پیر شدن جمعیت کشور؛ بحرانی که باید جدی گرفت

خراسان/ افزايش و رشد نرخ جمعيت در دهه ۶۰ سياست گذاران و برنامه ريزان کشور را به سمت تصويب و اجراي برنامه هاي کنترل جمعيت سوق داد. در سال ۶۴ با تصويب قانون در مجلس شوراي اسلامي، کشور در مسير تنظيم و کاهش جمعيت حرکت کرد. شتاب اين حرکت تا اندازه اي بود که اين سياست ها که قرار بود طي ۲۵ سال جمعيت کشور را کنترل کند طي ۶ سال اجرا شد و متوسط ميزان باروري به جاي 2.7 به 1.79 رسيد. اين شتاب زدگي بدون توجه به معضلي به نام بحران سالمندي براي آينده کشور اتفاق افتاد و رهبر معظم انقلاب نيز چندين بار در سخنان خود لزوم برنامه ريزي مناسب براي حل اين مسئله و پيشگيري از بحران سالمندي و پيري کشور را يادآور شدند و توجه مسئولان را به طور جدي به اين امر جلب کردند. با وجود اين هشدارهاي جدي و از سوي ديگر ضرورت وجود نيروي جوان در کشور به عنوان نيروهاي مولد و سرمايه هاي اصلي توليد، حرکت و پيشرفت جامعه بارها وعده طرح ها و ايده هايي از سوي برخي مسئولان داده شده است که يا مسکوت مانده و يا با نواقص و ايرادهايي همراه بوده است که کارشناسان مختلف نسبت به آن ها واکنش نشان دادند و نتيجه قابل اجرايي حاصل نشد، يکي از اين طرح هاي ناتمام که مدتي است در مجلس شوراي اسلامي در حال بررسي است طرح جمعيت و تعالي خانواده است که نقدهاي فراواني از سوي کارشناسان در سطوح مختلف به آن وارد شده است. از سوي ديگر مقام معظم رهبري پنج شنبه گذشته در پيامي به همايش جمعيت که در قم برگزار شد با هشدار نسبت به خطر پيرشدن جمعيت کشور از مسکوت و معطل ماندن امر فرهنگ سازي در زمينه افزايش جمعيت و لزوم اقناع نخبگان جامعه نسبت به اين موضوع ياد کردند. موضوعي که جاي آن در برنامه هاي مسئولان خالي است و کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در ادامه در ارتباط با خطر پير شدن جمعيت کشور و ضرورت در پيش گرفتن سياست هاي افزايش جمعيت ديدگاه چند کارشناس و مسئول را مرور مي کنيم. حجت الاسلام عباسي ولدي از فضلاي حوزه و کارشناسان حوزه تعليم و تربيت و جمعيت در همين زمينه در گفت وگو با جهان گفت: مقام معظم رهبري از 3 سال قبل در ديدارهايي که با مسئولان در ماه مبارک رمضان داشتند به صورت جدي تأکيد داشتند سياست هاي کنترلي جمعيت اگر بناست در جامعۀ ما پياده شود بايد پس از رسيدن جمعيت کشور به 150 ميليون باشد. همچنين ايشان تصريح کردند به اينکه بايد از اين حالت يکي دو تا بچه بيرون بياييم. ما طلبه ها و همچنين اهالي رسانه به عنوان کساني که بايد سياست هاي راهبردي و ايده آل کلي فرهنگي و اجتماعي جامعه را نشان بدهيم موظف به اين کاريم. وي تصريح کرد: از نگاه جمعيت شناسي، جمعيت ايران دارد به سمتي مي رود که اگر همين طور ادامه پيدا کند ما بعد از چند وقت گرفتار دو اتفاق ناگوار در جامعه مي شويم. اتفاق اول سالمندي جامعه است که در دنياي امروز جمعيت شناسان و انديشمندان در حوزه هاي مختلف، همه اذعان دارند که يکي از خطراتي است که مي تواند جامعه را تهديد کند. سالمند شدن جامعه يعني زياد شدن مصرف کننده ها و کم شدن توليد کننده ها. طبيعي است که وقتي نيروي مولد قوي جامعه اي کم شود، نيروي مصرف کننده زياد مي شود، نياز به توضيح نيست که چه اتفاقي در اين جامعه مي افتد. يکي از اين اتفاق ها اين است که پايه هاي اقتصادي جامعه به شدت متزلزل مي شود. وي افزود: اتفاق دوم هم که در پي اتفاق اول مي آيد کاهش جمعيت است. کاهش جمعيت در کشوري با وسعت ما ناامني توليد مي کند. شما اگر خانه اي داشته باشيد به وسعت دوهزار متر؛ اما در اين خانه فقط دو نفر زندگي کنند، چگونه مي توانيد از خانۀ خود مراقبت  کنيد؟ حال اگر يکي از اين دو نفر پير باشد، ضريب امنيتي خانۀ شما چه اندازه پايين مي آيد؟ حجت الاسلام ولدي يادآور شد: اصلي ترين مشکل ما در بحث کنترل جمعيت باورهاي اشتباهي است که بيش از 20 سال به مردم تزريق کرديم. تزريق اين باورها به مردم جمعيت کمتر را به يک ارزش و يک گفتمان تبديل کرد. الان واقعاً کسي که بچه کمتري دارد، احساس مي کند از فرهنگ بالاتري برخوردار است و کسي که بچه بيشتري دارد احساس مي کند که نسبت به ديگران فرهنگ پايين تري دارد. در اصل ما توسط رسانه اين کار را کرديم و بچۀ کمتر را به ارزش تبديل کرديم. نمي خواهم بگويم فقط رسانه، اما رسانه در اين زمينه نقش بسيار بسزايي داشته است. ما مقصران زيادي در اين زمينه داشتيم که هر کس در جاي خودش اشتباهي مرتکب شده است ولي من نقش ويژه اي براي رسانه قائلم. ما بايد از مسائلي مثل سبک زندگي شروع مي کرديم، چون کنترل جمعيت نتيجۀ تغيير سبک زندگي است. به صورت طبيعي در دوره مدرنيته، زندگي ها بر اساس سبک زندگي تمدن غربي مديريت مي شود. اين سبک زندگي يک سري لوازم دارد که يکي از لوازمش هم فرزند کمتر است. کشور هاي خيلي پيشرفته، مثل سوئد، الان مجبورند جمعيت مهاجر بسياري در خودشان بپذيرند، به خاطر اين که نيروي کارشان کم شده است. جالب است که سياست هاي تشويقي هم در اين کشورها آن طور که بايد جواب نمي دهد. خيلي از کشورهاي اروپايي ديگر هم، نتوانستند اين کار را بکنند، چرا؟ چون سبک زندگي شان عوض شده است. در زندگي جديد رفاه، حرف اول را مي زند، پول حرف اول را مي زند، لذت حرف اول را مي زند. در اين سبک زندگي شما هر قدر راحت تر زندگي کنيد، موفق تر محسوب مي شويد. پس بايد زحمت بکشي تا راحت زندگي کني! هرمانعي هم سر راهت بود بايد کنار بزني. وي در پاسخ به اين که ايراني ها به سمت تک فرزندي رفته اند گفت: بهتر است با نگاه به آمار اين سؤال را جواب بدهيم. نرخ باروري ما در دهه60، 6.4 بود و الان در دهه90 حدود 1.6، است؛ يعني به ازاي هر زن در سن باروري ، ما در دهه 60 ، 6.4 بچه داشتيم الآن که دهه 90 هستيم به ازاي هر زن 1.6 بچه داريم. اين نشان مي دهد که جامعه ايراني به سمت تک فرزندي مي رود. وي افزود: يکي از اصلي ترين مشکلات ارتباط کاملا مستقيمي است که مردم بين پول و جمعيت برقرار کرده اند. بسياري از مردم فکر مي کنند دليل بي رغبتي به فرزند بيشتر ضعف اقتصادي خانواده است. به همين دليل هم مي گويند ابتدا اقتصادتان را درست کنيد، بعد حرف از افزايش جمعيت بزنيد. اگر سبک زندگي بر اساس مدلي که غرب ارائه داده است مديريت شود، نه تنها پول بيشتر انگيزۀ انسان را براي فرزند بيشتر زياد نمي کند، بلکه اين انگيزه را در انسان به شدت کم مي کند. شما خودتان نگاهي به اطرافتان بيندازيد و ببينيد کساني که درآمدشان به راحتي کفاف بيش از پنج فرزند را مي دهد چند فرزند دارند؟ آمار جمعيتي کشورهاي جهان اين را به راحتي تصديق مي کند که ثروتمندترين کشورها کمترين رشد جمعيت را دارند؛ مثلا نروژ با درآمد سرانه سالانه 87350 دلار نرخ رشد جمعيتش62/0 درصد است. در کشور خود ما جالب است بدانيد که مردم مازندران پردرآمدترين مردم کشور ما هستند. هم اکنون ميانگين درآمد سالانه هر مازندراني يازده ميليون و سيصدهزار تومان است، در حالي که متوسط درآمد هر شهروند ايراني در سال هفت ميليون و 900 هزار تومان است اما همين مازندران پس از گيلان کمترين ثبت ولادت را دارد. اين يک عقيدۀ شخصي نيست بلکه به عقيدۀ دانشمندان جمعيت شناس اين يک باور عوامانه است که اگر وضعيت اقتصادي بهبود يابد، گرايش مردم به فرزند بيشتر زياد مي شود. بايد نوع نگاه به زندگي را تغيير داد. تنها راه برون رفت از بحران سالمندي فرهنگ سازي به ويژه براي نخبگان است دکتر شهلا کاظمي پورمعاون پژوهشي مرکز جمعيت شناسي آسيا و اقيانوسيه نيز در گفت وگو با خراسان نخبگان و انديشمندان را تشويق به تفکر بيشتر و عميق شدن در بيانات مقام معظم رهبري در اين حوزه کرد و گفت:مقام معظم رهبري با تيز بيني مواردي را به مسئولان گوشزد مي کنند،اما متاسفانه عده اي با افراط و تفريط تنها به بيان مبحث مي پردازند و کاري براي اصلاح امور انجام نمي دهند.وي تصريح کرد:سالخوردگي جمعيت درحال شکل گيري است و تنها راه برون رفت از اين مشکل انجام کار فرهنگي به خصوص براي نخبگان جامعه و تامين زيرساخت هاي اقتصادي است.وي راه برون رفت از وضعيت فعلي را که بر اساس شاخص هاي آماري نشان از کاهش نرخ رشد جمعيت و کمتر بودن نرخ رشد از نرخ جايگزيني دارد تغيير نرخ باروري طي ۳۰ سال آينده از رقم کنوني به رقم جايگزيني دانست و گفت:خوشبختانه طي دو سال گذشته با به سن باروري رسيدن مواليد دهه شصت و فرزندآوري شان تاحدي شاهد تعديل ساختار هستيم اما اين موضوع همچنان نگران کننده است چرا که همان گونه که مقام معظم رهبري اشاره کردند براي رهايي از پيري جمعيت به فرهنگ سازي نياز است و تعديل ساختاري که ممکن است طي چند سال آينده به واسطه بارور شدن جمعيت جوان جامعه انجام گيرد چاره کار نيست و تنها ممکن است به صورت موقتي مشکل را حل کند. وي افزود:صاحب نظران و فرهيختگان پيش از ديگر اقشار جامعه بايد با مشکل پيري جمعيت آشنا و نسبت به آن توجيه شوند.بايد در مرحله اول نخبگان جامعه مجاب به فرزند آوري شوند چراکه در بسياري از موارد ديگر اقشار جامعه به تبعيت از اين افراد به فرزند آوري تمايل پيدا خواهند کرد.بايد فرهنگ سازي با توجه به مقتضيات فرهنگي هر استان انجام گيرد و اولويت روي استان هايي قرار گيرد که از نرخ باروري پاييني برخوردارند.وي در تبيين اقدامات فرهنگي لازم براي افزايش نرخ جمعيت گفت:فرهنگ سازي براي کاهش سن ازدواج،کاهش ميزان طلاق و کيفيت بخشي به زندگي زوجين بايد از اولويت هاي مسئولان برنامه ريز در اين حوزه باشد.