آیین‌های خاص محرم در خوزستان؛ هم‌آوایی نواها و همقدمی دل‌ها

ماه محرم که از راه می‌رسد، خوزستان رنگ دیگری به خود می‌گیرد. از سواحل اروندرود تا کرانه‌های دز و کارون، از دشت‌های سوزان جنوب تا کوچه‌های تاریخی شوش و شوشتر، نوای طبل و دمام و مراثی کهن در هم می‌پیچد و اقلیم را به صحنه‌ای گسترده از سوگ و حماسه بدل می‌کند. اینجا عزاداری صرفا یک مراسم مذهبی به شمار نمی رود بلکه شیوه‌ای از زیستن، روایت تاریخ و انتقال فرهنگ است.

خوزستان به دلیل تنوع قومی و زبانی، گنجینه‌ای کم‌نظیر از آیین‌های عاشورایی را در خود جای داده است. عرب، لر، بختیاری و فارس هر یک با حفظ چارچوب مشترک ارادت به سیدالشهدا علیه السلام، سبک‌ها و شیوه‌های خاص خود را در عزاداری پدید آورده‌اند. همین تنوع، محرم خوزستان را به یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های آیینی کشور تبدیل کرده است.

با این حال، گستردگی این آیین‌ها و تغییرات اجتماعی سال‌های اخیر، ضرورت بازخوانی، مستندسازی و حمایت هدفمند از این میراث معنوی را بیش از پیش آشکار می‌کند. گزارش پیش رو، نگاهی دارد به مهم‌ترین آیین‌های محرم در خوزستان؛ آیین‌هایی که میان شور مردمی و نیاز به صیانت فرهنگی در نوسان‌اند.

نوای بوشهری و ضرباهنگ واحد در جنوب

در شهرهای جنوبی استان، شب‌های دهه نخست محرم با نوحه‌خوانی موسوم به بوشهری و سینه‌زنی واحد شناخته می‌شود. حلقه‌های منظم عزاداران، ضرب‌آهنگی هماهنگ و کشیده دارند و نوحه‌ها با لحنی حماسی و در عین حال سوزناک خوانده می‌شود. این سبک، که ریشه در پیوندهای تاریخی بنادر جنوبی دارد، سال‌هاست بخشی از هویت عزاداری در آبادان، خرمشهر و ماهشهر شده است.

در کنار آن، سنج و دمام جایگاهی ویژه دارد. گروه‌های پنج، هفت یا گاه ۹ نفره دمام‌زن با آرایشی مشخص در صف می‌ایستند. فردی به نام اشکون در پیشاپیش قرار می‌گیرد و دیگر دمام‌زنان در طرفین او صف می‌کشند. سنج‌زن اصلی در انتهای صف می‌ایستد و سایر سنج‌زنان در میان دمام‌زنان جای می‌گیرند. نواختن بر اساس نظمی دقیق انجام می‌شود و کوچک‌ترین بی‌هماهنگی، ساختار اجرا را بر هم می‌زند.

کارشناسان معتقدند این نظم موسیقایی، نیازمند آموزش و انتقال سینه‌به‌سینه است؛ موضوعی که در سال‌های اخیر با کاهش حضور نسل جوان در برخی مناطق، به دغدغه‌ای جدی تبدیل شده است.

چلاب‌زنی؛ فریاد یا علی در حلقه‌های همدلی

چلاب‌زنی از دیگر آیین‌های شاخص خوزستان است. جوانان دوشادوش یکدیگر حلقه می‌زنند، دست چپ را بر کمر نفر کناری می‌گذارند و با کوبیدن پای راست بر زمین، ریتمی حماسی ایجاد می‌کنند. سپس دست‌ها بر سینه فرود می‌آید. در میانه مداحی، با وقفه‌ای کوتاه، یکی از میان جمع فریاد می‌زند: یا علی و جمع پاسخ می‌دهد: یا ابو حسین.

این آیین علاوه بر وجه سوگواری، نمایش انسجام اجتماعی نیز هست. بسیاری از سالمندان منطقه تأکید دارند که چلاب‌زنی فرصتی برای تقویت همبستگی میان جوانان بوده است. با این حال برخی دغدغه‌ها درباره تغییر شکل اجرا و ورود موسیقی‌های غیرمتعارف به این مراسم مطرح می‌شود که نیازمند مدیریت فرهنگی دقیق است.

