مناطق محروم و برخوردار پایتخت براساس 32 شاخص معرفی شدند/ رتبه رفاه 22 منطقه تهران

دنياي اقتصاد/ توزيع نامتعادل سرانه‌هاي خدماتي و کاربري‌هاي رفاهي در مناطق 22 گانه تهران، باعث تفاوت معنادار در ميزان برخورداري ساکنان محله‌هاي مختلف پايتخت از سرانه‌هاي شهري شده و به «فرصت نابرابر» شهروندان در استفاده از امکانات دامن زده است. تحقيقات يک تيم دانشگاهي درباره نوع و نحوه دسترسي پايتخت‌نشينان به امکانات و خدمات پراکنده در سطح شهر که براساس سنجش 32 شاخص اقتصادي، اجتماعي، تفريحي و ... انجام شده است، نشان مي‌دهد فقط 23 درصد از جمعيت تهران در محله‌هاي توسعه‌يافته زندگي مي‌کنند که در پنج منطقه حائز بيشترين رتبه توسعه‌يافتگي به ترتيب شامل مناطق شش، سه، يک، دو و هفت ساکن هستند. در مقابل، 60 درصد مناطق تهران داراي کمترين سطح رفاه و توسعه هستند. رتبه‌بندي مناطق 22 گانه تهران براساس ميزان سطح رفاه و برخورداري از امکانات و خدمات شهري، از نابرابري و تفاوت معنادار بين گسترش فيزيکي شهر و توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در پايتخت حکايت دارد. نتايج يک بررسي از نحوه «پراکندگي و چينش سرانه‌هاي خدماتي و کاربري‌هاي شهري» در سطح شهر تهران که براساس سنجش وضعيت 32 شاخص در قالب 4 عامل اقتصادي، اجتماعي، کالبدي-فضايي و فرهنگي-تفريحي انجام شده است، نشان مي‌دهد: به دليل توزيع نامتعادل امکانات شهري، فقط 23 درصد محدوده شهر تهران که تنها پنج منطقه از 22 منطقه اين کلان‌شهر را در برمي‌گيرد، جزو نقاط توسعه‌يافته پايتخت تلقي مي‌شود به اين صورت که ساکنان مناطق شش، سه، يک، دو و هفت به ترتيب جزو پايتخت‌نشينان داراي رفاه شهري محسوب مي‌شوند. در مقابل اين جمعيت اندک که تعدادشان حدود 2 ميليون نفر است، بيش از 6 ميليون نفر از ساکنان پايتخت، در محدوده نيمه‌برخوردار يا داراي کمترين سطح توسعه‌يافتگي شهري، سکونت دارند. تيم دانشگاهي راهبري کننده اين تحقيق، بر وجود 4 نشانه آشکار از فرصت‌هاي نابرابر در استفاده و برخورداري از امکانات و خدمات شهري در تهران تاکيد کرده است و براي افزايش مناطق توسعه‌يافته و کاهش مناطق محروم يا کمتر توسعه يافته نيز اجراي 9 راهکار را به مديريت شهري توصيه کرده است از جمله اينکه، اولويت اقدامات توسعه‌اي و تامين خدمات و کاربري‌هاي شهري را به مناطق محروم اختصاص دهد و در پنج منطقه 14، 15، 17، 18 و 19 به بازتوزيع امکانات و خدمات موجود اقدام کند. به گزارش «دنياي اقتصاد» يک تيم دانشگاهي متشکل از استادان شهرسازي، جغرافيا و برنامه‌ريزي شهري و منطقه‌اي از سه دانشگاه معتبر ايران(شيراز، خوارزمي و تهران) در قالب يک تحقيق با هدف پاسخ‌دهي به اين سوال که تا چه حد بين «توسعه فيزيکي و کالبدي شهر تهران» و «توزيع امکانات و خدمات شهري» تناسب و هماهنگي وجود دارد؟ ميزان درجه توسعه‌يافتگي مناطق 22 گانه شهر تهران را براساس شاخص سطح برخورداري از رفاه و خدمات مورد بررسي قرار داده است. در اين مطالعه 32 شاخص در قالب چهار عامل اقتصادي، کالبدي-فضايي، اجتماعي و فرهنگي- تفريحي مورد سنجش و بررسي قرار گرفته است که نتايج آن نشان مي‌دهد: توزيع و پراکندگي امکانات شهري و خدمات رفاهي در سطح پايتخت به شکل نابرابر و نامتناسب بوده و عدم تعادل و تفاوت معنادار بين توسعه فيزيکي پايتخت و توسعه رفاهي منطقه‌اي در اين شهر به شکل آشکار ديده مي‌شود. نکته‌اي که در اين تحقيق به صورت نامحسوس قابل تشخيص است اين است که روند توزيع نابرابر و نامناسب رفاه و برخورداري در سطح پايتخت صرفا به سال‌هاي اخير محدود نيست، بلکه روند افزايش اين نابرابري در سال‌هاي 76 تا 80 مشاهده شده و قابل رديابي است. پيش از اين تحقيق، مطالعه ديگري نيز در سال‌هاي 76 تا 80 انجام شده که نشان داده اثر درآمد - هزينه شهرداري به شاخص‌هاي فقر و توسعه شهر تهران به شکل نابرابري فضايي استانداردهاي زندگي در سطوح مناطق بروز پيدا کرده است. اين تحقيق همچنين نشان مي‌دهد توزيع نابرابر و نامتعادل سرانه‌ها و کاربري‌هاي خدماتي در گستره شهر تهران اثرات و تبعات سوئي بر اقتصاد شهر و اقتصاد خانوار گذاشته است به اين صورت که هزينه حمل و نقل را افزايش داده است، ميزان مصرف سوخت را بالا برده و نهايتا منجر به اتلاف وقت شهروندان و افزايش بار ترافيکي شده است. بررسي اين گروه دانشگاهي در مورد سطح برخورداري مناطق 22گانه کلان‌شهر تهران نشان مي‌دهد چهار نشانه آشکار از اين عدم تعادل در «پراکندگي و چينش فضايي تسهيلات، خدمات عمومي و سرانه‌هاي شهري» در تهران ديده مي‌شود. اين چهار نشانه شامل شکل‌گيري محله‌هاي فقير و غني، استفاده بي‌رويه از خودروي شخصي براي سفرهاي درون شهري، استفاده قشر خاص جامعه(کم درآمد) از وسايل نقليه عمومي و روند تصاعدي سفرهاي درون شهري مي‌شود. در اين تحقيق تاکيد شده است که نابرابري فضايي زماني اتفاق مي‌افتد که ساختار فضايي نواحي مختلف شهر داراي تفاوت‌هاي بارز و آشکار باشند که در اين حالت براي رفع آن بايد توسعه اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي با اولويت نواحي محروم در دستور کار شهري قرار گيرد. تيم تحقيقاتي اين مطالعه براي تشخيص ميزان درجه توسعه‌يافتگي و سطح برخورداري از خدمات و رفاه در هر يک از مناطق 22 گانه پايتخت اقدام به سنجش وضعيت 32 شاخص در قالب چهار عامل اقتصادي، کالبدي-فضايي، اجتماعي و فرهنگي-تفريحي کرده است. به طوري که در گروه شاخص‌هاي مربوط به عامل اقتصادي 10 شاخص همچون جمعيت شاغل، شاغلان زن و مرد، شاخص تراکم خانوار در واحد مسکوني و همچنين تراکم جمعيت مورد سنجش قرار گرفته و در گروه شاخص‌هاي مربوط به عامل کالبدي- فضايي 9 شاخص شامل وضعيت مراکز درماني، آموزشي و بهداشتي، پارک و... ملاک عمل سنجش قرار گرفته است. همچنين در گروه عامل اجتماعي 7شاخص همچون ميزان باسوادي ساکنان منطقه، ميزان ازدواج و طلاق، جرائم و بعد خانوار و در گروه عامل