بايد خانواده ها را در زمينه فرزندآوري و دوري گزيدن از تک فرزندي قانع کرد. وي با تاکيد بر اينکه مشکل اصلي ما اقتصادي نيست بلکه مقدم شمردن کيفيت فرزند پروري بر کميت فرزند آوري در خانواده هاي ايراني است گفت:اينکه خانواده ها در پرورش فرزندان خود به کيفيت بها مي دهند ارزنده است اما بايد با بهبود زيربناهاي اقتصادي به آنها اطمينان داد که شرايط براي تربيت بهينه فرزندان بيشتر نيز وجود دارد. مسئوليتي که بر عهده همه دستگاه هاست دکتر علي سنگي کارشناس امور جمعيت و خانواده نيز درگفت وگو با خراسان تاکيد کرد:دراين مورد خاص ورود تمامي دستگاه هاي مسئول و نهادهاي درگير ،براي فرهنگ سازي در جامعه لازم است.از وزارت ارشاد گرفته تا صداوسيما،وزارت علوم و حوزه هاي علميه.به عنوان مثال صدا و سيما مي تواند در ساخت فيلم ها و سريال هااز خانواده هاي کم جمعيت و تک فرزند عبور کند و خانواده هايي را به مردم نشان دهد که دويا سه فرزند دارند ودرعين پرجمعيت بودن خوشبختند و فضاي خانواده گرم وصميمي است.وزارت علوم نيز با گنجاندن مباحث جمعيتي و خانواده در کتاب هاي دانشگاهي و جايگزيني فرزند پروري با تنظيم خانواده اين موضوع را دربين دانشجويان نهادينه کند. وي افزود: در حوزه ها هم جا دارد حوزويان با بهره گيري از تريبون هايي که دراختيار دارند به مباحث مرتبط در اين زمينه بپردازند. وي با گلايه از طرح تدوين شده در مجلس تحت عنوان طرح جامع جمعيت و تعالي خانواده اظهار داشت:از آنجا که اين طرح به مباحث طلاق،ازدواج جوانان و ...مي پردازد در عمل به دليل سنگيني و بودجه بر بودن امکان عملياتي شدن ندارد.به نظر مي رسد در قدم اول بايد به جاي تدوين چنين قانون سنگيني بخش هاي مربوط به تنظيم خانواده را درقوانين قبلي حذف و قوانيني براي بهبود وضعيت فرزند پروري به آن اضافه کرد.بايد اشکال هاي قوانين قبلي را اصلاح کرد نه اينکه تمامي قوانين طلاق و ازدواج دريک قانون جمع شود. درنگاه عملياتي بايد قانون کنترل جمعيت حذف و قانون مختصري در خصوص فرزند آوري و فرزند پروري تدوين و اجرا شود. ناهيد اعظم رام پناهي از کارشناسان و پژوهشگران مباحث جمعيت و خانواده در گفت وگو با خراسان با برشمردن عوامل مختلفي که موجب قرارگرفتن جمعيت کشور در وضعيت هشدار شده است، گفت: با بالارفتن سن ازدواج و پس از آن پرهيز زوج هاي جوان از فرزندآوري و يا اکتفا به يک يا دو فرزند روبه رو هستيم که بيشتر در تهران و شهرهاي بزرگ کشور وجود دارد و در اقشار مختلف گسترش پيدا کرده است. اين موضوع نشان دهنده سبکي از زندگي است که خود را هم در ازدواج، هم افزايش آمار طلاق و هم پرهيز از فرزندآوري نشان داده است. افزايش روحيه فردگرايي محصول پيروي از سبک زندگي غربي اين کارشناس با تاکيد بر افزايش روحيه فردگرايي که محصول پيروي از سبک زندگي غربي است، ادامه داد: امروزه اغلب زوجين ترجيح مي دهند منافع و رشد فردي خود را دنبال کنند، تحصيلاتشان را به پايان برسانند و وارد مشاغل اجتماعي شوند و کسب درآمد کنند که معناي آن اولويت دادن به رفاه خودشان است، اما با گذشت زمان و کسالت آور شدن زندگي از آرامش واقعي بي نصيب مي مانند. رام پناهي با اشاره به تاکيد مقام معظم رهبري در چند سال گذشته بر لزوم توسعه سبک زندگي اسلامي افزود: بايد همه رسانه ها آموزش و پرورش و تمامي دستگاه هاي تاثيرگذار به اين موضوع بپردازند و سبک زندگي اسلامي را ترويج کنند. وي بيان داشت: در حال حاضر با کوچک شدن خانواده ها به وضعيت هشدار رسيده ايم و وضعيت به گونه اي است که پدر و مادر حتي به تعداد خود جايگزين نمي گذارند و براي برگرداندن شرايط