رمز گشایی از عَلَم‌های عزاداری

افکار خبر/ «عَلم» يا «جريده» يکي از وسيله‌هاي نمادين بکار رفته در آيين سوگواري ماه محرم است که عزاداران حسيني به عشق علمدار کربلا، حضرت ابوالفضل العباس(ع) آن را در پيشاپيش صفوف سينه زني و زنجيرزني به دوش مي کشند. اين وسيله در گذشته از جنس چوب و به ارتفاع پنج الي شش متر ساخته مي شد که سر آن را پنجه‌اي برنجين گذاشته و پارچه‌هاي رنگين قيمتي به آن مي بستند. البته در قسمت فوقاني علم‌هايي که در ميدان‌هاي جنگ استفاده مي‌شد، يک قسمت سه تيغه قرار داشت تا براي منظم کردن سپاه، بيشتر قابل رويت و تمايز باشد. اما امروزه علم يا علامت را از فلز مي‌سازند، و البته به مرور زمان برتيغه‌هايي که بر روي «شاسي يا بدنه اصلي» سوار مي‌شوند، افزوده شده و در حد فاصل زبانه‌ها با اشياء فلزي با شکل‌هاي کبوتر، طاووس، خروس‌، شانه به سر، گوزن، شير، لاله، گنبد و بارگاه و غيره پر مي‌شود. زير پايه هر کدام از اين اشيا يک «صندق» با اسامي ائمه و اوصاف خداوند قرار دارد و در کار هر تيغه اشياعي به نام «تبرزين» با اذکاري از جمله «عباس علمدار» تعبيه مي شود. علم‌هاي قديمي‌تر معمولاً پايه‌اي دارند که واژه‌هاي ديني بر روي آن نوشته شده و دو اژدها با دهان باز از آن پاسداري مي‌کنند. تعداد تيغه هاي علم هميشه از يک عدد فرد پيروي مي کند و علامت را به همين مناسبت بر اساس تعداد تيغه ها نام گذاري مي کنند به طوريکه انواع علم شامل 3 تيغه ، 5 تيغه وغيره بوده و تيغه يا زبانه مياني بزرگ‌تر از بقيه است. زير تيغه اصلي يک کره فلزي با نام «توپي» قرار دارد تا براي حفظ تعادل وزن علامت، ساده‌تر باشد. بر روي هر تيغه دو «جا پري» وجود دارد که از اين طريق علامت با پرهاي رنگي تزيين مي‌شود. بر روي تيغه ها از چامه‌هاي (اشعار و نوحه) مربوط به وصف حادثه عاشورا استفاده مي شود يا ممکن است متون مذهبي و شمايل ائمه بر روي آنها حک شده باشد. رمزگشايي تصاوير روي علامت ها، از کبوتر شير تا جن و اژدها براي جستجو و کنکاش بيشتر در خصوص معني و فلسفه علائم منقوش بر روي علم هاي عزاداري امام حسين(ع) همراه با يک کارشناس آيين هاي مذهبي به خيابان ناصر خسرو و بازار بزرگ تهران رفتيم تا از نزديک با مراحل ساخت علامت هاي محرم آشنا شويم. علي اکبر اصغري، کارشناس آيين‌هاي مذهبي با اشاره به اينکه هر يک از اشکال بکار رفته روي علم هاي محرم وجهي نمادين دارند به خبرنگار باشگاه خبرنگاران گفت: برخي از آنها علاوه بر وجه نمادين به يکي از حوادث واقعه عاشورا اشاره دارند به طوريکه بر طبق کتاب بحارالانوار در کربلا برخي از حيوانات به حضرت اباعبدالله (ع) پناهنده شدند و اين مسئله فلسفه استفاده از اشکال حيواناتي چون گوزن بر روي علامت است. وي افزود: همچنين برخي از حيوانات درنده مانند شير براي کمک به امام حسين(ع) اعلام آمادگي کردند که آن حضرت از اين مسئله امتناع ورزيدند و طبق روايات اين حيوانات بعد از شهادت امام(ع) و يارانش بر جنازه آنان حاضر شده و ضمن ابراز ناراحتي، گريستند. اين استاد دانشگاه در خصوص وجه نمادين استفاده از شير در علامت، بيان کرد: اين حيوان مظهر قدرت است و همه شيعيان حضرت علي(ع) را به عنوان «شير خدا» مي‌شناسند به طوريکه در همه پوسترها هم مي‌توانيد يک شير را که زير پاي آن حضرت نشسته، ببينيد. وي افزود: کبوتر مورد استفاده در علامت اشاره به آن کبوتري دارد که با آغشته کردن پر و بال خود به خون امام حسين(ع) خبر شهادت آن حضرت را به مدينه برد و از نظر نمادين هم کبوتر، به عنوان زائران حرم اهل بيت شناخته مي‌شود. اکبري اظهار داشت: برخي حيوانات اگرچه در حادثه کربلا نقشي نداشته‌اند اما