاه خواهند کرد و این همان نقطه آغاز جوانی دوباره جمعیت است.

زنگ هشدار نزولی شدن موالید

تازه‌ترین آمارهای ثبتی، تصویری قابل تأمل از تحولات جمعیتی در خراسان جنوبی ترسیم می‌کند؛ جایی که کاهش ۷.۵ درصدی ولادت در ۱۰ ماه گذشته از سال جاری، زنگ هشدار دیگری درباره شتاب گرفتن روند نزولی موالید در استان به صدا درآورده است.

به گفته سرپرست اداره کل ثبت احوال خراسان جنوبی از ابتدای امسال تا پایان دی ماه، ۱۱ هزار و ۳۵۲ واقعه ولادت به ثبت رسیده که از این تعداد پنج هزار و ۷۸۲ نوزاد پسر و پنج هزار و ۵۷۰ نوزاد دختر بوده‌اند؛ آماری که در مقایسه با مدت مشابه پارسال، کاهش ۹۲۵ موردی معادل ۷.۵ درصد را نشان می‌دهد.

محمدحسن محمدزاده افزود: در همین بازه زمانی، سه هزار و ۵۶۳ واقعه فوت ثبت شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲.۱ درصد کاهش داشته است.

وی یادآور شد: همچنین چهار هزار و ۴۷۷ واقعه ازدواج به ثبت رسیده که در مقایسه با سال گذشته تنها ۶ مورد (یک‌دهم درصد) افزایش نشان می‌دهد؛ افزایشی بسیار محدود که بیانگر ثبات نسبی در تشکیل خانواده‌های جدید است.

تحلیل این آمارها نشان می‌دهد کاهش ولادت، شتاب بیشتری نسبت به تغییرات ازدواج و فوت دارد و در حالی است که ازدواج تقریباً در وضعیت ایستا قرار دارد و فوت نیز اندکی کاهش یافته، افت محسوس موالید می‌تواند در سال‌های آینده به کوچک‌تر شدن پایه هرم جمعیتی استان منجر شود.

کارشناسان معتقدند استمرار چنین روندی، به تدریج نسبت جمعیت سالمند به جمعیت فعال را افزایش خواهد داد؛ موضوعی که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی متعددی از جمله کاهش نیروی کار، افزایش بار تکفل و فشار بر نظام‌های حمایتی را به دنبال دارد.

چهار نقطه بحرانی جمعیت در خراسان جنوبی

رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند هم گفت: پدیده سالمندی مختص ایران نیست و کشورهایی مانند آلمان، ایتالیا و ژاپن نیز با آن مواجه‌اند؛ اما تفاوت اساسی ایران، سرعت بالای این تحول است.

محمود گنجی فرد افزود: در حالی که کشورهایی نظیر انگلستان طی حدود ۹۵ تا ۱۰۰ سال مسیر کاهش باروری و افزایش سالمندی را پیموده‌اند، ایران این مسیر را تنها در ۲۵ سال طی کرده است؛ شتابی چهار برابر که در صورت نبود زیرساخت‌های اقتصادی و حمایتی، می‌تواند به بحرانی اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود.

وی اظهار کرد: متوسط نرخ باروری کشور ۱.۶ فرزند به ازای هر زن است؛ در حالی که نرخ جایگزینی جمعیت ۲.۱ محسوب می‌شود لذا خراسان جنوبی با نرخ ۲.۲ در ظاهر وضعیت بهتری از میانگین کشوری دارد؛اما این تصویر کلی، واقعیت‌های درون استانی را پنهان می‌کند.

وی بیان کرد: چهار شهرستان استان از جمله بشرویه در وضعیت قرمز جمعیتی قرار دارند؛ مناطقی که نرخ باروری در آن‌ها به شکل معناداری پایین‌تر از حد جایگزینی است و در سال‌های آینده با کاهش جمعیت فعال و افزایش سهم سالمندان روبه‌رو خواهند شد.

قانون جوانی جمعیت؛ از مصوبه تا میدان اجرا

به گفته رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، تنها ۳۵ درصد مسئولیت حوزه جمعیت بر عهده وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی است و بخش عمده آن نیازمند ورود دستگاه‌های اجرایی در حوزه مسکن، اشتغال، تسهیلات بانکی و حمایت‌های مالی است.

قانون جوانی جمعیت در صورت اجرای کامل می‌تواند بخشی از نگرانی‌ها را کاهش دهد، اما اجرای ناقص آن، تأثیر ملموسی بر تغییر روند فعلی نخواهد داشت.

امروز اگر در کوچه‌ پس‌کوچه‌های شهرهای خراسان جنوبی قدم بزنیم، صدای بازی کودکان کمتر از گذشته به گوش می‌رسد، خانواده‌های پرجمعیت دهه ۷۰ اکنون جای خود را به خانواده‌های کم‌جمعیت داده‌اند؛ تغییری که تنها یک انتخاب فردی نیست، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است.

خراسان جنوبی هرچند هنوز در شاخص کلی باروری از میانگین کشور جلوتر است، اما چهار شهرستان آن در وضعیت قرمز جمعیتی، هشداری جدی برای برنامه‌ریزان محسوب می‌شود؛ هشداری که نشان می‌دهد آینده جمعیتی استان، نیازمند تصمیم‌های فوری، هماهنگ و فراتر از حوزه سلامت است.