همه وزیران دفاع پس از انقلاب را بشناسید

شرق/ يک ماه به پايان کار دولت اول حسن روحاني باقي است و از حالا شايعه‌ها و اخبار براي ابقا يا تغيير وزراي کابينه بعدي او شروع شده است. يکي از اين وزارتخانه‌ها، «وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران» است. روز گذشته، الياس حضرتي، نماينده مردم تهران، در صفحه شخصي خود نوشت که رئيس‌جمهور به دنبال انتخاب وزير دفاع از ميان يکي از فرماندهان ارتش است. مطلبي که اگر به وقوع بپيوندد، اين وزارتخانه داراي يک وزير ارتشي خواهد بود. همين بهانه‌اي شد تا به مرور تاريخچه اين وزارتخانه و وزراي آن بپردازيم. نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران از سه نهاد جداگانه، يعني ارتش جمهوري اسلامي ايران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران تشکيل مي‌شود. همه اين نيروها زير نظر ستاد کل نيروهاي مسلح قرار گرفته و رؤساي آنها نيز ازسوي مقام معظم رهبري انتخاب مي‌شود. «وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح» نيز کار برنامه‌ريزي و تهيه امکانات براي نيروهاي نظامي را برعهده دارد. اين وزارتخانه به‌طور مستقيم در عمليات‌هاي نظامي شرکت نمي‌کند، ولي جزء نيروهاي مسلح محسوب مي‌شود. پيش از انقلاب و در دوران پهلوي دوم اين وزارتخانه با نام «وزارت جنگ» فعاليت مي‌کرد که در دوره نخست‌وزيري محمد مصدق به «وزارت دفاع ملي» تغيير نام داد، اما ديري نپاييد و بعد از سقوط دولت او دوباره نام آن به «وزارت جنگ» تغيير کرد. با آغاز انقلاب اسلامي و تشکيل دولت موقت مهدي بازرگان اين وزارتخانه نام «وزارت دفاع ملي» را به خود گرفت، اما يک‌بار ديگر و در جلسه روز چهارشنبه، دوم خرداد ١٣٦٣ مجلس شوراي اسلامي، تغيير نام وزارت دفاع ملي به «وزارت دفاع» تصويب شده و به تأييد‌ شوراي نگهبان رسيد. وزارت سپاه نيز در دولت اول ميرحسين موسوي تشکيل شد و با پايان دولت او نيز در وزارت دفاع ادغام شد. تنها وزير اين وزارتخانه هشت‌ساله هم محسن رفيق‌دوست بود. او در برنامه تلويزيوني «شناسنامه» درباره چگونگي تشکيل وزارت سپاه گفته بود: «وقتي داشتند قانون اساسي را مي‌نوشتند، بزرگان مجلس خبرگان قانون اساسي با ما تماس گرفتند و ما هم به اين دوستان توضيح داديم که سپاه بنا نيست جايگزين ارتش شود و سپاه فلسفه وجودي ديگري دارد. ارتش‌ها براي دفاع از سرزمين‌ها تشکيل مي‌شوند، اما انقلاب ما سرزمين نيست و با توجه به ويژگي خاصي که دارد نياز به يک نگهبان دارد؛ لذا در اصل ۱۵۰ قانون اساسي اول اين‌طور نوشته شد که حدود مسئوليت سپاه را قانون معين مي‌کند. بعد از چندسال در کميسيون دفاع اين موضوع مطرح شد که نيروهاي مسلح زير نظر رهبري هستند. ارتش با داشتن وزارت دفاع، هم با دولت در ارتباط بود و هم با مجلس! لذا تصميم بر اين شد که براي سپاه هم وزارتخانه‌اي ايجاد شود تا ارتباط بين دولت و مجلس با سپاه هم به شکل خوبي برقرار شود». او درباره انتخاب خود به عنوان وزير اين وزارتخانه هم گفته بود: «من يک روز خودم به کميسيون دفاع رفتم و گفتم اين کت و شلواري که در حال دوخت آن هستيد، فقط به قامت من مي‌آيد و سپاه براي وزارت، به جز من کانديدايي نخواهد داشت؛ لذا نظرات خودم را در مورد ساختار وزارت سپاه بيان کردم که خيلي از موارد مورد موافقت کميسيون دفاع قرار گرفت. قرار بود نخست‌وزير، وزير سپاه را معرفي کند و آيت‌الله خامنه‌اي به‌عنوان رئيس‌جمهور او را تأييد کند، از تأييد