تالاب‌های کشور در شرایط بحرانی/ دانش بومی همراه با پاسداشت میراث فرهنگی

ایرنا/ تهران - ایرنا - اکنون بیش از نیمی از تالاب‌های کشور در وضعیت بحرانی خشکی یا نیمه خشکی قرار دارند، به طوری که درصد قابل توجهی از عرصه‌های تالابی به کانون گرد و غبار تبدیل شدند این در حالیست که ایران خاستگاه قدیمی‌ترین معاهده بین‌المللی محیط‌زیستی جهان با رویکرد حفاظت از تالاب‌هاست که به کنوانسیون رامسر معروف است.

گروه جامعه ایرنا- اقلیم متنوع ایران آنرا به مکانی ارزشمند برای انواع تالاب ها تبدیل کرده است به طوری که از مجموع ۴۲ نوع تالاب طبیعی شناسایی شده در سطح جهان ۴۱ نوع آن در ایران یافت می شود، وسعت تالاب‌های کشور بیش از ۳ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار است که البته بخش زیادی از آنها دچار خشکیدگی دائمی، فصلی و مقطعی شده‌اند، بررسی‌ها نشان می‌دهد بیش از نیمی از تالاب‌های کشور در وضعیت خشکی قرار گرفته اند و به کانون های مستعدی برای تولید گرد و غبار تبدیل شدند.

---

بازار

---

در چند سال گذشته تالاب های زیادی از جمله گاوخونی، پریشان، بختگان، ارومیه، هامون، شادگان و جازموریان در معرض خشک‌شدن کامل یا کاهش شدید سطح آب قرار گرفته‌اند، این در حالیست که نخستین معاهده بین المللی دنیا که مربوط به تالاب ها است در ایران شکل گرفته که به کنوانسیون رامسر معروف است، در واقع دوم فوریه سال ۱۹۷۱ برابر با ۱۳ بهمن ۱۳۴۹ این معاهده در شهر رامسر در شمال ایران به امضا رسید و به نام این شهر در جهان معروف شد و بر این اساس این روز به عنوان روز جهانی تالاب ها نامگذاری شده است.

در واقع ایران با دارا بودن بیش از ۲۵۰ تالاب ثبت شده جزو کشورهای مهم در زمینه دارا بودن این اکوسیستم ارزشمند است اما با این وجود و همچنین شکل گیری نخستین معاهده جهانی محیط زیستی در ایران، شاهد خشک شدن و از بین رفتن تالاب های زیادی در کشور هستیم که کارشناسان عواملی همچون کاهش ورودی آب، سدسازی‌های بی‌رویه، تغییر مسیر رودخانه‌ها، ورود آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی و بهره‌برداری غیرمسئولانه از منابع طبیعی را از جمله عوامل اصلی تهدیدکننده این اکوسیستم‌ها می دانند.

تالاب‌ها یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های طبیعی، نقش حیاتی در حفظ تنوع زیستی، تنظیم چرخه آب، مقابله با گرد و غبار و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی دارند از این رو با توجه به اهمیت این اکوسیستم های ارزشمند سالانه در روز جهانی تالاب ها به فراخور شرایط ، یک شعار برای آن تعیین می شود که شعار امسال تالاب ها و دانش بومی با پاسداشت میراث فرهنگی انتخاب شده است.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی به خبرنگار ایرنا گفت: روز جهانی تالاب ها فقط یک مناسبت نمادین نیست بلکه فرصتی برای مواجه شدن با واقعیتی است که تالاب های کشور با آن قرار دارند، اکنون بیش از نیمی از تالاب های کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند، یا خشک شده اند یا نیمه خشک هستند و درصد قابل توجهی از عرصه های تالابی نیز به کانون های گرد و غبار تبدیل شدند.

علی ارواحی افزود: مساله تالاب ها صرفا یک مساله محیط زیستی نیست، یعنی تجربه اندوخته ای که حداقل در ۲ تا سه دهه اخیر در کشور داشتیم نشان می دهد که موضوع تالاب ها یک مساله چند وجهی است، وقتی تالابی دچار مشکل می شود مسائل معیشتی، اجتماعی، بهداشت و حتی مسائل امنیتی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

وی تاکید کرد: تالاب ها ستون معیشت جوامع محلی هستند این جوامع با استفاده از ظرفیت صیادی، دامداری، کشاورزی و گردشگری می تواند در پیرامون تالاب زندگی کنند بنابراین وقتی تالابی دچار خشکیدگی یا بحران می شود عملا شاهد افزایش نرخ بیکاری، مهاجرت های اجباری و حاشیه نشینی هستیم.

وی ادامه داد: از طرف دیگر خشکیدگی تالاب ها باعث می شود ظرفیت پالایش آلاینده ها در تالاب از بین برود، در این شرایط وقتی آلاینده ای وارد یک پهنه تالابی می شود در بستر تالاب رسوب می کند، همزمان قدرت و ظرفیت تالاب برای جذب کربن کاهش می یابد، این دو عامل باعث می شود در ادامه شاهد این باشیم که کانون های انتشار گرد و غبار توسعه یابد و اثرات ناشی از تغییرات اقلیمی تشدید شود چون وقتی کربن جذب نمی شود یک تالاب فرصت تعدیل کردن آب و هوای آن منطقه را از دست می دهد، در ادامه شاهد کاهش کیفیت هوا و مخاطراتی که می تواند برای سلامت و بهداشت به همراه داشته باشد، خواهیم بود.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی تاکید کرد: بنابراین خشک شدن تالاب ها می تواند منجر به جابجایی جمعیت، تحمیل هزینه های قابل توجه به دولت و ملت شود بنابراین خشک شدن یک تالاب لزوما فقط از دست رفتن یک پهنه آبی نیست .

وی گفت: در کنار اینها باید توجه کنیم هویت فرهنگی جوامع محلی که در کنار تالاب ها زندگی می کنند به این اکوسیستم آبی پیوند خورده است، بنابراین تالاب ها ارزش میراث فرهنگی هستند که می توانند هویت یک گروه یا یک بخش از جامعه محلی را معرفی کنند، وقتی یک تالاب از بین می رود و شرایط زندگی باعث جابجایی جمعیت می شود، بخشی از جامعه محلی ممکن است نتوانند هویت فرهنگی خودشان را مانند گذشته احیا کنند یا حتی برای نسل های بعدی باقی بگذارند.

ارواحی افزود: علاوه بر این، بحران فعلی تالاب ها فقط ناشی از کمبود آب یا خشکسالی نیست بلکه تخصیص ناعادلانه آب، نادیده گرفتن حقابه تالاب ها در برنامه های منابع و مصارف، احداث سدها، طرح های انتقال آب و توسعه های نامتوازن همه با هم نقش دارند، بعضا هم ممکن است در سال هایی هم با کمبود بارش روبرو شویم که این مشکلات را تشدید کند البته همزمان سال های پربارشی هم در کشور داشتیم که برخی از تالاب ها حتی در آن سال های پربارش هم نتوانستند حقابه خود را دریافت کنند بنابراین اگر حکمرانی آب در کشور اصلاح نشود حتی ترسالی هم ممکن است باعث نجات تالاب ها یا پایداری وضعیت تالاب ها نشود.

وی با اشاره به شعار امسال روز جهانی تالاب ها گفت: اگر در جایی به دانش بومی توجه نمی کنیم در آن بخش یک ظرفیتی را از دست می دهیم، شعار امسال هم که با تاکید بر تالاب ها و دانش بومی است می خواهد بگوید چقدر دانش بومی می تواند کمک کننده باشد، حالا در برخی مناطق به خصوص در فلات مرکزی تجربه اندوخته ای در مدیریت محلی منابع آب در کشور داریم از انواع ساز و کارها مانند قنات تا آب بند و شیوه های دیگری که ایرانیان از زمان باستان به کار گرفتند تا بتوانند بقا داشته باشند و تمدن خود را حفظ کنند که در سال های گذشته نادیده گرفته شدند.

وی ادامه داد: به عنوان مثال در ادوار گذشته در دریاچه ارومیه به اصلاح الگوی مصرف و مشارکت محلی بها داده نشد و عملا دیدیم که اجرای پروژه های پرهزینه پایدار شدن شرایط دریاچه ارومیه را به همراه نداشت، می توان نتیجه گرفت که منابع مالی جایی کمک کننده است که راهکارهای چند وجهی داشته باشیم و آنرا به کار بگیریم، در واقع تجربه نشان داده که مساله احیای تالاب ها در کشور لزوما فقط مساله مالی نیست.

ارواحی اظهار کرد: از طرف دیگر مساله تالاب ها مساله امنیت در کشور است، تالاب های هامون و هورالعظیم مثال های روشنی از پیوند تالاب با امنیت در مرزهای ما و اهمیت دیپلماسی آب هستند، وقتی تالابی خشک می شود در حالیکه هزاران صیاد از آن ارتزاق می کنند، می تواند مشکل امنیتی ایجاد کند چون در این شرایط فرصت معیشتی جوامع محلی از بین می رود.

وی در پاسخ به اینکه برای برون رفت از این بحران به شکل واقع بینانه چه باید کرد، به ۵ محور اصلی در این روند اشاره کرد و گفت: لازم است نظام حکمرانی آب در کشور اصلاح و بر اساس آن حقابه زیست محیطی تالاب تامین شود، دوم الگوی توسعه با تغییرات اقلیمی و شرایط اقلیمی جدیدی که در کشور تجربه می کنیم با ملاحظات زیست محیطی تالاب ها در هر منطقه به هنگام شود، محور سوم بحث توانمند سازی جوامع بومی و محلی است یعنی به کارگیری دانش بومی و مشارکت واقعی مردم محلی در مدیریت تالاب ها، واقعیت این است که دولت به تنهایی نمی تواند تالاب ها را مدیریت کند از طرف دیگر مشارکت واقعی مردم هنوز تامین نشده است که محور بعدی است و نیازمند سرمایه گذاری است.

وی افزود: محور بعدی اینکه از پروژه محوری به حکمرانی نتیجه محور در تالاب ها برسیم، به این معناست که اگر منابع و اعتباراتی را در تالاب ها هزینه می کنیم مشخصا این اطمینان را داشته باشیم که این منابع منجر به احیای آن تالاب می شود و بتوانیم آنرا اندازه گیری کنیم، محور بعدی پایش شاخص های سلامت و عملکرد اکولوژیک تالاب ها است.

متخصص مدیریت زیست‌بوم‌های تالابی گفت: واقعیت این است که احیای تالاب ها با شعار و فرافکنی مسوولیت ها یا صرف تخصیص غیر هدفمند بودجه، اعتبار و یا برنامه نوشتن عملی نمی شود لازم است نگاه ما به شکل بنیادین تغییر کند تا بتوانیم به حفاظت و احیای تالاب ها در کشور امیدوار باشیم.