مدیر طرح ملی ذخیرهسازی زیر زمینی نفت و گاز:تدوین نقشه راه فناوری ذخیرهسازی زیرزمینی نفت به پایان رسید/ اولین مخزن زیرزمینی نفت در جنوب
فارس
بروزرسانی
فارس/ مدير اجرايي طرح کلان ملي ذخيرهسازي زير زميني نفت و گاز با برشمردن طرحهاي ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز ايران از جمله ۵ طرح پيشامکانسنجي ذخيرهسازي راهبردي نفت و طرح جديد ذخيرهسازي گاز در استان گلستان، از به پايان رسيدن تدوين نقشه راه فناوري ذخيرهسازي زيرزميني نفت خبر داد.
ذخاير راهبردي نفت و گاز در کشورهاي توليدکننده و مصرفکننده نفت در تحولات بازار جهاني انرژي نقش غير قابل انکاري دارند. چنانکه اعلام ميزان ذخاير راهبردي نفت آمريکا که مصرف دو ماه اين کشور بزرگ مصرفکننده نفت را کفايت ميکند يکي از عوامل پيشران قيمت نفت در بازارهاي جهاني محسوب ميشود.
مصرفکنندگان بزرگ ديگر از جمله کشورهاي عضو OECD و چين نيز برنامههاي مفصلي براي ايجاد ذخاير راهبردي انرژي به خصوص نفت دارند.
کشورهاي بزرگ توليدکننده گاز نيز براي حضور فعال در تجارت گاز و تضمين پايداري عرضه گاز در بازار جهاني ذخيرهسازي گاز طبيعي را در دستور کار قرار داده و برنامههاي مفصلي براي اين کار ترتيب دادهاند.
ايران، به عنوان کشوري که در مجموع نفت و گاز، صاحب بزرگترين ذخاير هيدروکربوري متعارف دنيا محسوب ميشود هنوز تاسيسات ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز را به ميزان لازم براي تاثيرگذاري روي تجارت نفت و گاز جهان در اختيار ندارد.
بهرهبرداري از مخزن ذخيرهسازي نسبتا کوچک سراجه قم و پس از آن مخزن ذخيرهسازي شوريجه در دو سال اخير طليعه ورود ايران به اين حوزه راهبردي محسوب ميشود. طليعهاي که از يک برنامه قابل اتکاي ذخيرهسازي راهبردي با تکيه بر مطالعات وسيع در اين حوزه نويد ميدهد.
براي اطلاع از برنامه کشور براي ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز با علي وطني به گفتوگو نشستيم. وطني معاون علمي و پژوهشي معاونت علمي و فنآوري رئيس جمهور و مدير اجرايي طرح کلان ملي ذخيرهسازي زير زميني نفت و گاز است.
در کارنامه وي مسئوليتهايي چون مديرکل دفتر امور پژوهشي وزارت فرهنگ و آموزشعالي، عضو شوراي گسترش آموزشعالي، معاون امور پژوهشي معاونت منابع انساني و آموزش وزارت نفت، مديرکل دفتر امور پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، رئيس دانشکده نفت آبادان، رئيس اداره مهندسي و طرح هاي شرکت ملي گاز ايران به چشم ميخورد.
وي همچنين عضو کار گروه تدوين نقشه راه فناوري صنايع بالا دستي صنعت نفت بوده است.
به عنوان سؤال اول بفرماييد در کشور چه طرحهايي در زمينه ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز در حال اجرا است؟
وطني: ابتدا بايد توضيح بدهم که ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز در کشورها در زيرزمين انجام ميشود و به طور عمومي با ذخيرهسازي نفت و فرآورده در مخازن سطحالارضي که ظرفيت پاييني دارد متفاوت است. ذخيرهسازي راهبردي درباره نفت خام، فرآوردهها و گاز طبيعي انجام ميشود.
در حال حاضر اولين طرح کلان ذخيرهسازي زيرزميني گاز در مخزن سراجه قم در حال بهرهبرداري است و در 8 ماه گرم سال روزانه به طور متوسط 8 ميليون متر مکعب گاز در اين مخزن ذخيره ميشود و در پيک مصرف زمستان روزانه 24 ميليون مترمکعب از آن گاز برداشت ميشود.