فرهنگي- تفريحي، پنج شاخص همچون تعداد مراکز ورزشي و رفاهي، تعداد کتابخانه‌ها و فرهنگسراها و... مورد بررسي قرار گرفته است. نتيجه اين بررسي يکبار هر يک از مناطق 22گانه را براساس عوامل انفرادي (هر عامل به تنهايي ملاک بررسي قرار گرفته است) و يکبار هم مناطق 22 گانه را براساس ترکيب وضعيت چهار عامل رده‌بندي کرده است. در هر روش رتبه‌بندي مناطق براساس 5 سطح فراتوسعه‌يافته، توسعه‌يافته، ميان‌توسعه، توسعه‌يافته در سطح پايين و محروم دسته‌بندي شده‌اند. رتبه‌بندي براساس عامل اقتصادي در اين تحقيق که در فصلنامه علمي-پژوهشي اقتصاد و مديريت شهري منتشر شده است، رتبه‌بندي نخست مناطق 22گانه تهران براساس عامل اقتصادي انجام شده است. برمبناي اين شاخص چهار منطقه شامل مناطق يک، 3،6 و 7 به عنوان مناطق فراتوسعه‌اي شناخته شده‌اند. 8 منطقه شامل مناطق 11،5،12،4،8،13،2و 14 نيز در گروه توسعه‌يافته رو به بالا و پنج منطقه 9،19،20،15 و 21 در گروه ميان توسعه‌اي قرار گرفته‌اند. همچنين رتبه‌بندي مناطق براساس عامل اقتصادي نشان مي‌دهد پنج منطقه محروم يا در کمترين حد توسعه‌يافتگي در سطح شهر تهران وجود دارد که شامل مناطق 16،22،18،10 و نهايتا منطقه 17 مي‌شوند. رتبه‌بندي براساس عامل کالبدي- فضايي بررسي و رتبه‌بندي مناطق براساس عامل دوم نيز نتايج جالبي را نشان داده است. براساس اين عامل فقط منطقه 6 شهر تهران حائز کسب رتبه فراتوسعه‌اي شناخته شده است. همچنين مناطق توسعه‌يافته رو به بالا شامل دو منطقه يک و 22 و مناطق ميان توسعه‌اي شامل مناطق 3،12، 11،21 و 20 مي‌شود. 14 منطقه باقي مانده شهر تهران نيز در دو گروه محروم يا داراي حداقل سطح توسعه‌يافتگي هستند. رتبه‌بندي براساس عامل اجتماعي مطالعه مناطق شهر تهران با توجه به عامل اجتماعي نيز بيان مي‌کند که از ميان مناطق 22گانه پايتخت همچون عامل کالبدي-فضايي منطقه 6 تهران در گروه فراتوسعه‌يافته قرار مي‌گيرد. مناطق 7،11،3و 12 نيز به عنوان مناطق توسعه‌يافته رو به بالا و منطقه يک به عنوان يک منطقه ميان توسعه شناخته شده است. در اين بررسي 50 درصد مناطق شهر تهران در گروهي قرار گرفته‌اند که حداقل سطح توسعه‌يافتگي را دارند. اين گروه شامل مناطق 16،13،4،20،5،10،9،8،22،21 و 2 مي‌شود. و در گروه محروم نيز مناطق 19،14،18، 15 و 17 قرار گرفته‌اند. نکته جالب آنکه بيشترين مناطق محروم يا داراي حداقل سطح توسعه در عامل اجتماعي خود را نشان مي‌دهد که 16 منطقه را در خود جاي داده است. رتبه‌بندي براساس عامل فرهنگي-تفريحي در گروه چهارم نيز مناطق 22 گانه تهران برمبناي عامل فرهنگي-تفريحي تقسيم‌بندي مي‌شوند. تنها منطقه محروم در اين گروه منطقه 12 شناخته شده است. اما مناطق 5،4،1،15،3،2 و 6 در گروه مناطق فراتوسعه‌يافته از لحاظ شاخص‌هاي فرهنگي و تفريحي قرار دارند. همچنين مناطق 19،13،14،7،16،18 و 10 در گروه توسعه‌يافته رو به بالا، مناطق 21،8،11 و 20 در گروه ميان توسعه‌اي و مناطق 