شبیه‌خوانی عربی در بیت چریم

در منطقه بیت چریم در شمال شرق شوش، مراسم تاسوعا و عاشورا با شبیه‌خوانی به زبان فصیح عربی برگزار می‌شود. این آیین که در شهر حر نیز شناخته می‌شود، به صورت تئاتر خیابانی اجرا شده و به دلیل زبان اجرا، حال و هوایی متفاوت با سایر نقاط کشور دارد.

اهالی عرب منطقه با بهره‌گیری از متون نمایشی و اشعار کلاسیک عربی، واقعه کربلا را بازآفرینی می‌کنند. حضور پررنگ مردم و مشارکت نسل‌های مختلف، این مراسم را به یکی از جلوه‌های برجسته عزاداری در خوزستان بدل کرده است.

تعزیه میدانی شوش؛ روایت ۱۰ ساعته عاشورا

شوش میزبان یکی از بزرگ‌ترین تعزیه‌های میدانی کشور است. این مراسم با بیش از ۸۰۰ بازیگر و اجرای ۷۲ مجلس، واقعه عاشورا را در مدت حدود ۱۰ ساعت بازنمایی می‌کند. قدمت بیش از یک قرن این تعزیه، آن را به میراثی کم‌نظیر تبدیل کرده است.

میدان اجرا هر ساله پذیرای هزاران نفر از عزاداران می‌شود. با وجود شکوه این مراسم، برخی فعالان فرهنگی معتقدند زیرساخت‌های شهری و امکانات رفاهی متناسب با این جمعیت نیست و توجه بیشتری را می‌طلبد.

سه سنگ بهبهان؛ نوآوری ماندگار قاجاری

آیین سینه زنی «سه سنگ» است که هر ساله در چنین ایامی در شهرستان بهبهان استان خوزستان برگزار می شود. سبک سینه زنی سه سنگ، سبک منحصر به فرد و شورانگیزی است که ایام محرم فقط در دیار بهبهان می توان نمونه آن را یافت.

تاریخچه این آیین به ۱۳۰سال پیش برمی گردد و شاعر و مبدع آن میرزا شوقی بهبهانی بوده که نام اصلی اش نور علی و به قول مردم میرزاقنبر بوده است. او در عصر ناصری وارد بهبهان می شود و به عنوان منشی احتشام الدوله منصوب شده و حضور مداوم او در بهبهان باعث می شود به میرزا شوقی بهبهانی معروف شود. پهلوانان به میرزا مراجعه کرده و از او می خواهند نوحه جدیدی برایشان بسراید. کاروانسرا، پهلوانان و حضرت شافع محله هایی از بهبهان هستند که اهالی آن مشهورترین سینه زنی های «سه سنگ» را برگزار می کنند. این آیین در سال ۹۳ و در جریان برگزاری مراسم دوازدهمین اختتامیه اجلاس بین المللی پیرغلامان حسینی در اهواز، ثبت ملی شد.

خیرالله محمدیان، پژوهشگر فرهنگ عامیانه مردم بهبهان و نویسنده کتاب‌ «آیین‌ها و سوگواری‌های مذهبی در دارالمؤمنین بهبهان» در این‌باره اظهار کرد: «سه سنگ» به عنوان نماد خاصّ عزاداری مردم بهبهان محسوب می‌شود. سینه زنان در حالت سه سنگ معمولاً به شکل ثابت (بخشی نشسته و بخشی ایستاده) عزاداری می‌کنند.

وی اضافه کرد: سه سنگ اولین و مهمترین نماد خاص عزاداری در بهبهان است که مبتکر آن «میرزا شوقی بهبهانی» در عصر قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین شاه بوده است. میرزا شوقی دو نوحه برای این سبک خاص ساخت که یکی از آنها «عباس علمدار» است و دیگری «صد حیف ز اکبر/ حیف از علی‌اکبر». نوحه‌ «عباس علمدار» که در قالب مستزاد سروده شده یکی از شاهکارهای میرزاشوقی و در نوع خود از آثار جاودان و بی‌بدیل زبان فارسی است.

