برگزیده

هشدار تورمی پس از حذف ارز ترجیحی

خراسان

بروزرسانی 1404/11/05 - 07:41

خراسان/کارشناسان اقتصادی می‌گویند حذف ارز ترجیحی بدون برنامه‌ریزی دقیق برای تامین کالاهای اساسی و مدیریت زنجیره تولید می‌تواند موجی از فشار تورمی بر دهک‌های پایین جامعه ایجاد کند، اما ابزارهایی مانند افزایش هزینه ریالی صادرکنندگان و تولید قراردادی می‌تواند این اثرات را تعدیل کند.

حذف ارز ترجیحی از جمله مهم‌ترین تصمیمات اقتصادی دولت در سال جاری است که با هدف حمایت از تولید داخلی و کاهش رانت‌های وارداتی اجرا شد. هرچند این اقدام از نظر اقتصادی قابل دفاع است، اما کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون مدیریت دقیق سمت عرضه، زنجیره تولید و ابزارهای کنترل قیمت، می‌تواند فشار تورمی زیادی بر دهک‌های پایین ایجاد کند. این موضوعات را مجید شاکری، اقتصاددان و استاد دانشگاه در گفت وگویی مفصل با ایرنا بیان کرده است. از سوی دیگر تاکید مشابه عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی ایران نیز نشان می دهد در فضای واقعی اقتصاد و بازرگانی کشور نیز چنین دغدغه هایی جدی است.

حذف ارز ترجیحی؛ ضرورت یا خطر؟
مجید شاکری اقتصاددان در گفت وگوی اخیر خود توضیح می‌دهد که حذف ارز ترجیحی از برخی کالاهای اساسی قابل دفاع است، زیرا ادامه حمایت طولانی‌مدت از واردات با نرخ ترجیحی مانع توسعه تولید داخلی می‌شود. او به تجربه آرژانتین اشاره می‌کند و می‌گوید: «در کشورهایی که ارز ترجیحی حذف شده، دولت‌ها برای حفظ ثبات اجتماعی و تولید مجبور هستند جایگزین‌های مناسبی برای دهک‌های پایین و زنجیره تولید ایجاد کنند.»

بر اساس بررسی‌های بانک مرکزی، برخی کالاها مانند سویا، کنجاله سویا، ذرت و جو دامی به شدت تحت تاثیر ارز ترجیحی قرار داشتند و حذف آن می‌توانست قیمت نهایی این محصولات را افزایش دهد. در مقابل، کالاهایی مانند برنج، شکر و چای اثر قابل توجهی نداشتند. به گفته شاکری، حذف ارز ترجیحی باید با هدف تقویت تولید داخلی و کنترل زنجیره تامین اجرا شود، نه صرفاً برای شعار حذف.

فشار تورمی بر دهک‌های پایین
شاکری تاکید می‌کند که حذف ارز ترجیحی اگر بدون برنامه‌ریزی باشد، فشار تورمی بر دهک‌های پایین بیشتر خواهد شد. پرداخت یارانه نقدی یا کالابرگ نمی‌تواند همه دهک‌ها را پوشش دهد، زیرا در هر دهک صدک‌های درآمدی متفاوتی وجود دارد و برخی خانواده‌ها به شدت آسیب‌پذیر خواهند بود.
او می‌گوید: «وقتی مصرف خانوار ۱۰ سال تحت فشار است، نمی‌توان انتظار داشت یارانه‌های نقدی اثر فوری داشته باشند. در چنین شرایطی، حذف ارز ترجیحی ناگهانی می‌تواند منجر به افزایش سریع قیمت کالاهای اساسی شود و تورم احساس‌شده در دهک‌های پایین بسیار شدید باشد.»
تولید قراردادی؛ تضمین عرضه کالاهای اساسی
با این اوصاف، یکی از راهکارهای پیشنهادی، اجرای تولید قراردادی با تولیدکنندگان بزرگ است تا عرضه کالاهای اساسی تضمین شود. او توضیح می‌دهد که وزارت جهاد کشاورزی می‌تواند خریدهای عمده از تولیدکنندگان بزرگ مانند مرغ، تخم‌مرغ و دام را انجام دهد و سپس تولیدکنندگان کوچک تر را تحت قراردادهای فرعی تامین کند.
این روش باعث می‌شود سرمایه در گردش بخش خصوصی برای تولید کالاهای اساسی تامین شود و اختلال در عرضه ایجاد نشود. شاکری به تجربه نرخ‌گذاری تدریجی بنزین اشاره می‌کند و می‌گوید: «این مدل نشان داد که برنامه‌ریزی تدریجی، تورم کمتر و ثبات عرضه را به همراه دارد.»
افزایش هزینه ریالی صادرکنندگان؛ ابزاری برای بازگرداندن ارز صادراتی
یکی از چالش‌های اصلی پس از حذف ارز ترجیحی، رفتار صادرکنندگان بزرگ است که در شرایط کنونی، انگیزه کمی برای عرضه ارز حاصل از صادرات خود دارند، زیرا بخش عمده‌ای از مصارفشان به ریال نیاز ندارد. مجید شاکری توصیه می‌کند دولت می‌تواند با افزایش هزینه‌های ریالی صادرات، آن ها را ملزم به بازگرداندن ارز به بازار کند، بدون آن که سودآوری آن‌ها کاهش یابد.
او توضیح می‌دهد که این رویکرد پیش از این در روسیه بعد از جنگ اوکراین به کار گرفته شد: هزینه‌های ریالی صادرکنندگان به صورت منظم افزایش یافت و آن ها مجبور شدند در فصل‌های مختلف ارز خود را به بازار عرضه کنند. اجرای چنین سیاستی برای ایران می‌تواند از ایجاد رانت جدید جلوگیری و جریان عرضه ارز را برای کالاهای اساسی تضمین کند.
شاکری تاکید می‌کند که این ابزار جایگزین روش‌های دستوری یا امنیتی است و یک سیاست اقتصادی هوشمندانه برای مدیریت بازار ارز و کنترل فشار تورمی به شمار می‌رود. به بیان ساده، وقتی صادرکنندگان بدانند هر تاخیر یا احتکار ارز برایشان هزینه ریالی خواهد داشت، انگیزه بیشتری برای عرضه ارز ایجاد می‌شود و دولت می‌تواند مدیریت بهتری بر بازار ارز و ثبات قیمت‌ها داشته باشد.
تجربه آرژانتین و IMF
به گزارش خراسان، شاکری در جایی دیگر با اشاره به تجربه آرژانتین و مدیریت خاویر میلی، از حذف دفعی تمام ارز ترجیحی انتقاد کرده و گفت: ما که از خاویر میلی نباید خاویر میلی تر باشیم. مصاحبه مدیر کل نیمکره غربی IMF درباره عملکرد خاویر میلی وجود دارد. مجری از وی می پرسد: چرا او اصلاحاتش را که انجام داده، منجر به شورش در کف جامعه آن قدری که فکر می کردیم نشده و صرفاً منجر به اعتراضات توسط برخی از جمله دانشجوها شده است؟ این مدیر صندوق بین المللی پول توضیح می دهد: علت این است که دولت میلی از جمع تمام یارانه هایی که دولت آرژانتین می داد، آن هایی را که مستقیم بر سبد طبقات ضعیف تر اثر می گذاشت احصا و آن ها را حذف نکرد. وی افزود: خاویر میلی حتی حاضر نشده قیمت ارز رو تک نرخی بکند و یک دالان مثبت و منفی نرخ را برای مدیریت نوسان ارز نگه داشت. تازه او در حالی این کار را کرد که برایش ۲۰ میلیارد دلار وام IMF جدید وجود دارد، چندین فقره سواپ دلار وجود دارد، چندین فقره کمک خزانه داری آمریکا وجود دارد و در عین حال ارز را تک نرخی نکرد اما ما برای رضای خدا شوک درمان می کنیم! اصلاً شوک درمانی فلسفه اش این است که یک وام خارجی بتوان دریافت کرد. در حالی که این وام برای ایران کجاست؟ حتی IMF دقیقا برای حذف ارز ترجیحی حوزه خوراک با تونس وارد معامله شده و وام گذاشته و یک برنامه دو ساله برای این موضوع چیده است!
وی توضیح می‌دهد که حذف ارز ترجیحی بدون حذف کامل یارانه‌های هدفمند، می‌تواند تنها اعتراضات محدودی در دانشگاه‌ها یا گروه‌های خاص ایجاد کند و اثر تورمی کلی کمتر شود. او گفت: «خاویر میلی یارانه‌هایی را که مستقیماً بر زندگی دهک‌های پایین اثر می‌گذاشت، حذف نکرد و اجازه نداد قیمت ارز تک‌نرخی شود. حتی با وجود منابع وام‌های خارجی، او سیاست شوک درمانی صرف را اجرا نکرد.»
از این منظر، هشدار موجود این است که اجرای شوک ارزی در ایران باید با برنامه‌ریزی مشابه همراه و هدف اصلی باید حمایت از تولید و کاهش فشار بر اقشار آسیب‌پذیر باشد، نه صرفاً حذف ارز ترجیحی برای نشان دادن شجاعت تصمیم‌گیری!
تک‌نرخی کردن ارز و تامین منابع
یکی از الزامات رسیدن به ارز تک‌نرخی، ابتدا این است که باید منابع ارزی کافی وجود داشته باشد. این اقتصاددان می‌گوید: «وقتی فروش نفت منظم انجام شود و منابع حاصل به بانک مرکزی برسد، ابزار لازم برای مدیریت بازار و تک‌نرخی کردن ارز فراهم می‌شود.»
او تاکید می‌کند که تلاش برای تک‌نرخی کردن ارز بدون منابع پایدار، باعث افزایش فشار بر بازار و اختلال در عرضه کالاها خواهد شد. این موضوع ارتباط مستقیمی با کاهش فشار تورمی دارد، زیرا ثبات نرخ ارز، پیش‌بینی‌پذیری قیمت کالاهای اساسی را افزایش می‌دهد.
رسمی کردن فروش نفت و مدیریت تحریم‌ها
شاکری توصیه می‌کند که فروش نفت به شکل رسمی و شفاف انجام شود و دور زدن تحریم‌ها کنار گذاشته شود. او می‌گوید: «دور زدن تحریم‌ها ممکن است کوتاه‌مدت موثر باشد، اما اشراف اطلاعاتی طرف مقابل بر فروش نفت ما بیشتر از خودمان است و این روش دیگر کارآمد نیست.»
به جای آن، با فروش رسمی نفت و مدیریت لجستیک، منابع ارزی کافی برای مدیریت بازار ارز و کالاهای اساسی فراهم می‌شود و ثبات قیمتی افزایش می‌یابد.
مدیریت نقدینگی و کنترل تورم
شاکری به مدیریت نقدینگی نیز اشاره می‌کند و تاکید دارد که تورم بیشتر ناشی از نقدینگی واقعی است نه پایه پولی صرف. او می‌گوید: «با افزایش کنترل‌شده پایه پولی و مدیریت نقدینگی، می‌توان فرصت لازم برای اجرای حذف ارز ترجیحی و برنامه‌ریزی زنجیره تولید را ایجاد کرد بدون این که موج تورمی ناگهانی ایجاد شود.»
این رویکرد، همراه با تولید قراردادی و افزایش هزینه ریالی صادرکنندگان، ابزارهایی قدرتمند برای کنترل تورم و تثبیت بازار ارز و کالاهای اساسی فراهم می‌کند.
۳ پیش‌نیاز موفقیت حذف ارز ترجیحی به روایت یک مقام اتاق بازرگانی
یک عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی ایران هشدار می‌دهد که حذف ارز ترجیحی، هرچند امکان کاهش رانت و فساد و اصلاح ساختارهای اقتصادی را فراهم می‌کند، در صورت نبود زمان‌بندی مناسب، بسته‌های جبرانی دقیق و حمایت هدفمند از دهک‌های آسیب‌پذیر، می‌تواند به یک شوک معیشتی جدی برای خانوارها و بخش تولید تبدیل شود. وی تأکید می‌کند که افزایش کوتاه‌مدت قیمت کالاهای اساسی بیشترین فشار را بر دهک‌های پایین وارد می‌کند و تجربه‌های گذشته نشان داده است که پرداخت‌های نقدی یا کالایی بدون شناسایی دقیق و نظارت موثر، اثر حمایتی خود را از دست می‌دهند. به گفته او، تنها با کنترل تورم، ثبات سیاست‌های اقتصادی و شفافیت اطلاع‌رسانی می‌توان این اصلاح ارزی را به نفع اقتصاد و مردم مدیریت کرد.
در مجموع تجربه ایران و دیگر کشورها نشان می‌دهد حذف ارز ترجیحی اگرچه از نظر اقتصادی قابل دفاع است، اما بدون برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند فشار تورمی قابل توجهی ایجاد کند. توصیه‌های کارشناسان برای مدیریت این فرایند به صورت خلاصه عبارتند از:
برنامه‌ریزی زنجیره‌ای برای هر کالا: هر زنجیره تولیدی باید برنامه جداگانه حمایتی داشته باشد.
تضمین عرضه کالاهای اساسی: خرید عمده توسط وزارت جهاد کشاورزی و تولید قراردادی با تولیدکنندگان بزرگ.
افزایش هزینه ریالی صادرکنندگان: ابزار کنترلی برای بازگرداندن ارز صادراتی بدون آسیب به سودآوری آن ها.
تک‌نرخی کردن ارز با منابع کافی: مدیریت منابع ارزی و فروش رسمی نفت.
کنترل نقدینگی: افزایش کنترل شده پایه پولی برای ایجاد فرصت مدیریت زنجیره تولید و کاهش فشار تورمی.
اجرای صحیح این اقدامات می‌تواند حذف ارز ترجیحی را از یک شوک تورمی بالقوه به فرصت تقویت تولید داخلی و ثبات بازار تبدیل کند و از آسیب جدی به دهک‌های پایین جلوگیری کند.