اين کار براي جبران کمبودها در شهرهاي بزرگ و جلوگيري از قطع گاز در شهرهايي مانند تهران و قم مورد استفاده قرار ميگيرد. به همين دليل در زمستان سخت گذشته در تهران و قم با قطعي گاز مواجه نشديم.
چند مخزن ديگر تخليه شده در دست مطالعه هستند. يکي از اين مخازن، مخزن شوريجه در خانگيران و نزديکي شهر سرخس است. سال گذشته مطالعات اين مخزن پايان يافت و با اجراي عمليات فني دومين مخزن ذخيرهسازي زيرزميني گاز ما محسوب ميشود. دو مخزن ديگر ذخيرهسازي ديگر گاز در دست مطالعه هستند که يکي از آنها در نزديکي شيراز است که به مخزن احمدي شهرت دارد و مطالعه امکانسنجي آن به وسيله شرکت ذخيرهسازي گاز طبيعي پايان يافته است.
در حال حاضر يک پروژه کلان راهبردي ملي از زيرپروژههاي طرح کلان ملي ذخيرهسازي زيرزميني نفت و گاز که به تصويب شوراي عالي عتف رسيده است و توسط دانشگاه تهران تحت عنوان امکانسنجي ذخيرهسازي زيرزميني گاز در مخزن قزلتپه استان گلستان در حال انجام است.
به ذخيرهسازي راهبردي نفت اشاره کرديد. اين کار معمولا در مصرفکنندگان بزرگ انجام ميشود. مساله ذخيرهسازي راهبردي نفت در کشور نفتخيزي مانند ايران موضوعيت دارد؟
وطني: در زمينه نفت استحضار داريد که اگر چه داراي ذخاير زيرزميني نفت فراواني هستيم اما اگر به هر دليلي در شرايط بحراني با مشکل توليد يا انتقال نفت خام مواجه شويم چه براي مصارف داخلي و چه براي صادرات مشکل جدي خواهيم داشت.
به عنوان مثال در حال حاضر روزانه 1.9 ميليون بشکه نفت در پالايشگاههاي داخلي مصرف ميشود و از طرف ديگر 4.25 ميليون بشکه سهميه توليد نفت ما در اوپک است و ميتوانيم نزديک به 2.5 ميليون بشکه نفت صادر کنيم. اگر توليد نفت خام با مشکلات عملياتي مواجه شود آيا ذخيره نفت خام براي تأمين نفت خام مورد نياز پالايشگاهها داريم؟ يا نفتي براي صادرات براي اجراي تعهدات نسبت به خريداران داريم؟
لذا ضرورت ذخيرهسازي زيرزميني نفت چه به لحاظ اجراي تعهدات و داشتن توان رويارويي با نوسانات قيمت نفت در تعاملات بينالمللي کاملاً احساس ميشود به همين دليل ما مخازن سطحالارضي در مبادي صادرات نفت خام داريم اما هيچ مخزن راهبردي ذخيره نفت خامي در کشور نداريم.
بر اساس مذاکره با شرکت پايانههاي نفتي ايران، حدود 10 ميليون بشکه ظرفيت ذخيرهسازي زيرزميني نفت خام در حاشيه جنوبي کشور به منظور تضمين صادرات ايجاد خواهد شد. علاوه بر آن به دليل مسائل پدافند غيرعامل ضرورت دارد علاوه بر تأسيسات سطحالارضي، تعدادي مخزن زيرزميني راهبردي براي فرآوردههاي نفت خام هم ايجاد کنيم.
خوشبختانه بر اساس بند 14 ابلاغيه سياستهاي اقتصاد مقاومتي، افزايش ذخاير راهبردي نفت و گاز به منظور اثرگذاري بر بازار جهاني نفت و گاز به ويژه ميادين مشترک مورد تأکيد قرار گرفته است. بدون اغراق تنها بندي از سياستهاي ابلاغي اقتصاد مقاومتي که با طرحهاي مصوب شوراي عالي عتف ارتباط دارد همين بند است.