17،9 و 22 داراي کمترين ميزان توسعه‌يافتگي به لحاظ اين عامل شناخته شده‌اند. علاوه بر بررسي انفرادي عامل‌هاي موثر در سنجش ميزان توسعه‌يافتگي مناطق مختلف شهر، نتيجه کلي که براساس ترکيب چهار عامل رتبه‌بندي شده نشان مي‌دهد پنج منطقه تهران توسعه‌يافته و برخوردار از 32 شاخص هستند اما 13 منطقه به لحاظ توسعه‌يافتگي و برخورداري از اين عوامل، محروم و در سطح توسعه‌يافته حداقلي قرار دارند. به عبارت ديگر اين نتايج نشان مي‌دهد 23 درصد پايتخت‌نشينان به صورت اتفاقي و تامل‌برانگيز دقيقا در 23 درصد مساحت شهري تهران ساکن هستند و جزو پايتخت نشينان برخوردار از محدوده توسعه‌يافته شهر محسوب مي‌شوند و مابقي جمعيت ساکن اين کلان‌شهر در محدوده نيمه برخوردار و محروم با کمترين سطح توسعه‌يافتگي شهر سکونت دارند. براساس عوامل تلفيقي نيز منطقه6 تهران به عنوان تک‌منطقه فراتوسعه‌يافته معرفي شده است. مناطق 7،2،1 و 3 در گروه توسعه‌يافته رو به بالا و مناطق 13،4،5، و 11 در گروه نيمه برخوردار قرار گرفته‌اند. همچنين 13 منطقه شهري باقيمانده نيز در دو گروه محروم و داراي حداقل سطح توسعه‌يافتگي قرار دارند. پيشنهادهاي افزايش سطح توسعه‌يافتگي محققان در اين بررسي با تشريح وضعيت توسعه‌يافتگي شهر تهران پيشنهاد براي بهبود وضعيت و افزايش نقاط برخوردار شهر داده‌اند. در محور نخست پيشنهاد شده اولويت توسعه مناطق شهري به ترتيب براي مناطق محروم،توسعه‌يافته رو به پايين، نيمه برخوردار، توسعه‌يافته رو بالا و فراتوسعه داده شود. شاخص‌هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، کالبدي، فرهنگي و تفريحي به صورت مناسب و عادلانه توزيع شود تا از اين طريق مهاجرت‌ها و جابه جايي‌هاي درون‌شهري کاهش پيدا کند و به تبع آن تعادل در تراکم جمعيتي مناطق شهر تهران ايجاد شود. در محور سوم پيشنهاد شده به شعاع خدمات‌رساني امکانات و خدمات شهري براي رسيدن به عدالت فضايي و ايجاد تعادل نسبي توزيع آنها توجه شود. همچنين پيشنهاد ديگري مبني بر شناسايي بافت‌ها و بلوک‌هاي فقير مناطق کلان‌شهر تهران به منظور اولويت سرمايه‌گذاري اقتصادي داده شده است. علاوه بر اين پيشنهاد شده است تا منابع، پتانسيل‌ها و قابليت‌هاي موجود در هر منطقه در راستاي برنامه‌ريزي آمايش سرزمين و کاهش نابرابري‌هاي شهري شناسايي شود. ششمين پيشنهاد گروه تحقيقاتي بر مبناي توجه به استراتژي رشد هوشمند شهري براي کاهش حجم سفر در سطح مناطق و محله‌هاي کلان‌شهر تهران و به تبع آن کاهش آلودگي هوا قرار دارد. برنامه‌ريزي براي کاهش نرخ بيکاري در مناطق،بازتوزيع امکانات و خدمات شهري به ويژه در مناطق 17،15،18،14 و 19 و لزوم بازنگري در طرح تفصيلي کلان‌شهر تهران و اولويت‌دهي به رفع نيازهاي شهروندان مناطق 17،15،18،14 و 19 سه محور پيشنهادي ديگر براي ارتقاي سطح توسعه‌يافتگي مناطق مختلف کلان‌شهر تهران است. با کانال تلگرامي آخرين خبر همراه شويد telegram.me/akharinkhabar