به گفته محمدیان، شکل و شیوه‌ اجرای آن، انتخاب موضوع، عنصر معرفتی نوحه، هارمونی و هماهنگی وزن و محتوا، شور حماسی نوحه، وزن رجزی و شور و شتاب موجود در ضرب آهنگ نوحه و حرارت و هیجانی که در اجرای آن احساس می‌شود، سینه زن و نوحه خوان و بیننده را شدیداً با هم همراه و هماهنگ می‌کند و هر سه را در یک جریان شور انگیز و سیال روان می‌سازد و این مسئله

یکی از عوامل مهم محبوبیت این نوحه است. آهنگ نوحه در دستگاه سه گاه اجرا می‌شود و وزن آن «مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن» است که تند و پرشتاب و فوق العاده هیجان آفرین است.

این پژوهشگر با بیان اینکه میرزاشوقی در زمینه نوحه‌پردازی صاحب ابتکار بود و سبک سینه‌زنی سه سنگ را خود ایشان ابداع کرد، افزود: شیوه‌های سینه‌زنی مختلف است؛ واحد یا تک ضرب، دوضرب و سه‌ضرب. این سبک‌ها در شهرهای سنتی زیاد است. سنگ در این ترکیب به معنی ضربه است؛ یعنی سه ضربه پیاپی به سینه کوبیده شود.

وی ادامه داد: میرزا شوقی سبکی ابداع کرد که در کل عزاداری‌های آن زمان در کشور ایران منحصر به فرد است؛ این عزاداری تقریباً سه مرحله است. توضیح کامل این سبک در کتاب آیین‌های مردم بهبهان آمده است. در سال ۱۳۹۰ مستندسازی‌هایی انجام دادیم و سال ۱۳۸۴مستند تلویزیونی آن ساخته شد. میرزا شوقی هم شاعر و سراینده این سبک و هم نوحه‌خوان این سبک بوده است.

چوب‌زنی دزفول؛ بازآفرینی صحنه نبرد

آیین سنتی چوب‌زنی از آیین‌هایی است که از ۵۰۰ سال پیش قدمت دارد و از ۱۴۰ سال پیش در ایام عزاداری ماه محرم در برخی از محله‌های شهر دزفول در استان خوزستان در دهه نخست ماه محرم اجرا می‌شود.

مراسم سنتی چوب زنی نمادی از صحنه جنگ است که به‌صورت نمایشی همراه با طبل، دهل، صدای شیپور و سرنا در جلو تکایا و در محله‌های عزاداری انجام می‌شود. در این مراسم عده‌ای از مردان به دو گروه تقسیم می‌شوند و با چوب، سپر و شمشیر و زره با یکدیگر به مبارزه نمایشی می‌پردازند. آیین سنتی چوب بازی از آیین‌هایی است که از ۵۰۰ سال پیش قدمت دارد و از ۱۴۰ سال پیش در ایام عزاداری ماه محرم در محله کلانتریان و میاندره و برخی محله‌های قدیمی شهرستان دزفول در دهه نخست ماه محرم اجرا می‌شود.

این آیین سنتی در دهه نخست ماه محرم در برخی مناطق شهر دزفول برگزار می‌شود و تعدادی از عزاداران در حالی که دو تکه چوب در دست دارند با گوش دادن به اشعاری حماسی که روایتگر واقعه کربلا است، چوب‌زنی می‌کنند. در این آئین عزاداری لحظه به میدان آمدن حضرت علی اکبر(ع) در کربلا با خواندن اشعاری حماسی به نمایش گذاشته می شود. صدای به هم زدن تکه‌های چوب در این آئین نیز تداعی کننده صدای شمشیر و نیزه‌ها در جنگ حضرت علی‌اکبر(ع) با دشمن است.

محمدعلی محمودی نسب ۶۵ ساله و از بزرگان برگزارکننده این آیین در دزفول در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهارکرد: چوب زنی از زمان پدر پدر بزرگم (سه نسل پیش) بدون سپر و با پوست حیوانات انجام می‌شد اما بعد از آن تاکنون نیز با چوب، شمشیر و سپر رایج شده است. خود من هم از ۱۴ سالگی چوب بازی را در این آیین شروع کردم.