برنامه آينده کشور درباره ميزان ذخاير راهبردي نفت مشخص شده است؟
وطني: ذخيرهسازي نفت، گاز و فرآوردههاي نفتي از جمله اقدامات راهبردي است که دستيابي به فنآوري آن مهمتر از ميزان ذخاير است.
دليل اين مسأله آن است که در اين قبيل مطالعات فنآوريهاي مرتبط با کشف مخازن مناسب داراي قابليت ذخيرهسازي مشخص ميشود، تجهيزات و دستگاههاي مورد نياز ذخيرهسازي مشخص ميشود. روشهاي برداشت مجدد از ذخاير مشخص ميشود، تضمين ماندگاري نفت خام و فرآوردههاي نفتي و گاز در مخازن زيرزميني و آشنايي با ساختار مخازن به منظور جلوگيري از هدرروي آن مشخص ميشود و انواع فنآوريهايي که براي تأسيسات تزريق، برداشت، پالايش مجدد و بهرهبرداري و انتقال و همه موارد مربوط به مخازن از جمله حفاري، بهرهبرداري، تأسيسات سر چاهي در اين فرآيند مدنظر قرار ميگيرد.
به دليل داشتن ذخاير نفت و گاز تضمين براي تأمين دسترسي منابع نفت وگاز در شرايط بحراني از قبيل جنگ يا هر دليل ديگري براي کشور اهميت زيادي دارد. بسياري از مخازن گازي کشور مشترک است و بايد دائماً از آن گاز برداشت کنيم. در فصول سرد سال گاز مصرف ميشود و در فصول گرم اگر بتوانيم گاز را ذخيره کنيم توليد گاز از ميادين مشترک را کاهش نخواهيم داد تا همسايگان آن را برداشت کنند.
نکته مهم در اين ارتباط آن است که اين قبيل طرحها بايد با همکاري بين چند دانشگاه انجام شود و در وهله بعد شرکتهاي بهرهبردار علاوه بر همکاري بين دانشگاهي بايد همکاري دانشگاه و صنعت را ساماندهي کنند.
نکته بعدي اجراي طرحهاي کلان ملي مصوب شوراي عالي عتف است و نکته آخر اينکه شرکت ملي گاز، شرکت ملي نفت و ديگر شرکتهاي مسئول مشتاق هستند تا نتيجه مطالعات ذخيرهسازي زيرزميني گاز توسط دانشگاههاي محوري و همکار به پايان برسد تا حفاري چاهها و نصب تأسيسات تزريق، توليد، بهرهبرداري و انتقال گاز را آغاز کنند.
در ضمن نگاه پدافند غيرعامل و پيوست فرهنگي آثار و تبعات اجراي اين طرحها با محوريت شوراي عالي عتف در اين طرح ملي مورد توجه قرار ميگيرد.
وضعيت دانش فني ذخيرهسازي در کشور چگونه است؟ در اين باره هم نقشه راهي وجود دارد؟
وطني: براي دانش فني ذخيرهسازي زيرزميني نفت يا گاز بايد دانش فني شناخت و انتخاب مکانهاي مناسب را تدوين کنيم. اين دانش فني درباره نفت در حال حاضر در کشور کامل نيست.
تدوين دانش فني آمادهسازي مکانهاي ذخيرهسازي نفت و گاز را نداريم. فرآيندهاي ذخيرهسازي نفت و گاز را بايد استخراج کنيم. دانش فني تأسيسات سر چاهي ذخيرهسازي نفت و گاز با هم متفاوت است. اين موارد بايد تدوين شود.
دانش فني بهرهبرداري و انتقال نفت و گاز از محل مخازن ذخيره به واحدهاي عملياتي بايد تکميل شود. دانش فني بهرهبرداري از مخازن ذخيرهسازي گاز نيز مهم است. در اين مخازن يا آب يا گاز يا هر دو مورد وجود دارد. دانش فني نحوه خالصسازي گاز و نفت بعد از بهرهبرداري بايد تدوين شود. رطوبتزدايي و نمزدايي از گاز، انتقال گاز، توپکراني هوشمند خطوط لوله و امثال آن هم نياز به فنآوري و دانش فني دارد.
