تصنیف «مرغ سحر»؛ آوازه‌‌ای ماندگار از دل تاریخ

آخرین خبر/ «مرغ سحر» یکی از مشهورترین تصنیف‌های موسیقی سنتی ایران است که با شعری از شاعر معاصر تاریخ ملک‌الشعرای بهار و آهنگ زیبای مرتضی نی‌داوود در اوایل قرن بیستم خلق شد و همچنان پس از گذشت دهه‌ها، جایگاه ویژه‌ای در دل علاقه‌مندان به موسیقی دارد.

تاریخچه‌ای مختصر

---

بازار

---

شعر: شعر این تصنیف توسط ملک‌الشعرای بهار، شاعر و روشنفکر برجسته ایران، سروده شده است. بهار با استفاده از زبان استعاری و نمادین، به بیان دردها و امیدهای مردم زمان خود پرداخته است.

موسیقی: آهنگ این تصنیف توسط مرتضی نی‌داوود، آهنگساز و نوازنده تار، ساخته شده است. نی‌داوود با خلق ملودی‌ای دلنشین و پرشور، به زیبایی به شعر بهار جان بخشیده است.

اجرا: اولین اجرای این تصنیف توسط ملوک ضرابی، یکی از برجسته‌ترین خوانندگان زن ایرانی، انجام شده است. صدای قدرتمند و احساسی او به این اثر اوجی تازه بخشید. آهنگ این اثر، در دستگاه ماهور، اثری از مرتضا نی‌داوود، بارها توسط هنرمندان مختلف ایران اجرا شده است که از جمله معروف‌ترین آن‌را می‌توان به اجرای نادر گلچین و هم‌چنین اجرای بدیع‌زاده و هم‌چنین با اجرای بی‌نظیر فرهاد مهراد اشاره کرد. البته نمی‌توان انکار کرد که علت معروفیت و محبوب شدن این تصنیف در زمانِ حال حاضر و درواقع محبوب‌ترین اجراهای این تصنیف از استاد محمدرضا شجریان است که اغلب به خواست مردم، مکررن در کنسرت‌های او اجرا و به گوش می‌رسد.

مضمون و پیام

مرغ سحر در ظاهر به توصیف بلبل گرفتار در قفس می‌پردازد، اما در واقع مرغ سحر نمادی از انسان‌هایی است که در بند ظلم و ستم به سر می‌برند و می خواهند از شب تار و تاریک به سحر و سپیده صبح برسند.

این تصنیف با زبانی ساده و شیوا، به بیان امید به آزادی و رهایی از بند می‌پردازد.

دلایل ماندگاری
 شعر قوی و تاثیرگذار: شعر ملک‌الشعرای بهار، با استفاده از زبان ساده و نمادین، به عمق جان مخاطب نفوذ می‌کند.
 * ملودی زیبا و دلنشین: آهنگ مرتضی نی‌داوود، با تلفیق زیبایی از عناصر موسیقی سنتی و نوین، به این اثر جذابیت خاصی بخشیده است.
 * انتخاب هوشمندانه کلمات: استفاده از کلمات پر معنا و تاثیرگذار، به این اثر عمق و ماندگاری بخشیده است.
 * تناسب شعر و موسیقی: هماهنگی کامل شعر و موسیقی، به این اثر یکپارچگی و زیبایی بخشیده است.
 * انعکاس احساسات و دردهای مردم: این تصنیف، به خوبی توانسته است احساسات و دردهای مردم آن زمان را بیان کند و به همین دلیل با آن‌ها ارتباط برقرار کرده است.
مرغ سحر تنها یک اثر هنری نیست، بلکه نمادی از تاریخ و فرهنگ ایران است. این اثر، همچنان پس از گذشت دهه‌ها، برای نسل‌های جدید الهام‌بخش است و به آن‌ها یادآور می‌شود که برای رسیدن به آزادی و عدالت باید مبارزه کنند.

«مرغ سحر» نخستین بار در تاریخ هفتم تیرماه سال ۱۳۰۶ در جریان جشنی که روزنامه‌ی ناهید به مناسبت ششمین سال‌گرد تأسیس خود در باغ آقای «سهم‌الدوله» برگزار کرده بود، در دستگاه ماهور به عنوان اثر طبع یکی از اساتید سخن اجرا شد و این روزنامه که فعالیت‌اش در زمینه‌ی طنز و شعر بود، متن شعر مرغ سحر را به‌صورت ضمیمه‌ی نخستین شماره‌ی سال هفتم خود انتشار داد.

در مورد زمان اصلی سروده شدن ترانه‌ی «مرغ سحر» اختلاف نظرات متعددی وجود دارد و در کل می‌توان گفت که سرایش این ترانه در دوران کوران سقوط «سلسله‌ی قاجار» و روی کار آمدن «رضاخان پهلوی» رخ داده است هر چند برخی آن را مرتبط به اوج حوادث دوران «محمدعلی‌‌شاه قاجار» و بسته شدن مجلس شورای ملی و بلاتکلیفی مملکت می‌دانند و معتقدند که استاد بهار این ترانه را در لحظاتی بسیار حساس نگاشته است. 

این شعر که تازه منتشر شده بود، به «مرغ سحر» و «ناله‌ی مرغ سحر» مشهور شد. در آن زمان و حتا پس از نخستین اجرای آن، نام اصلی سراینده در هاله‌ای از ابهام قرار داشت و کسی به درستی نمی‌دانست که «ملک‌الشعرا بهار»، شاعر این ترانه است. هر چند به دلیل حجم بالای ادبی شعر، این موضوع به تدریج آشکار گشت و بر همگان مشخص گردید که کسی جز بهار نمی‌توانسته سراینده‌ی آن باشد.

در ادامه 7 اجرای باشکوه و مختلف از این تصنیف زیبا را میشنویم.

به پیج اینستاگرامی «آخرین خبر» بپیوندید
instagram.com/akharinkhabar