آقا مطمئن بودم اما در مورد موسوي اطمينان نداشتم. وقتي تشکيل وزارت سپاه در مجلس به تصويب رسيد و قرار شد نخست‌وزير، وزير مربوطه را معرفي کند، آقاي موسوي به هر دليلي گفتند هرکسي بيايد به‌جز رفيق‌دوست! ايشان خيلي‌ها را معرفي کرد اما کانديداي سپاه بنده بودم». او در مورد رفتنش از اين وزارتخانه هم در مصاحبه‌اي با باشگاه خبرنگاران جوان گفته بود: «در دفتر مقام معظم رهبري که آن زمان رئيس‌جمهور بودند، مرحوم حاج‌احمد خميني آمدند تا نامه پذيرش قطع‌نامه را بخوانند و بنده در کنار روحاني رئيس‌جمهور فعلي که در آن زمان معاون آيت‌الله هاشمي بودند نشسته بودم تا به آنجايي از قطع‌نامه رسيد که آتش‌بس قبول شده است و او گفت تو به درد زمان جنگ مي‌خوردي و به درد زمان صلح نمي‌خوري، دو ماه بعد مجلس بايد به کابينه رأي جديد مي‌داد که به من رأي اعتماد نداد و من از وزارت کنار رفتم». اين وزارتخانه يک‌بار ديگر هم تغيير کرد و اين‌بار مجلس‌ شوراي اسلامي در ٢٨ مرداد ١٣٦٨ با ادغام اين وزارتخانه با وزارت سپاه، و تشکيل «وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح» موافقت کرد. اين ادغام در راستاي اصلاح ساختار تشکيلاتي نيروهاي مسلح صورت گرفت. به گفته يکي از فرماندهان، زماني که جنگ جريان داشت، سپاه نياز به امکانات گسترده و تجهيزات جنگي و جنگ‌افزارهاي مختلف داشت. از سوي ديگر بايد اعتبارات و منابع مالي نيز دريافت مي‌کرد. از آنجا که تدارک نيروهاي مسلح از طريق دولت صورت مي‌گرفت و منابع مالي مورد نياز نيز از طريق دولت واگذار مي‌شد و از سويي، دولت هم از طريق وزارتخانه‌ها، وظايف خود را انجام مي‌داد، بنابراين براي واگذاري امکانات و منابع مالي و نيز مسائل قانوني، وزارت سپاه تشکيل شد. از قديم وزارت دفاع براي تدارک ارتش وجود داشت و اقدامات لجستيکي و پشتيباني مربوط به ارتش را انجام مي‌داد، ولي براي سپاه تکليف مشخص نبود و به همين دليل وزارتي به نام سپاه تأسيس شد که همان نقشي را که وزارت دفاع براي ارتش ايفا کند، همان را براي سپاه ايفا کند. پس از پايان جنگ نياز به حذف موازي‌کاري‌ها و انسجام تشکيلاتي بود. وزراي اين وزارتخانه نيز هرکدام سرنوشت خاص خود را داشته‌اند. از ١٣ وزير آن بعد از پيروزي انقلاب، شش وزير اول آن فوت کرده يا شهيد شده‌اند. اکبر ترکان تنها وزير غيرنظامي اين وزارتخانه بوده و دريابان شمخاني با هشت سال وزارت، بيشترين زمان تصدي بر اين پست را داشته است. در ادامه به مرور اين وزرا مي‌پردازيم: وزرا: احمد مدني: او اولين وزير دفاع پس از پيروزي انقلاب است. مدني دانشجوي نيروي دريايي در انگلستان بود که در سال ۱۳۴۸ به درجه درياداري رسيد. او وقتي عضو «جبهه ملي ايران» بود، در سال ۱۳۵۱ به علت فعاليت‌هاي سياسي از کار برکنار شد اما بعد از انقلاب و در کابينه مهندس بازرگان به سمت وزير دفاع و فرماندهي نيروي دريايي انتخاب شد اما در ١١ اسفند سال ١٣٥٧ دولت در اطلاعيه‌اي اعلام کرد که به علت عهده‌داري فرماندهي نيروي دريايي تصميم گرفته شده است از مسئوليت وزارت دفاع فارغ باشد. پس از آن بنا بر خواست مهندس بازرگان، او مدتي عهده‌دار استانداري خوزستان شد. او در نخستين دوره انتخابات رياست‌جمهوري شرکت کرد و پس از بني‌صدر در جايگاه دوم قرار گرفت. احمد مدني در سال ١٣٨٤ در ٧٦سالگي در آمريکا درگذشت. محمدتقي رياحي: او با درجه سرتيپي از برجسته‌ترين افسران و نظاميان حامي جبهه ملي و رئيس ستاد ارتش در زمان محمد