اين موارد هنوز در کشور محقق نشده است اما اينکه توان دسترسي به اين دانش را داريم يا نه بايد بگويم اگر چه دانش فني اين مراحل مدون نشده است اما عمليات ذخيرهسازي و موارد مرتبط با آن در کشور وجود داشته است.
در اجراي چنين طرح کلان ملي در صورت لزوم هيچ محدوديتي براي استفاده از توان شرکتهاي خارجي وجود ندارد. بايد نقشه راه و اسناد راهبردي ذخيرهسازي را تدوين کنيم.
آيا طراحي لازم براي دسترسي به اين دانش فني انجام شده است؟ آيا قرار است اين دانش فني در حد نيازهاي کشور باقي بماند يا از آن فراتر برود و صادرات تجهيزات يا دانش فني مد نظر قرار بگيرد؟
وطني: خير. محدود به نيازهاي کشور نخواهيم ماند. مثلاً اگر قرار است دانش فني مکانيابي را در مغارهاي نمکي، سنگي يا مصنوعي به دست بياوريم ، حسب نزديکي اين قبيل مخازن به مبادي مصرف، کار روي آنها را به ما تحميل ميکند و اگر اين مخازن در نزديکي شهرهاي پرجمعيت و يا مصرف بالا نباشد بايد مطالعات فني و اقتصادي روي آن انجام شود و حتيالامکان در نزديکي خطوط لوله براي گاز و پالايشگاهها و سواحل براي نفت مکان يابي شود.
مشکل اصلي مکانيابي و بحث مخزن است چون موارد ديگر از جمله حفاري و تأسيسات و امثال آن مشخص است. پس هدفگذاري اوليه ما توسعه دانش فني و فنآوري براي تأمين نيازهاي ملي و در درجه بعدي نظر به اينکه هيچ کدام از کشورهاي همسايه يا اعضاي اوپک داراي ذخاير استراتژيک زيرزميني نفت و گاز نيستند، صادرات اين فنآوري ارتقا و افزايش توان فنآوري ايران و قدرت چانهزني کشور در مواجهه با شرکتهاي بزرگ خارجي نفت و گاز را در پي خواهد داشت و منجر به ارتقاي جايگاه ايران در اوپک و GECF خواهد شد. در آن صورت ايران قادر خواهد بود با کشورهاي صنعتي براي ذخيرهسازي نفت و گاز رقابت کند.
اين پروژه تاکنون چه ميزان پيشرفت داشته است؟ چالشهاي اجرا چه بودهاند؟
وطني: اولاً طرح کلان ملي ذخيرهسازي نفت و گاز مصوب کميسيون انرژي شوراي عتف است. حدود 12 درصد از اعتبار مربوط به اين طرح از سوي شوراي عالي عتف در اختيار دانشگاه تهران و اميرکبير قرار گرفته است.
در مرحله اول يک کلان پروژه تحت عنوان پيش امکان سنجي ذخيرهسازي زيرزميني گاز در مخزن قزل تپه در استان گلستان در حوزه ذخيرهسازي گاز و 5 پروژه در حوزه ذخيرهسازي زيرزميني نفت با شرکتهاي بهرهبردار به تصويب رسانديم و همچنين براي انجام 2 پروژه در خصوص پيوست فرهنگي ذخيرهسازي زيرزميني در حوزه نفت و گاز و 2 پروژه با عنوان تدوين سند راهبرد ملي توسعه فناوري ذخيرهسازي زيرزميني نفت و گاز به توافق نهايي رسيديم و با توجه به ميزان اعتبار دريافتي، پروژهها به اجرا درآمد که بحمدالله 2 پروژه با عناوين پيوست فرهنگي ذخيرهسازي زيرزميني در مخزن قزل تپه و پروژه تدوين نقشه راه فناوري ذخيرهسازي زيرزميني نفت به اتمام رسيدهاند و کلان پروژه پيش امکانسنجي در مخزن قزل تپه تا ماه آينده به اتمام خواهد رسيد و 2 پروژه سند ملي نيز با پيشرفتهاي بسيار مناسب در حال پيگيري است.
شرح خدمات جامع ذخيرهسازي زيرزميني نفت را نيز در قالب 4 فاز و 32 محور به تصويب رسانديم و در حال تهيه جزييات محورها هستيم.
نکته مهم درباره مخزن قزل تپه آن است که 45 سال پيش دو حلقه چاه اکتشافي و مطالعاتي در آنجا حفر شده و اطلاعات ما خيلي قديمي است. بر اساس همان اطلاعات ابعاد، توان و امکان ذخيرهسازي در اين مخزن را بايد مشخص کنيم. در اين مرحله حدود 1 ميليارد تومان سرمايهگذاري شده اما حفاري هر حلقه چاه 30 ميليارد تومان هزينه دارد.
بنابراين تدوين دانش فني اين مراحل اين امکان را براي شرکت ذخيرهسازي گازي طبيعي و شرکت پايانههاي نفتي فراهم ميکند که براي سرمايهگذاري با اطمينان بيشتري اقدام کنند.
بنابراين اولين چالش کمبود دادهها است که بايد به طرق مختلف با استفاده از امکانات موجود و مطالعه تطبيقي و مدلسازي بر اين چالش فائق شويم. اين کار را، معاونت علمي رياست جمهوري، وزارت نفت، شوراي عالي علوم، تحقيقات و فنآوري و دانشگاههايي از جمله دانشگاه تهران و دانشگاه اميرکبير دنبال ميکنند.
چالش بعدي، منابع مالي است اگر بتوانيم با شرکتهاي بهرهبردار به توافق برسيم که منابع مالي به صورت وام در اختيار دانشگاههاي درگير در اين طرح قرار بگيرد، پس از تأييد مطالعات انجام شده توسط شرکتهاي بهرهبردار، اين منابع مالي عودت داده شود ميتوانيم مسائل مالي را مديريت کرده و اين چالش را پشتسر بگذاريم.
چالش سوم عمليات است. در عمليات حفاري، يکي از چالشها دستگاههاي حفاري و تجهيزات است. اين چالش درباره خريد ديگر تجهيزات مرتبط نيز در حوزههاي دستگاههاي الکترونيکي، مکانيکي و مواد شيميايي نيز وجود دارد.
بايد با عزم ملي با اين قبيل طرحهاي ملي برخورد کنيم و با مديريت جهادي در کوتاهترين مدت، بهترين کيفيت و رعايت استانداردها و کمترين قيمت آن را عملياتي کنيم.
به نظر شما از جايي که قرار داريم چقدر طول ميکشد تا اولين ذخيرهسازيها را در حوزه نفت خام محقق کنيم؟
وطني: ما در زمينه گاز دو مخزن ذخيرهسازي را در اختيار داريم و به لحاظ عملي مشکلي نداريم. اين دو مخزن يعني سراجه و شوريجه در اوج شرايط تحريم عملياتي شدهاند.
موضع ما تدوين دانش فني است تا در شرايط متفاوت بتوانيم از آن استفاده کنيم. ما به فن آوري پيچيده هستهاي با عزم ملي دسترسي يافتيم و فنآوري ذخيرهسازي زيرزميني نفت و گاز با همه چالشها قابل دسترسي است. بحث زمانبندي قيمت و استاندارد در کنار چالشها و تحريمها مدنظر ما قرار دارد. کنفرانس ذخيرهسازي گاز را هم در همين راستا به زودي برگزار ميکنيم.
هدف از برگزاري و برنامههاي اين کنفرانس چيست؟ انتظار چه دستآورد مشخصي از برگزاري اين کنفرانس داريد؟
وطني: اين همايش را در 30 و 31 ارديبهشت ماه 93 برگزار ميکنيم با يک شرکت براي اجرا تفاهمنامه امضا کرديم با 114 دانشگاه و 290 شرکت مرتبط مکاتبه کرديم.