به حال طبيعي بايد کارهاي بسيار زيادي انجام داد و بيش از وضع کردن قوانين و مقررات، بايد کار فرهنگي انجام داد. اين کارشناس مسائل جمعيت و خانواده خاطرنشان ساخت: بايد تعريف کاملي از سلامت در کشور وجود داشته باشد تعريف سلامت هم از نظر روحي و رواني هم فکري و جسمي بايد کاملاً شفاف و روشن شده باشد که مناسب ترين سنين بارداري چه زماني است و اگر اين بارداري در زمان مناسب رخ ندهد چه مخاطراتي در پي خواهد داشت و همه اين مسائل بايد براي مردم بازگو شود. وي با تاکيد بر لزوم روحيه شاد و بانشاط براي خانواده ها و يادآوري کم تحرکي در زندگي امروز افزود: همان اندازه که بايد نگران جامعه باشيم بايد نگران خود افراد هم باشيم. متاسفانه سال هاي طولاني تعاريف ما از سلامت ناقص بود و امروز بايد به طور کامل و همه جانبه به آن نگاه کنيم از سويي بايد اقتصاد خانواده را تعريف و قناعت را به اقتصاد خانواده وارد کرد. وي با مهم خواندن نقش رسانه ها تاکيد کرد: بايد فيلم و سريال هايي ساخته و نمايش داده شود که نشاط و شادي در زندگي خانواده هاي سالم هسته اي و گسترده را نشان دهد و مخاطرات زندگي غربي و افسردگي هايي را که گريبان گير آن ها شده است به تصوير بکشد. رام پناهي ادامه داد: کسي مخالف تحصيل زنان نيست و اين امر از ايده ها و آرزوهاي امام راحل (ره) بود که زنان در اجتماع مشارکت و پيشرفت کنند. ولي بايد شرايط به گونه اي تعريف شود که دوره باروري را با آرامش و امنيت سپري کنند. وي از حساسيت و ظرافت قوانيني ياد کرد که بايد در اين حوزه تعريف و تصويب شود و يادآور شد: اين قوانين بايد عاري از هرگونه افراط و تفريط باشد و احساس امنيت را به زنان بدهد به گونه اي که آن ها احساس نکنند با فرزندآوري موقعيت هاي اجتماعي خود را از دست مي دهند. وي به عنوان مثال به وجود سقف سني براي استخدام زن و مرد اشاره کرد و گفت: با وجود اين قوانين استخدامي زنان جوان احساس مي کنند اگر صاحب فرزند شوند، موقعيت هايي را از دست خواهند داد و از قابليت هاي فردي آن ها استفاده نخواهد شد در حالي که مي توان سقف سن استخدام بانوان را افزايش داد تا آن ها اين دوره سني را که اتفاقاً بهترين سنين باروري است، پشت سر بگذارند و با آرامش خاطر فرزندانشان را نگهداري کنند و سپس با فراغ بال به فعاليت هاي اجتماعي شان بپردازند. رام پناهي وجود يک بسته کامل و همه جانبه اقتصادي، جغرافيايي، جامعه شناختي، روان شناختي، اجتماعي و ... را براي رسيدگي به اين موضوع ضروري دانست و افزود: نمي توان يک بسته يکسان را به همه پيشنهاد کرد و بايد تمام ابعاد را با هم در نظر گرفت. احمد سالک، عضو کميسيون فرهنگي مجلس نيز در اين باره به خراسان گفت: اگر روند رشد جمعيت کشور به همين شکل کنوني ادامه پيدا کند به پيري و سالمندي مي رسد که اين پديده بازدارنده قدرت کشور خواهد بود زيرا توان توسعه اقتصادي، اجتماعي و ... را به کشور نخواهد داد. وي تاکيد کرد: جمعيت بايد بر اساس حرکتي معقول و منطقي همراه با تقويت زيرساخت هاي مناسب افزايش يابد. سالک با اشاره به طرحي که در کميسيون فرهنگي مجلس در حال بررسي است، افزود: اميدواريم بتوانيم براساس مطالبات مقام معظم رهبري طرح را کامل و مطرح کنيم و با توجه به تاکيد معظم له به مقوله