تلاش ترکیه برای حذف ایران از کریدور ترانزیتی آسیا-اروپا/‌ طراحی تراسیکای جدیدی از بندر ترکمن‌باشی‌

فارس/ اين روزها در حالي ترکيه مدعي بستن مرز‌هاي خود به روي کاميون‌هاي ايراني در مرز مشترک با ايران به دليل افزايش نرخ عوارض است، که در واقع هدف بزرگتري را دنبال مي‌کند و آن حذف ايران از کريدور جاده‌اي تراسيکا، انحراف مسير کريدور تراسيکا به سمت خود و تعريف مسير جديدي از کريدور تراسيکا با محوريت بندر ترکمن‌باشي است. ‌دولت ترکيه از روز جمعه 18 مهرماه امسال در اقدامي غيرقانوني نرخ عوارض عبور کاميون‌هاي ايراني از مرز‌‌ خود را افزايش داد. ترک‌ها‌ عوارضي تحت عنوان «مابه‌التفاوت سوخت» مصوب کردند که اين مورد در واقع دريافت عوارضي است. به دنبال اين موضوع ايران هم با 24 ساعت تأخير و در رفتاري متقابل از ساعت صفر روز شنبه 19 مهر، عوارضي متقابل براي ورود کاميون‌هاي ترک وضع کرد، يعني در هر 100 کيلومتر پيمايش در کنار 25 يورو مابه‌التفاوت نرخ سوخت، 25 يورو هم بابت عوارض از کاميون‌هاي ترکيه دريافت مي‌کنيم. ‌‌ترک‌ها باز در اقدامي متقابل، از ساعت 14 روز 19 مهرماه امسال مجدداً عوارض خود را براي کاميون‌هاي ايراني افزايش دادند يعني به ازاي هر 100 کيلومتر پيمايش 50 يورو از کاميون‌هاي ما عوارضي دريافت مي‌کنند که اين خارج از توافق‌نامه‌هاي طرفين و قوانين است. اين قانون‌شکني ترکيه موجب شد ‌مشکلاتي براي عبور کاميون‌هاي ايراني و ترکيه‌اي از مرز دو طرف ايجاد شود، ايستايي و معطلي ‌کاميون‌‌ها افزايش يافت و اين‌ موجب کاهش مبادلات تجاري دو طرف شد. البته با توجه به اينکه اغلب کاميون‌هاي ترکيه‌اي که وارد کشور ايران مي‌شدند يا ترانزيت بودند و يا محمولات صادراتي ترکيه را به ايران منتقل مي‌کردند در همين راستا هزينه‌هاي حمل و در واقع هزينه‌هاي صادرات کالاي ترکيه به ايران افزايش يافت که اين به نفع توليد ملي و توليد داخل است. در واقع هزينه واردات کالاهاي ترکيه به ايران افزايش يافته، اما ظاهراً ترک‌ها در اين بازي منافع بزرگتري را دنبال مي‌کنند. ‌در حال حاضر حدود 200 تا 250 دستگاه کاميون پشت مرزهاي ترکيه از سمت ايران مانده‌اند و فعلاً تردد کاميون‌ها به دليل اين افزايش نرخ عوارض از سوي ترکيه کاهش يافته است. بنابراين گزارش حجم تجارت ايران و ترکيه حدود 16 ميليارد دلار است که بخش عمده آن گاز و بخش ديگر ساير کالاها است که به ترکيه مي‌رود، ضمن آنکه از سمت ترکيه هم بيشتر کالاهاي وارداتي ترک است که به ايران مي‌‌آيد. در اين راستا کشور ايران از طريق وزارت راه و شهرسازي و وزارت امور خارجه پيگيري‌ها و رايزني‌‌هايي داشتند تا اين اقدام غيرقانوني دولت ترکيه را به آنها متذکر شده و از طرف مقابل بخواهند نسبت به اجراي قانون و تفاهمنامه‌هاي قبلي دو طرف متعهد باشد. پس از بروز اين مشکل از سوي طرف ترک، وزير راه و شهرسازي ايران از همتاي ترکيه‌اي خود (وزير حمل و نقل ترکيه) دعوت کرد که به ايران سفر کند و در قالب تعاملاتي اين مشکلات برطرف شود، اما تا کنون هيچ پاسخي از سوي دولت ترکيه‌اي دريافت نشده است. ‌ در اين راستا روز گذشته مديرکل ترانزيت سازمان راهداري در اين‌باره به فارس گفت: پس از رايزني‌هاي فراواني که داشتيم و به نتيجه نرسيد، به دولت ترکيه نامه نوشتيم و اعلام کرديم 20 روز به آنها مهلت مي‌دهيم که‌ به کاميون‌هاي ايراني در‌ ترکيه سوخت بفروشند تا از اين پس هر دو طرف مبلغ 160 سنت يورو از مرزها از کاميون‌هاي دو طرف بابت نرخ عوارض عبور دريافت کنند و دو طرف به کاميون‌هاي يکديگر سوخت بدهند؛ به هر حال اگر ايران به کاميون‌هاي ترکيه سوخت مي‌دهد، ترکيه هم موظف است به کاميون‌هاي ايران سوخت بدهد. عطرچيان اين را هم گفت که فعلاً 20 روز به آنها مهلت داده‌ايم تا در اين باره تصميم‌گيري کرده و نتيجه را اعلام کنند و در غير اين صورت، از 20 روز آينده فروش سوخت به کاميون‌هاي ترکيه را در‌ کشور متوقف مي‌کنيم تا هر دو طرف فقط بابت تعرفه عبور 160 سنت يورو گرفته باشيم. هدفگذاري ترکيه براي انحراف مسير کريدور‌هاي ترانزيتي به سمت خود بنابراين گزارش ‌اين سياست‌هاي و قانون‌شکني‌ها از سوي ترکيه در حالي دنبال مي‌شود که ظاهراً اين کشور قصد دارد منافع بزرگتري را از اين جريان ‌عايد خود کند و آن انحراف مسير کريدور‌هاي ترانزيتي و سوق آن به سمت کشور خود است. کريدور‌ تراسيکا و موقعيت ايران در اين مسير ترانزيتي برنامه کريدور تراسيکا در ماه مي سال 1993 ميلادي در نشست وزراي حمل و نقل و تجارت هشت کشور عضو (پنج کشور جمهوري آسياي‌مرکزي و سه جمهوري قفقاز) در بروکسل ارائه شد که طي آن يک کريدور حمل و نقل شرق – غرب از طريق درياي سياه – جمهوري قفقاز – درياي‌خزر و آسياي‌ مرکزي، ميان اروپا و آسياي‌ مرکزي تعريف و در سال 1998 ميلادي با هدف توسعه روابط اقتصادي، حمل و نقلي و تجاري کشورهاي حوزه درياي سياه، قفقاز و حوزه درياي‌ خزر راه‌اندازي شد. کشورهاي بلغارستان‌، اوکراين، روماني، مولداوي و ترکيه در حاشيه درياي سياه، گرجستان‌، ارمنستان و آذربايجان در منطقه قفقاز و ترکمنستان‌، قزاقستان‌، ازبکستان، تاجيکستان و قرقيزستان در آسياي ميانه عضو اين کريدور بودند، در سال 88 با توجه به اينکه ايران تنها مسير جاد‌‌ه‌اي اين کريدور به شمار مي‌آمد با تقاضاي عضويتش به اين کريدور به عنوان چهاردهمين عضو موافقت شد‌. به اين ترتيب تراسيکا به عنوان مسيري که کمترين هزينه و زمان را براي اتصال جمهوري‌هاي آسياي مرکزي به بازارهاي جهاني و بنادر اروپايي دارد، معرفي شد. در هشتمين اجلاس کريدور تراسيکا شاخه جنوبي اين کريدور از کشور ايران معرفي شد که از مرز ترکمنستان وارد ايران مي‌شود و سپس از طريق مرز بازرگان وارد ترکيه مي‌شود. از آنجا که ايران تنها مسير جاده‌اي براي کريدور مذکور به شمار مي‌آيد، بنابراين از اهميت ويژه‌اي در اين طرح برخوردار است، به علاوه با عضويت ايران در کريدور تراسيکا راه براي عضويت کشورهاي افغانستان و پاکستان که مايل به پيوستن به اين کريدور هستند، هموار شد. با پيوستن ايران به اين کريدور بين‌المللي، مسير جنوبي اين کريدور براي ارسال کالا از اروپا به کشورهاي آسياي‌مرکزي و چين بهبود يافت، شاخه جنوبي اين کريدور از ايران معرفي شده است که از مرز ترکمنستان وارد ايران مي‌شود و سپس از طريق مرز بازرگان وارد ترکيه مي‌شود. ايران با هدف توسعه ترانزيت کالا به تدوين برنامه‌هاي کلان و سرمايه‌گذاري‌هاي گسترده در برخي کشورهاي همسايه و منطقه از جمله افغانستان و تاجيکستان پرداخت. يکي از مهمترين مسيرهاي موجود در کريدور تراسيکا مسيرهاي دريايي محسوب مي‌شوند، در سال‌هاي اخير کشورهاي ترکمنستان، آذربايجان و قزاقستان فعاليت خود را در بنادر حوزه درياي‌خزر گسترش داده‌اند و اين امر اهميت بنادر حوزه درياي‌خزر را در اقتصاد کشورهاي شرق آسيا تا اروپا نشان مي‌دهد. انتخاب بندر ترکمن‌باشي به عنوان گزينه‌اي براي کمرنگ کردن نقش ايران در کريدور تراسيکا‌ بنابراين گزارش اما تحليل‌ رويدادهاي اخير و اختلافات ترانزيتي ترکيه با ايران نشان از اين دارد که برخي کشور‌ها نظير ترکيه با همکاري آمريکا،‌ قصد دارند نقش محوري ايران را در کريدور تراسيکا کم‌رنگ و حتي بي‌رنگ کرده و حتي به تدريج ايران از مسير تراسيکا حذف کنند. در اين راستا ظاهراً بندر ترکمن‌باشي در ترکمنستان به عنوان گزينه‌اي براي حذف کريدور جاده‌اي ايران در نظر گرفته شده است؛ بدين ترتيب که کاميون‌هايي که قصد دارند از کشورهاي‌ CIS، افغانستان‌، پاکستان و چين به سمت اروپا بروند، ابتدا به بندر ترکمن‌باشي آمده و سپس از طريق شناورهايي رو-رو کاميون‌ها را از اين بندر جابه‌جا کرده و پس از آن به قفقاز، ارمنستان، ترکيه و اروپا بروند. بدين ترتيب مسير کريدور تراسيکا در ايران‌ حذف شده و در واقع ايران از کريدور تراسيکا حذف شود تا کاميون‌ها براي رسيدن به اروپا نيازي به عبور از ايران نداشته باشند.‌ جالب اينجاست که عباس آخوندي، وزير راه و شهرسازي روز 27 بهمن‌ماه 92 ‌در ديدار با «رشيد مردوف» وزير امور خارجه ترکمنستان که با هيئتي عالي رتبه به کشورمان سفر کرده بود، گفته بود که: در اين‌باره بايد از فرصت ها استفاده مطلوب تري کرد و در بنادر شمالي ايران از جمله بندر اميرآباد و انزلي براي عبور کاميون‌ها از طريق کشتي‌هاي رو - رو به بندر ترکمن باشي آمادگي وجود دارد.‌ در اين ديدار «رشيد مردوف» وزير امور خارجه ترکمنستان نيز گفته بود: در مرز لطف‌آباد‌، ترکمنستان تعريض و افزايش حجم تردد در جاده‌ها را انجام مي‌دهد تا تردد افزايش يابد و هم اکنون از ساعت 8 تا 18 مرز باز است در حالي که قبلا اين زمان کمتر بود، دو کشتي رو-رو به زودي در مسير بندر ترکمن باشي به بندر انزلي فعاليت خواهد کرد که هر کدام قادر به جابه‌جايي 53 کاميون در هر بار خواهد بود و با فعاليت در مسير دريايي طول زمان جا‌به‌جايي يک هفته کاهش مي‌يابد. همچنين 16 شهريورماه امسال بود که‌ اجلاس چهارجانبه «راه لاجورد» در عشق آباد‌ برگزار شد. مسئولان عالي رتبه و کارشناسان خارجه، ترانسپورت، ترانزيت، راه‌آهن و اقتصاد کشورهاي افغانستان، ترکمنستان، آذربايجان و گرجستان، در جلسه بررسي تکنيکي دسترسي افغانستان به بنادر درياي سياه به تاريخ 12 سنبله 1393 در شهر عشق آباد مرکز جمهوري ترکمنستان ملاقات کردند. در اين ملاقات که بر اساس درخواست حکومت افغانستان و به ميزباني حکومت ترکمنستان داير شد‌ه بود،‌ داود علي نجفي، وزير ترانسپورت و هوانوردي افغانستان راجع به اهميت راه لاجورد و طرح پيشنهادي افغانستان براي ايجاد دهليز ترانسپورتي، ترانزيتي و تجارتي ميان‌ افغانستان، ترکمنستان، آذربايجان و گرجستان از طريق اتصال بنادر سرحدي افغانستان به بنادر درياي سياه و کشورهاي اروپايي و بالکان صحبت کرد. در ادامه اين خبر آمده است: بر بنياد توافق‌هاي قبلي که در ديدار ماه حمل سال جاري ضرار احمد عثماني وزير خارجه افغانستان با سران و مقام‌هاي عالي رتبه آن کشورها صورت گرفته بود، يک بار ديگر نمايندگان کشورهاي نامبرده، حمايت‌ شان را براي تطبيق اين طرح مهم ابراز کردند و پيشنهاد کردند تا مجالس تکنيکي براي مطالعه اوليه راه لاجورد داير شده و آمادگي‌ها براي طرح يک مسوده توافقنامه چهارجانبه اتخاذ شود؛ اين دهليز از بنادر تورغندي و آقينه افغانستان آغاز و به بندر ترکمن باشي وصل مي‌شود، بر اساس اين طرح، اموال تجارتي افغانستان بعد از عبور از درياي خزر به بندر باکوي کشور آذربايجان و از آنجا به بنادر پوتي و باتومي کشور گرجستان در سواحل درياي سياه وصل شده و سپس توسط کشتي‌ها به بنادر اروپايي و بالکان (‌شبه جزيره‌اي در جنوب شرقي اروپا) بارگيري مي‌شوند. جالب اينجاست که در اين اجلاس چهارگانه هيچ صحبتي از ايران و عبور ترانزيتي از اين کشور به ميان نيامده است. به هر حال لازم است در اين باره بايد از سوي دولت پيگيري‌هايي انجام شود و خارج از نگاه ملي و محلي به کريدورها،‌ نگاه منطقه‌اي و جهاني داشت تا موقعيت جغرافيايي ايران به عنوان چهارراه ترانزيتي دنيا حفظ شود،زيرا ‌دنيا به دنبال توسعه کريدورها است و کشورها تلاش مي‌کنند با توجه به موقعيت جغرافيايي خود کريدورهاي ترانزيتي از کشور آنها عبور کند تا منافع زيادي از اين محل عايد آنها شود. کريدور تراسيکاي جديدي در حال شکل‌گيري است/ ترکيه دنبال انحراف مسير تراسيکا بنابراين گزارش در حال حاضر تنها راه ورود کاميون‌ها به اروپا از طريق ترکيه است، البته قبلاً از طريق عراق و شمال اين کشور شرايط عبور فراهم بود که به دليل مسايل امنيتي فعلاً اين امکان فراهم نيست، البته در اين شکل‌گيري ناامني‌هاي شمال عراق ردپايي هم از کشور ترکيه وجود دارد که شايد بتوان اين کار ترکيه دليلي براي سوءاستفاده‌هاي بزرگ اقتصادي دانست. ترکيه که از اين شرايط آگاه شده است در راستاي منافع بزرگتر خود، موضوع عوارض عبور کاميون‌ها را از مرز مشترک با ايران مطرح کرده است و مرزهاي خود را بر کاميون‌ها بست. ورود هر يک کاميون به کشور ترکيه سود کلاني براي اين کشور به دنبال دارد،اما اين کشور در راستاي اهدافي بزرگتر و تغيير جهت کريدورهاي ترانزيتي به سمت خود اين قانون‌شکني را انجام داد، بدين ترتيب که در حال حاضر ترکيه با اين کار گلوگاه کريدور تراسيکا شده است تا محوريت ايران در کريدور تراسيکا از بين برود. ‌منافع ترکيه در اين است که مرزهاي خود را بر کاميون‌ها در مرزهاي مشترک با ايران ببندد تا محوريت کريدور ترانزيتي قرار گيرد تا بدين ترتيب سهم خود را در بازار جهاني کريدورها افزايش دهد. متأسفانه در کشور ما نيز معطلي کاميون‌ها پشت مرزهاي خودمان و نيز براي خروج از مرزها زياد است و بيش از 20 روز طول مي‌کشد که اين نيز گلوگاه ديگري در توسعه کريدور ترانزيتي است. به هر حال در حال حاضر، کريدور تراسيکاي جديدي از ترکمنستان در حال طراحي است و اين امر موجب مي‌شود ايران از محور ترانزيتي بودن به وابسته ترانزيتي بودن تغيير داده شود. تلاش چين براي اتصال ريلي به ترکمنستان/ احتمال کاهش بهره‌وري خط‌آهن چابهار-سرخس همچنين در بحث کريدورهاي ريلي ترانزيتي کشور هم شرايط در حال تغيير است. ايران در حال احداث کريدور شمال به جنوب شرق از چابهار تا سرخس است در حالي که کشور چين به سرعت در حال تکميل خطوط ريلي خود است. ‌کشور چين براي دريافت کالاهاي خود مجبور است از طريق خليج فارس و درياي عمان و سنگاپور به بندر شانگهاي برسد، اما در حال حاضر خط‌آهن چين به سمت ترکمنستان به سرعت در حال احداث است که قطعاً مسير ريلي کريدوري چابهار-سرخس ايران را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد. تلاش امارات براي انحراف مسير کريدور‌هاي ترانزيتي بار و مسافر به سمت خود ‌ حتي در کريدورهاي هوايي نيز کشور امارات که تا چند سال پيش نقشي نداشت، در حال حاضر محوريت اول بار و مسافر منطقه است. اين کشور ‌به سرعت زيرساخت‌هاي هوايي را براي جذب بيشتر بار و مسافر ترانزيتي فراهم کرد و با توسعه ناوگان تلاش کرد کريدورهاي هوايي بار و مسافر را به سمت خود منحرف کنند. در گام ديگر براي افزايش توان خود در مقابل بندر شهيد رجايي ايران به عنوان بندر رقيب جبل‌علي، فرودگاه کارگو‌ به سرعت در کنار اين بندر احداث شد تا سرعت جابه‌جايي کالا از بندر جبل‌علي افزايش بسزايي يابد و اين قدرت رقابتي اين بندر با بندر شهيد رجايي ايران را افزايش مي‌دهد و اين در حالي است که فرودگاه امام خميني (ره) قرار بود فرودگاه هاب منطقه باشد. برنامه‌ريزي دشمن براي تغيير مسير کريدور جهاني انرژي در گامي ديگر، همچنين کريدور انرژي دنيا که از خليج فارس و تنگه هرمز مي‌گذرد شايد تحت تأثير قرار گرفته و به سمت درياي سرخ و باب‌المندب‌ تغيير جهت يابد‌. به هر حال موقعيت بسيار مناسب جغرافيايي ايران‌ در منطقه و آسيا، مي‌تواند مسير کريدورهاي ترانزيتي جهان را تحت‌ تأثير قرار داده و به سمت خود جلب کند. مقام معظم رهبري بارها در موضوع اقتصاد مقاومتي به رشد ظرفيت‌هاي ترانزيتي کشور اشاره فرموده‌اند،اما متأسفانه برخي بي‌توجه‌ها موجب خواهد شده ‌کشور‌هاي رقيب تلاش کنند تا کريدورهاي ترانزيتي ايران را کور کنند و ايران‌ وابسته کريدورهاي ديگر شود.