از شرکتهاي بينالمللي از جمله KBB آلمان و گاز پروم روسيه و Ital Gas storage ايتاليا براي همکاري و حضور در همايش دعوت کرديم و انتظار داريم با دستاوردهاي ملي و بينالمللي در خصوص ذخيرهسازي راهبردي نفت و گاز بيشتر آشنا شويم.
در يک کلام در دولت جديد رويکرد جديدي در خصوص نحوه ورود به طرحهاي کاربردي آغاز شده است. در اين راستا طرحهاي تحقيقاتي مورد نياز جامعه در دستور کار قرار ميگيرد و تجاريسازي فنآوري مدنظر است.
با توجه به کمبود منابع بايد اعتبارات را به صورت بهينه مصرف کنيم اين يک نگاه علمي و عملي به اقتصاد مقاومتي است. اجراي اين طرحها منجر به اشتغال مولد و بهبود کلي سطح زندگي و معيشت مردم ميشود. در اين کار از ظرفيت مردم، محققان و جوانان استفاده ميکنيم.
به عنوان سؤال آخر معاونت علمي و فنآوري رياست جمهوري دو ستاد در حوزه انرژي تشکيل داد که يکي از آنها ستاد نفت، گاز و زغال سنگ و ديگري ستاد بهينهسازي مصرف انرژي. آخرين وضعيت اين ستادها چطور است و برنامههاي جدي آنها آغاز شده است يا نه؟
وطني: در ميان اولويتهاي الف نقشه جامع علمي کشور 3 زمينه تعقيب نشده بود يکي از آنها توسعه فنآوريهاي نفت و گاز و زغال سنگ و بهينهسازي مصرف انرژي در توليد و مصرف و انتقال بود.
در 26 اسفند 92 علاوه بر 2 ستاد ياد شده، ستاد جديدي با عنوان ستاد توسعه فنآوريهاي راهبردي صنايع دريايي به عنوان چهاردهمين ستاد راهبردي در معاونت علمي و فنآوري رياست جمهوري تشکيل شد.
طي اين چند سال بر اساس مطالعات شرکت بهينهسازي مصرف انرژي و ديگر سازمانها جايگاه ايران را که در شدت مصرف انرژي 17 برابر کشور ژاپن بود تغيير دادند و به 9 برابر کاهش دادند. يعني نميتوان فقط توليد را افزايش داد مصرف نيز بايد کنترل شود.
در همه تجهيزات صنعت نفت، گاز، پالايش و پتروشيمي دانش فني عموماً از خارج از کشور آمده است و با راهاندازي ستاد توسعه فنآوري و نوآوري صنايع نفت و گاز در مرحله انتخاب طرحهايي هستيم که مطالعات پژوهشي آنها به اتمام رسيده، صنعت نفت سرمايهگذاري لازم براي مطالعات را انجام دادهاند و نتايج مطالعات آماده شده، برخي از آنها مرحله توسعه فنآوري را پشت سر گذاشتهاند و حتي ساخت نمونه نيز در بعضي از آنها اتفاق افتاده است.
ما در حال شناسايي و تشکيل شرکتهاي دانش بنيان بخش خصوصي هستيم تا 4 شرکت اصلي وزارت نفت اولويتهاي اصلي خود را به ستاد توسعه فنآوري معاونت علمي اعلام کنند. با تأمين منابع مالي از طريق تأمين خطوط اعتباري شرکتها را در اين اولويتها فعال خواهيم کرد. از اسفند ماه خط اعتباري منابع به مبلغ بيش از 1.5 ميليارد تومان تأمين شده است.
در عين حال تفاهمنامهاي بين معاونت علمي رياست جمهوري و وزارت نفت منعقد شده است و شرکت ملي نفت و ملي گاز اعتباراتي را در صندوق مشترکي براي حمايت از طرحهاي کاربردي تدوين دانش فني و توسعه فنآوري اختصاص خواهند داد. مبلغي را هم معاونت علمي در اين صندوق واريز خواهد کرد و طبق مکانيزم صندوقهاي ريسکپذير از مطالعات پشتيباني خواهد کرد. اميدواريم سال 93 شاهد تصويب تعدادي از طرحهاي فنآوري نفت و گاز، زغال سنگ، بهينهسازي و ديگر ستادها باشيم.