وی ادامه داد: در این آیین از ساعت ۱۹ شب شروع به نواختن دهل و سرنا زدن و نیز علم رقصانی می‌کنند و بعد نیز در دست‌های چهار نفری با چوب و سپر شروع به چوب بازی می‌کنند.

پیشکسوت آیین چوب زنی دزفول با بیان این که این مراسم مورد احترام اقشار مختلف جامعه اعم از کودک و پیر و جوان است، عنوان کرد: این آیین از اولین روز محرم شروع و تا شب عاشورا ادامه داد و خوشبختانه استقبال جوانان نیز از این آیین بی نظیر است. البته در مجموع مردم و جوانان برای برگزاری این آیین خیلی اشتیاق دارند و نذر و نذورات زیادی هم انجام می‌دهند و حاجت هم می گیرند.

وی بیان کرد: یکی از همین جوانان که برای مراسم چوب بازی سرنا می‌زند، به مدت پانزده سال انواع هزینه‌ها را برای درمان فرزندآوری انجام می‌داد ولی بی نتیجه بود اما همین جوان در زمان برگزاری این آیین نذر کرد که اگر خدا به او فرزندی عطا کند، در تمام محرم خود را وقف امام حسین می‌کند و او حالا سال هاست که برای این مراسم سُرنا می‌زند و پسرش نیز بزرگ شده است.

یزله‌خوانی از آیین‌های بومی خرمشهر است که طی آن هیئت‌ها به میهمانی یکدیگر می‌روند. میزبان با نوای سعدالله عزاکم مولانا من مولاکم به استقبال می‌رود و پس از ورود هیأت میهمان، عزاداری مشترک آغاز می‌شود. این سنت، نماد همبستگی و میزبانی آیینی در میان مردم منطقه است.

آیین‌های ثبت ملی؛ گامی مهم اما ناکافی

مشعل‌گردانی، سه سنگ، کولکی، نخل مقوم حسین و مراسم سه روزه دفن شهدای کربلا از جمله آیین‌های ثبت‌شده در فهرست آثار معنوی کشور هستند. مراسم سه روزه در شوشتر، دو روز پس از عاشورا برگزار می‌شود و به صورت نمادین پیکر شهدا را دفن می‌کنند.

اگرچه ثبت ملی این آیین‌ها اقدامی ارزشمند است، اما فعالان فرهنگی معتقدند ثبت به تنهایی کافی نیست و باید با آموزش، حمایت مالی و برنامه‌ریزی رسانه‌ای همراه شود.

جایگاه محرم در هویت مردم خوزستان

در همین خصوص حجت الاسلام مهدی اخوان صباغ، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان خوزستان اظهار کرد: آیین‌های محرم در خوزستان صرفاً یک مراسم سنتی نیست بلکه ریشه در هویت دینی و تاریخی مردم این استان دارد.

وی گفت: تنوع قومی در خوزستان باعث شده جلوه‌های عزاداری بسیار متکثر باشد اما همه این جلوه‌ها حول محور محبت اهل بیت علیهم السلام شکل گرفته است.

وی افزود: حضور گسترده جوانان در هیئت‌ها نشان می‌دهد این آیین‌ها همچنان زنده است و انتقال نسل به نسل به خوبی انجام می‌شود.

وی توضیح داد: البته باید مستندسازی دقیق‌، آموزش مداحان و حمایت از هیئت‌های سنتی را افزایش دهیم تا اصالت آیین‌ها حفظ شود و در عین حال پاسخگوی نیازهای نسل امروز نیز باشد.

محرم در خوزستان روایت پیوند تاریخ و ایمان است؛ روایتی که در کوچه‌ها و میدان‌ها هر سال تکرار می‌شود و از دل گرمای سوزان جنوب، شعله‌ای از عشق به حسین علیه السلام را زنده نگه می‌دارد. این میراث گران‌سنگ، نه تنها سرمایه فرهنگی استان بلکه بخشی از هویت ملی ایران است.

صیانت از این آیین‌ها، تنها با ثبت در فهرست آثار معنوی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند نگاه راهبردی، حمایت مستمر و مشارکت آگاهانه نسل جوان است تا طنین دمام‌ها و نوای سه سنگ، همچنان در سال‌های آینده نیز در گوش تاریخ این سرزمین باقی بماند.