فرهنگ سازي که يکي از مسائل اصلي است بايد به دو موضوع توجه کرد؛ نخست اين که در سطح جامعه بايد به محتواي اين موضوع اهتمام کافي نشان داد. مسئله بعدي اطلاع رساني معقول و منطقي به مردم است. سالک ادامه داد: اقدامات اوليه براي فرهنگ سازي براي افزايش مواليد روز سه شنبه گذشته در کميسيون فرهنگي انجام گرفته است و پيشنهادهايي نيز در زمينه هاي مختلف از جمله تشويق جوانان به امر ازدواج مطرح شده است که پس از تصويب نهايي آن ها را به اطلاع مردم خواهيم رساند. بايد نگراني رهبر انقلاب در خصوص نرخ رشد جمعيت برطرف شود معاون رئيس جمهوري در امور زنان و خانواده نيز با اشاره به دغدغه رهبر معظم انقلاب درباره نرخ کنوني رشد جمعيت کشور که البته مورد تاکيد دولت نيز هست، گفت: بايد با تدابيري اين دغدغه برطرف شود به نحوي که کمترين هزينه را ايجاد کند. به گزارش ايرنا به نقل از پايگاه اطلاع رساني دولت، ˈ شهين دخت مولاوردي ˈ افزود: قبل از تصدي مسئوليت فعلي کار کارشناسي مفصلي در اين خصوص انجام داده ام و خيلي خوب جوانب کار را مي شناسم. وي با اشاره به تصويب قانوني درمجلس در خصوص افزايش مرخصي زايمان به 9 ماه گفت: هرچند دولت در اين قانون به دليل مشخص نبودن منابع مالي، «مجاز» شناخته شده، اما به دليل اهميتي که موضوع دارد آن را با جديت پيگيري مي کند تا منابع آن تامين شود که در اين خصوص مي توان به مکاتبه اخير معاونت رئيس جمهور در امور زنان و خانواده با معاون اول رئيس جمهوري به منظور رفع موانع پيش روي تامين منابع اين طرح اشاره کرد. وي افزود: دولت ضمن اينکه اجراي توصيه هاي مقام معظم رهبري در خصوص ضرورت افزايش جمعيت را برخود فرض مي داند خود نيز با درک اين نگراني درصدد است تا با به کارگيري تدابير لازم اين دغدغه را برطرف کند و به دنبال راهي است تا بتواند منابع مالي آن را تامين کند و در اين صورت است که مفيد فايده خواهد بود چراکه قانون بدون اعتبار و منابع مالي اصلا قابليت اجرايي ندارد. دستگاه ها براي افزايش نرخ جمعيت برنامه هاي علمي و عملي ارائه دهند استاد برنامه ريزي و مديريت استراتژيک در نظام بهداشت و درمان نيز با اشاره به اينکه به سرعت به سمت کهنسالي پيش مي رويم و اين زنگ خطري است که بايد جمعيت کشور را جوان نگهداريم، خواستار فرهنگ سازي و افزايش آگاهي  خانواده ها شد. به گزارش ايسنا، دکتر خليل علي محمدزاده افزايش آمار سزارين و روند رو به رشد تاخير در اولين فرزندآوري را از دلايل کاهش ميزان باروري ها ذکر کرد و بر لزوم پشتيباني از زوج هاي نابارور تاکيد کرد. اين استاد دانشگاه با انتقاد از اينکه در گذشته، به سياست هاي کنترلي صرفا از منظر بهداشتي و درماني نگاه شده و متولي آن هم يک وزارتخانه فرض شده بود، گفت: وجود يک سازمان جمعيتي و برخورداري از شوراي عالي جمعيت در کشور مي توانست مسئله کميت، ترکيب سني جمعيت و نيازهاي گروه هاي سني را به موقع رصد کند و تغيير جهت دهد. وي گفت: به بحث هاي روشن، متقن و کارشناسانه جمعيتي که بخشي از آن در پيام صادره از سوي مقام معظم رهبري براي همايش، متجلي و منتشر شده بود، همگان و دستگاه هاي فرهنگي و اجرايي بايد با نگرش سيستمي و از دريچه تکليف و رسالت سازماني توجه کنند و برنامه علمي و عملي مشخص ارائه کنند.