بخاطر همان وجه نمادين و نقشي که در مذهب تشيع دارند بعدها به علامت اضافه شدند به طوريکه در روايات حضرت مهدي (عج) بعنوان طاووس اهل بهشت معرفي شده و خروس نيز حيوان اذان‌گو است. اين استاد دانشگاه گفت: يکي از نمادهايي که در در دو طرف علامت و دو طرف تيغه ها ديده مي شود اژدهاست که نشان دهنده حضور جنيان در واقعه کربلاست،چرا که بر اساس روايات اجنه در روز عاشورا به کمک امام‌ حسين (ع) رفته‌اند، اما آن حضرت کمک آنها را نپذيرفت. وي ادامه داد: اژدها نماد عقيمي و رانده شدگي است و معمولا در دو طرف تيغه ها که نماد نور و رحمت هستند به صورت قرينه به کار مي رود و اين معني را تداعي مي کند که خوب و بد ، خير و شر هميشه با يکديگر در جنگ و چالش هستند. اکبري در خصوص زنگوله به کار رفته در علامت گفت: اين شي نماد زنگ حيدري است به طوريکه زماني که وارد زورخانه مي‌شويد زنگ را به صدا درمي‌آورند و زماني هم که عَلم تکان مي‌خورد صداي زنگوله بيان‌کننده "حيدر حيدر" است. وي نشانه هايي مانند دست بريده يا شاخه‌هاي نخل , ابزارآلات جنگي مانند سپر و شمشير و همچنين گنبد و بارگاه را از ديگر نمادهاي مورد استفاده در علامت برشمرد و توضيح داد: اگرچه علت استفاده از تمام موارد مذکور روشن است اما در خصوص دست بريده بايد گفت که اين نماد به دست‌هاي علمدار بي دست کربلا اشاره دارد. اين استاد دانشگاه در پايان استفاده از پَر در علامت را براي زيبايي آن دانست و گفت: معمولا پَرها در سه رنگ سبز، قرمز و سفيد استفاده مي‌شود که اين رنگ‌ها نيز فلسفه جداگانه‌اي دارد به طوريکه مثلا رنگ سبز نشان‌دهنده سيِّد بودن ائمه ، قرمز رنگ خون و سفيد رنگ صلح است که براي تزئين عَلم استفاده مي‌شوند. عزاداري امام حسين(ع) با علامت‌هاي هفتاد ميليون توماني! شايان ذکر است که علامت‌هاي امروزي علاوه بر نوع ساده، در انواع نقره‌کوب و طلاکوب نيز ساخته مي‌شوند به طوريکه نوع ساده يک علامت 41 تيغه بين 20 تا 25 ميليون تومان و انواع نقره و طلا کوب آن بين 60 تا 70 ميليون در بازار به فروش مي رسند. و صد البته اين تجمل گرايي در مورد تجهيزات جانبي علم، نيز قابل مشاهده است، به طوريکه مدل تجملاتي وسيله‌اي به نام‌هاي «استکاني، کماجي و يا شبکه» (که به تسمه دور کمر علم‌کش وصل شده و پايه علامت در آن قرار مي‌گيرد)، با قيمت 3 ميليون تومان و تسمه چرمي آن با قيمت 2 ميليون تومان به فروش مي‌رسد و اين درحاليست که نوع ساده‌ي «استکاني» با قيمت فقط 15 هزار تومان در بازار موجود است. گذشته از اين دست تجمل گرايي‌ها اما علامت‌هايي با تيغه‌هايي که روز به روز بر تعداد آن افزوده مي‌شود، اين سئوال را در ذهن متبادر مي‌کنند که چنين ابراز ارادتي تا چه حد خالصانه بوده و آيا احتمال آن نمي رود که کاربرد اين علامت‌هاي بيست و چند تيغه، خودنمايي‌هاي تحت لواي عشق به سالار شهيدان باشد؟ چراکه در موقع عبادت و اعمال عبادي بايد هيچگونه توجهي به غير خدا نشود و شرک بدآن معني است که ظاهر هر عملي از نماز و روزه و حج و خمس و زکات و نذر و غير آن از هر نوع عبادتي و واجب يا مستحب تنها براي خدا باشد ولي در دل و باطن توجه به غير خدا يعني براي شهرت وجلب نظر خلايق و غير آن باشد. اين چنين عبادتي رياي در عمل است که در زبان روايات اسلامي از آن به «شرک اصغر» ياد شده که موجبات تباهي عمل عبادي فرد را به همراه دارد. در پايان شايسته است به حديثي از پيامبر اکرم(ص) اشاره کنيم که مي‌فرمودند: «بيشترين چيزي که براي شما از آن مي ترسم شرک خفي و پنهان است بنابر اين از شرک سر و پنهان دور باشيد زيرا شرک در امت من از راه رفتن مورچه بر سنگ سياه در شب تار پوشيده تر است.»