مصدق بود، اما پس از براندازي دولت مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دستگير و زنداني شد. او در دولت موقت و پس از برکناري احمد مدني به‌عنوان دومين وزير دفاع ملي انتخاب شد اما در شهريور سال ١٣٥٨ استعفا داد. او در سال ١٣٦٧ در فرانسه درگذشت. شهيد مصطفي چمران: او که از ارديبهشت ٥٨ عضو و نماينده امام در شوراي‌عالي دفاع بود، از هفتم مهر ١٣٥٨ تا شهريور ۱۳۵۹ به‌عنوان وزير دفاع در دولت موقت نيز فعاليت داشت. او در دوره نخست مجلس شوراي اسلامي نيز از سوي مردم تهران به نمايندگي انتخاب شد. چمران در دوران دفاع مقدس ستاد جنگ‌هاي نامنظم را بنيانگذاري کرد. او در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در مسير دهلاويه-سوسنگرد بر اثر اصابت ترکش خمپاره به پشت سرش به شهادت رسيد. شهيدجواد فکوري: پس از پيروزي انقلاب به خدمت نيروي هوايي ارتش درآمد و با شروع جنگ ايران و عراق به‌عنوان يکي از طراحان عمليات‌هاي نيروي هوايي ايران به کار خود ادامه داد. با برگزاري انتخابات و تشکيل دولت شهيد رجايي با حفظ سمت فرماندهي نيروي هوايي به‌عنوان وزير دفاع برگزيده شد. در شهريور ۱۳۶۰ و با نزديک‌شدن زمان اجراي عمليات شکست حصر آبادان به پيشنهاد سرلشکر فلاحي به ستاد مشترک ارتش جمهوري اسلامي منتقل شد. او در هفت مهر سال ۱۳۶۰ در راه بازگشت از جبهه بر اثر سقوط هواپيما به همراه جمعي از فرماندهان ارتش و سپاه به شهادت رسيد. شهيد موسي نامجو: او پيش از انقلاب عضو هيئت علمي دانشکده افسري بود که بعد از انقلاب به رياست دانشکده، ارتقا يافت. نامجو پس از شهيد مصطفي چمران، نماينده فرمانده کل قوا در شوراي‌عالي دفاع بود و مدتي بعد در نقش وزير دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح به خدمت پرداخت. او نيز در شهريور ١٣٦٠ در راه بازگشت از مأموريت بررسي وضعيت جبهه‌ها پس از عمليات موفق‌آميز ثامن‌الائمه در حادثه سقوط پرواز هرکولس سي-۱۳۰ نيروي هوايي ارتش ايران به همراه شهيد فکوري و تعدادي از فرماندهان نظامي ديگر به شهادت رسيد. محمد سليمي: او که در زمان جنگ ايران و عراق مسئول دفتر مشاوره امام خميني(ره) در امور نظامي و مسئول ستاد جنگ‌هاي نامنظم بود، با درجه سرهنگي در دولت اول ميرحسين در سال‌هاي ١٣٦٠-١٣٦٤ به‌عنوان وزير دفاع و پشتيباني دفاع مقدس انتخاب شد. سليمي از سال ۱۳۷۹ با ارتقاي درجه‌ به سرلشکري به فرماندهي کل ارتش منصوب شد و در شهريور ۱۳۸۴ از اين مقام استعفا داد. پس از آن به‌عنوان مشاور فرماندهي کل قوا در امور ارتش مشغول به فعاليت شد. او در بهمن ۱۳۹۴، پس از يک دوره طولاني بيماري در ۷۸سالگي درگذشت. محمدحسين جلالي: او وزير دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح در دولت دوم ميرحسين موسوي در سال‌هاي ١٣٦٨-١٣٦٤ بود. او در سابقه نظامي خود فرماندهي هوانيروز ارتش هنگام اجراي عمليات خيبر را دارد. به دستور امام خميني(ره) براي کمک در تشکيل نيروي هوايي سپاه انتخاب شد و در حدفاصل ٢٨ دي ١٣٧٠ تا آبان ١٣٧٦ فرماندهي نيروي هوايي سپاه را برعهده گرفت. بعدها به ستاد کل نيروهاي مسلح منتقل شد و رياست مرکز عمليات اين ستاد را برعهده گرفت. او در بهمن ١٣٩٢ به‌عنوان مشاور امداد هوايي رئيس جمعيت هلال احمر ايران انتخاب شد. اکبر ترکان: او که از تير ۱۳۶۰ تا مرداد ۱۳۶۱ استاندار ايلام و از تير ۱۳۶۲ تا بهمن ۱۳۶۳ استاندار هرمزگان بود، تنها فرد غيرنظامي است که به مقام وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح رسيده ‌است. او از سال ١٣٦٨ تا ١٣٧٢ و در دولت اول مرحوم هاشمي‌رفسنجاني اين سمت را بر عهده داشت. ترکان بعدها به‌عنوان وزير راه و ترابري انتخاب شد و هم‌اکنون مشاور ارشد رئيس‌جمهور است. محمد فروزنده: در دولت دوم مرحوم هاشمي‌رفسنجاني در سال‌هاي ١٣٧٢-١٣٧٦به‌عنوان وزير دفاع انتخاب شد و چهار سال اين مسئوليت را برعهده داشت. او پس از اين دوره و با حکم مقام معظم رهبري از سال ٧٨ تا ٩٣ به‌عنوان پنجمين رئيس بنياد مستضعفان انتخاب شد. فروزنده هم‌اکنون يکي از اعضاي مجمع تشخيص مصلحت نظام است. علي شمخاني: او از اولين پايه‌گذاران سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و فرمانده سپاه در استان خوزستان است. دريابان شمخاني در دوران جنگ به‌عنوان فرمانده نيروي زميني و قائم‌مقام فرمانده کل نقش بسزايي در طراحي، فرماندهي و پشتيباني از عمليات‌هاي مختلف داشت. او يک سال پس از پايان دفاع مقدس، با حکم فرماندهي معظم کل قوا ضمن انتقال از سپاه پاسداران به ارتش، فرماندهي نيروي دريايي ارتش را برعهده گرفت. او از شهريور ١٣٧٦ تا پايان دولت محمد خاتمي در سال ١٣٨٤ اين سمت را برعهده داشت. او با هشت سال بيشترين زمان وزارت را در وزارت دفاع برعهده داشته است. شمخاني هم‌اکنون در دولت حسن روحاني دبير شوراي‌عالي امنيت ملي است. مصطفي محمدنجار: او که داراي مدرک مهندسي مکانيک با گرايش طراحي جامدات از دانشگاه خواجه نصيرالدين طوسي و مدرک فوق‌ليسانس در رشته اجرائي با گرايش مديريت استراتژيک از سازمان مديريت صنعتي است، سال ١٣٥٧ و پس از پيروزي انقلاب به عضويت در سپاه درآمد. سردار نجار که تاکنون مسئوليت بنياد تعاون، معاون خودکفايي صنايع دفاعي و رئيس گروه جنگ‌افزاري سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، عضو هيئت‌مديره سازمان صنايع دفاع، رئيس گروه صنايع تسليحاتي، رئيس گروه صنايع مهمات‌سازي و معاون برنامه‌ريزي و توسعه سازمان صنايع دفاع را برعهده داشته و از سال ١٣٨٤ تا سال ١٣٨٨ در دولت نهم وزير دفاع بود. احمد وحيدي: او که دکتراي علوم استراتژيک دارد، تاکنون فرماندهي قرارگاه‌هاي عملياتي و اطلاعاتي سپاه، معاون طرح و برنامه و امور بين‌الملل وزارت دفاع، جانشين وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، رئيس کميسيون سياسي، دفاعي و امنيتي مجمع تشخيص مصلحت نظام و رياست کارگروه سياسي، دفاعي و امنيتي دولت نهم در تدوين برنامه پنجم توسعه کشور را برعهده داشته است. وحيدي در دولت دوم محمود احمدي‌نژاد از سال ١٣٨٨ تا ١٣٩٢ وزير دفاع بود. حسين دهقان: او که دکتراي مديريت دولتي دانشگاه تهران را دارد، از آغاز دولت حسن روحاني در سال ١٣٩٢ عهده‌دار وزارت دفاع است. او از آغاز پيروزي انقلاب اسلامي وارد سپاه شد و از سال ١٣٦١ فرمانده سپاه تهران شد. او در سابقه خود، فرمانده منطقه يکم ثارا... و قرارگاه عملياتي ثارا...، قائم‌مقام فرمانده نيروي هوايي سپاه، فرمانده نيروي هوايي سپاه، جانشين رئيس ستاد مشترک سپاه، قائم‌مقام وزير دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، مشاور عالي وزير دفاع، معاون رئيس‌جمهور و رئيس بنياد شهيد و امور ايثارگران، جانشين رئيس و دبيرکل مرکز مطالعات راهبردي دفاعي نيروهاي مسلح ج.ا.ايران و دبير و رئيس کميسيون سياسي- دفاعي و امنيتي مجمع تشخيص مصلحت نظام را دارد. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد