یک قدم تا توافق

شرق

بروزرسانی 1405/03/04 - 12:50

شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

عبدالرحمن فتح الهی| سخنان مثبت عصر شنبه دونالد ترامپ درباره «احتمال بالای توافق» میان تهران و واشینگتن، ناگهان فضای سیاسی و رسانه‌ای منطقه را وارد مرحله‌ای تازه کرد؛ فضایی که بلافاصله اثر خود را بر بازارهای داخلی ایران نیز گذاشت و از بورس تا ارز و سکه، یکشنبه را با روندی مثبت آغاز کردند.

حجم اخبار، تماس‌های فشرده دیپلماتیک، روایت‌های متعدد رسانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و همچنین لحن متفاوت مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای، نشان می‌دهد دست‌کم یک «تفاهم اولیه» اکنون بیش از هر زمان دیگری در دسترس قرار گرفته است. در این میان، اهمیت پیام فرمانده کل سپاه نیز قابل توجه بود که ضمن تأکید بر آمادگی کامل نظامی و حفظ بازدارندگی، به‌صراحت از «فضای مذاکره برای پایان جنگ» سخن گفته و عنوان شد: «بی‌تردید ملت بزرگ و فهیم ایران در فضای مذاکره برای پایان جنگ، با رصد رفتارهای دشمن حیله‌گر، نقشه‌های او را خنثی و نقش بر آب می‌کند‌». همین اشاره می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری نوعی انعطاف و اجماع داخلی برای پیشبرد مسیر دیپلماسی تلقی شود و به همان اندازه نیز امیدواری‌ها نسبت به عبور از شرایط بحرانی فعلی را تقویت خواهد کرد.

هرچند تا لحظه تنظیم این گزارش هنوز هیچ موضع رسمی و نهایی از سوی کاخ سفید درباره قطعی‌شدن تفاهم منتشر نشده، ولی حتی به فرض تأیید نهایی تفاهم اولیه از جانب ترامپ، باید قدری محتاطانه به تحولات پیش‌رو نگریست. آنچه اکنون بیش از هر چیز اهمیت دارد، تفکیک میان «امیدواری» و «خوش‌بینی» است. تجربه هفته‌های گذشته نشان داده‌ تحولات پرونده ایران و آمریکا به‌شدت شکننده، متغیر و غیرقابل پیش‌بینی است. همان‌گونه که در میانه تهدیدها، آماده‌باش‌ها و احتمال بازگشت جنگ، ناگهان اخبار مربوط به تفاهم اولیه منتشر شد، این احتمال نیز وجود دارد که در میانه فضای مثبت فعلی، همه‌چیز بار دیگر تغییر کند. به‌ویژه آنکه روایت رسانه‌های داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی درباره مفاد و جزئیات تفاهم، سطح توافق، میزان امتیازات طرف‌ها به همدیگر و حتی ماهیت مذاکرات، همچنان متناقض و گاه متضاد است و همین وضعیت موجب شده همچنان «ابهام» به مهم‌ترین ویژگی فضای کنونی تبدیل شود. به همین دلیل نباید جلوتر از خبر حرکت کرد و باید دید در نهایت معادلات به چه سمت و سویی حرکت خواهد کرد.

کد عصر شنبه ترامپ و تماس‌های فشرده منطقه‌ای
تحولات شامگاه شنبه عملا با مواضع دونالد ترامپ وارد فاز تازه‌ای شد. رئیس‌جمهور آمریکا ابتدا در گفت‌وگو با آکسیوس اعلام کرد قرار است با تیم مذاکره‌کننده خود شامل استیو ویتکاف، جرد کوشنر و احتمالا جی‌دی ونس درباره آخرین پاسخ ایران رایزنی کند. ترامپ در همان مصاحبه تأکید کرد شانس رسیدن به توافق یا بازگشت به جنگ را «۵۰-۵۰ محکم» ارزیابی می‌کند؛ جمله‌ای که نشان می‌داد کاخ سفید هنوز میان دو مسیر دیپلماسی و اقدام نظامی در حال تصمیم‌گیری است. ترامپ سپس در گفت‌وگو با شبکه سی‌بی‌اس‌نیوز نیز اعلام کرد مذاکره‌کنندگان ایران و آمریکا «بسیار به نهایی‌کردن یک توافق» نزدیک شده‌اند و اوضاع «هر روز بهتر و بهتر می‌شود». او البته از بیان جزئیات خودداری کرد، اما مدعی شد توافق نهایی مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای خواهد شد.

اوج این تحولات در پیام رسمی ترامپ رقم خورد؛ پیامی که بسیاری آن را مهم‌ترین سیگنال مثبت واشینگتن از زمان آغاز بحران اخیر توصیف کردند. ترامپ اعلام کرد در کاخ سفید گفت‌وگوهای مفصلی با رهبران عربستان، امارات، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر، اردن و بحرین انجام داده و محور این رایزنی‌ها «یادداشت تفاهم مربوط به صلح» با ایران بوده است. او نوشت: «توافقات تا حد زیادی مذاکره شده است، مشروط به نهایی‌سازی، میان آمریکا، ایران و دیگر کشورها». ترامپ همچنین از گفت‌وگوی جداگانه خود با بنیامین نتانیاهو خبر داد و افزود «جنبه‌ها و جزئیات نهایی توافق» همچنان در حال بررسی است و به‌زودی اعلام خواهد شد. او در بخش مهم دیگری از پیام خود تصریح کرد: «تنگه هرمز گشوده خواهد شد». لازم به ذکر است تا زمان نگارش متن، هنوز ترامپ نظر نهایی خود را اعلام نکرده است،البته عصر یکشنبه و در آخرین توییت خود اطلاع داد که «مذاکرات به شکلی منظم و سازنده در حال پیشرفت است و من به نمایندگانم اطلاع داده‌ام که برای رسیدن به توافق عجله نکنند، زیرا زمان به سود ماست. محاصره تا زمانی که توافقی حاصل، تأیید و امضا شود، با تمام قدرت برقرار خواهد ماند. هر دو طرف باید وقت بگذارند و کار را درست انجام دهند. هیچ اشتباهی نباید رخ دهد». به ادعای رئیس‌جمهور آمریکا، «رابطه ما با ایران در حال تبدیل‌شدن به رابطه‌ای بسیار حرفه‌ای‌تر و ثمربخش‌تر است. با این حال، آنها باید درک کنند که نمی‌توانند سلاح یا بمب هسته‌ای تولید یا تهیه کنند. مایلم تا این مرحله از همه کشورهای خاورمیانه بابت حمایت و همکاری‌شان تشکر کنم؛ حمایتی که با پیوستن آنها به کشورهای عضو توافق‌های تاریخی ابراهیم، بیش از پیش تقویت می‌شود و گسترش خواهد یافت و چه کسی می‌داند، شاید جمهوری اسلامی ایران هم بخواهد به آن بپیوندد».

موج‌سواری رسانه‌ای
بدیهی بود که مواضع مثبت ترامپ درباره احتمال تفاهم اولیه با ایران برای پایان جنگ با موج گسترده‌ای از گزارش‌های رسانه‌ای همراه شود و در همین راستا آکسیوس به نقل از منابع منطقه‌ای نوشت‌ همه رهبران عرب و مسلمان حاضر در تماس تلفنی با ترامپ از او خواسته‌اند «به نفع کل منطقه، جنگ را متوقف کند‌». همین رسانه همچنین گزارش داد مذاکرات «به‌خوبی پیش می‌رود» و میانجی‌ها امیدوارند چارچوب توافق در قالب یک متن یک‌صفحه‌ای نهایی شود تا مذاکرات مفصل‌تر چند روز بعد آغاز شود. فاکس‌نیوز نیز به نقل از یک دیپلمات منطقه‌ای، تماس ترامپ با رهبران عرب را «بسیار مثبت» توصیف کرد و از «پیشرفت خوب» در روند مذاکرات خبر داد. هم‌زمان رویترز به نقل از دو منبع پاکستانی گزارش داد‌ پاسخ نهایی آمریکا به پیشنهاد توافق احتمالا روز یکشنبه اعلام خواهد شد. در داخل آمریکا نیز نشانه‌هایی از تقویت مسیر دیپلماسی دیده شد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا اعلام کرد «پیشرفت بزرگی» درباره ایران حاصل شده و احتمال دارد جهان در ساعات آینده «اخبار خوبی» بشنود. العربی الجدید هم به نقل از روبیو نوشت ایران ممکن است توافق صلح را در اوایل یکشنبه بپذیرد. در سوی مقابل اما فشارهای اسرائیل برای جلوگیری از توافق ادامه داشت. آکسیوس گزارش داد نتانیاهو از توافق احتمالی «به‌شدت نگران» شده و از ترامپ خواسته حملات علیه ایران از سر گرفته شود. کانال ۱۲ اسرائیل نیز مدعی شد استیو ویتکاف فشار زیادی بر ترامپ وارد کرده تا جنگ از سر گرفته نشود. هم‌زمان کانال ۱۴ عبری گزارش داد نتانیاهو به وزرای کابینه دستور داده درباره توافق قریب‌الوقوع تهران و واشینگتن صحبت نکنند.

مواضع چهره‌های تندروی آمریکایی و اسرائیلی نیز نشان‌دهنده نگرانی آنها از مسیر مذاکرات بود. لیندسی گراهام، سناتور جمهوری‌خواه، هشدار داد اگر توافقی شکل بگیرد و بر اساس آن ایران همچنان توان کنترل تنگه هرمز و تهدید زیرساخت‌های نفتی خلیج فارس را داشته باشد، «ایران به قدرت مسلط منطقه تبدیل خواهد شد» و این مسئله برای اسرائیل «کابوس» خواهد بود. هم‌زمان طیفی از تحلیلگران اسرائیلی نیز توافق با ایران را «فاجعه» توصیف کردند و مدعی شدند چنین توافقی به ایران و حزب‌الله «مصونیت» خواهد داد.

از «اعلامیه اسلام‌آباد» تا آزادسازی میلیاردها دلار
در کنار مواضع ترامپ، حجم انبوه گزارش‌های رسانه‌ای درباره جزئیات تفاهم احتمالی میان تهران و واشینگتن، تصویر پیچیده‌ای از مذاکرات ترسیم کرد. تقریبا همه رسانه‌ها بر یک نکته مشترک تأکید داشتند که آنچه اکنون در حال نهایی‌شدن است، «توافق نهایی» نیست، بلکه یک «یادداشت تفاهم» یا چارچوب اولیه برای توقف جنگ و آغاز مذاکرات گسترده‌تر است. المیادین جزء نخستین رسانه‌هایی بود که جزئیات نسبتا گسترده‌ای از این تفاهم منتشر کرد. به نوشته این رسانه، توافق فعلی هیچ بندی درباره پرونده هسته‌ای ندارد و صرفا بر پایان جنگ، کاهش تنش، تسهیل ناوبری در تنگه هرمز، خروج ناوگان آمریکایی از اطراف ایران، پایان محاصره دریایی و آزادسازی بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران متمرکز است. المیادین همچنین نوشت پس از امضای این چارچوب، یک مهلت ۳۰روزه برای آغاز مذاکرات هسته‌ای در نظر گرفته خواهد شد.

الجزیره و خبرنگارانش در تهران نیز تصویری مشابه ارائه کردند. علی هاشم، خبرنگار الجزیره، نوشت پیش‌نویس توافق شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی‌های ایران، لغو محاصره دریایی آمریکا، گشایش تنگه هرمز و خروج نیروهای آمریکایی از مجاورت ایران است. او همچنین گزارش داد طبق روایت ایران، مدیریت تنگه هرمز قرار است در قالب همکاری ایرانی - عمانی پیگیری شود. نورالدین الدغیر، دیگر خبرنگار الجزیره نیز تأکید کرد ایران «هرآنچه می‌توانسته» در یادداشت تفاهم ارائه داده و در این مرحله «جایی برای امتیازات بیشتر وجود ندارد». او البته هشدار داد همچنان احتمال اقدام ناگهانی آمریکا برخلاف فضای مثبت فعلی وجود دارد. نیویورک‌تایمز نیز به نقل از سه منبع ایرانی نوشت مسائل دشوار هسته‌ای عمدا به مذاکرات بعدی موکول شده و قرار است طی ۳۰ تا ۶۰ روز درباره آنها گفت‌وگو شود. این روزنامه همچنین مدعی شد توافق فعلی می‌تواند به آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران منجر شود. رویترز نیز به نقل از منابع ایرانی تأکید کرد هیچ توافقی درباره ذخایر اورانیوم غنی‌شده صورت نگرفته و موضوع هسته‌ای اساسا بخشی از تفاهم فعلی نیست. در همین حال، رسانه‌های عربی نیز جزئیات تازه‌ای منتشر کردند.

الحدث گزارش داد توافق احتمالی ممکن است «اعلامیه اسلام‌آباد» نام بگیرد و پاکستان بدون حضور مستقیم ایران و آمریکا، بیانیه تفاهم را صادر کند. شایان ذکر است مدیر دفتر المیادین در اسلام‌آباد هم عصر یکشنبه نوشت: «خبرهایی درباره صادرشدن اعلامیه‌ای در روز دوشنبه از سوی وزیر خارجه و فرمانده ارتش پاکستان منتشر شده است». او افزود: «ممکن است پاکستان دوشنبه چهار بندی را که ایران و آمریکا بر سر آنها توافق کرده‌اند، اعلام کند». العربیه هم از احتمال برگزاری دور بعدی مذاکرات در پنجم ژوئن خبر داد و نوشت رؤسای هیئت‌های مذاکره‌کننده در آن مرحله وارد گفت‌وگوها خواهند شد. سی‌ان‌ان به نقل از منابع آگاه اعلام کرد «بن‌بست رفع شده» و فضای مذاکرات با «خوش‌بینی محتاطانه» همراه است. واشینگتن‌تایمز حتی پا را فراتر گذاشت و مدعی شد توافق صلح ممکن است تا عصر یکشنبه رسما اعلام شود و پیش‌نویس آن مورد تأیید ونس، ویتکاف و جرد کوشنر قرار گرفته است. در منطقه نیز تحرکات دیپلماتیک به شکل محسوسی افزایش یافت. قطر اعلام کرد وزیر خارجه این کشور با همتایان اماراتی و بریتانیایی خود درباره حمایت از میانجیگری پاکستان گفت‌وگو کرده است. اردوغان نیز در تماس با ترامپ و رهبران منطقه اعلام کرد ترکیه آماده حمایت از اجرای توافق احتمالی است. وزیر دفاع پاکستان هم پس از سفر عاصم منیر به تهران گفت «مسائل در شرف حل‌شدن است» و همه طرف‌ها به سمت «یک فرجام شایسته» حرکت می‌کنند. در همین فضا، هاآرتص به نقل از منابع اسرائیلی نوشت رهبران سیاسی اسرائیل اکنون به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ترامپ توافق را به بازگشت جنگ ترجیح می‌دهد؛ جمع‌بندی‌ای که شاید بیش از هر چیز نشان‌دهنده تغییر محسوس فضای سیاسی در ساعات اخیر باشد.

‌ اختلافات پابرجاست، تهران از خطوط قرمز عقب‌نشینی نمی‌کند
در کنار موج گسترده گزارش‌های رسانه‌های غربی و منطقه‌ای درباره نزدیک‌بودن توافق، رسانه‌های نزدیک به جریان رسمی در کشور تلاش کردند‌ ضمن تأیید پیشرفت مذاکرات، بر وجود اختلاف‌های جدی و پایبندی تهران به خطوط قرمز تأکید کنند؛ روایتی که در گزارش‌های تسنیم، فارس و برخی مواضع رسمی به‌‌وضوح دیده می‌شد. خبرگزاری تسنیم در چندین گزارش جداگانه خبری، اعلام کرد‌ برخلاف برخی ادعاهای رسانه‌های غربی، در متن تفاهم احتمالی هیچ عبارتی درباره «تمدید آتش‌بس» وجود ندارد و آنچه مطرح شده، «پایان جنگ در همه جبهه‌ها از‌جمله لبنان» است. این رسانه همچنین خبر داد که در متن تفاهم، بازگشت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ مطرح نشده، بلکه صرفا بازگشت تعداد کشتی‌های عبوری به سطح قبل از جنگ طی یک بازه ۳۰‌روزه مدنظر است؛ آن‌هم با مدیریت و نظارت ایران. تسنیم همچنین تأکید کرد‌ هرگونه تغییر در وضعیت عبور و مرور در تنگه هرمز، منوط به اجرای تعهدات آمریکا به‌ویژه رفع محاصره دریایی خواهد بود و در صورت عدم اجرای تعهدات واشینگتن، تغییری در وضعیت تنگه رخ نخواهد داد. در یکی دیگر از گزارش‌های تسنیم، به نقل از یک منبع مطلع آمده بود که ایران به‌ صراحت اعلام کرده بدون آزادسازی بخشی مشخص از دارایی‌های بلوکه‌شده و ارائه سازوکاری تضمین‌شده برای ادامه آزادسازی اموال، اساسا تفاهمی در کار نخواهد بود. این گزارش همچنین از «کارشکنی» آمریکا در این زمینه سخن گفت و تصریح کرد که اختلاف بر سر همین موضوع یکی از دلایل نهایی‌نشدن تفاهم تا این لحظه است.

تسنیم همچنین گزارش العربیه درباره پیشنهاد تعلیق ۱۰‌ساله غنی‌سازی اورانیوم را «از اساس کذب» خواند و خبر داد که تمرکز فعلی گفت‌وگوها صرفا بر پایان جنگ است و هیچ مذاکره‌ای درباره جزئیات هسته‌ای انجام نمی‌شود. خبرگزاری فارس نیز در گزارشی به نقل از یک منبع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده ایرانی اعلام کرد‌ با وجود عقب‌نشینی آمریکا از برخی مواضع اولیه، هنوز سه اختلاف اساسی پابرجاست. به گفته این منبع، نخستین اختلاف مربوط به آن است که ایران فعلا حاضر به ورود به مذاکرات هسته‌ای نیست و تنها در صورت اجرای اقدامات اعتمادساز از سوی آمریکا، در مرحله بعدی درباره موضوع هسته‌ای گفت‌وگو خواهد کرد. اختلاف دوم از نگاه این منبع، موضوع آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران بود؛ مسئله‌ای که تهران آن را پیش‌شرط ورود به هر مذاکره جدی می‌داند. سومین اختلاف نیز به نحوه مدیریت تنگه هرمز بازمی‌گشت. فارس به نقل از این منبع نوشت ایران صرفا بازگشت تعداد کشتی‌ها به شرایط پیش از جنگ را می‌پذیرد، اما مدیریت عبور و مرور همچنان تحت کنترل ایران باقی خواهد ماند. فارس در گزارش دیگری درباره متن احتمالی توافق مدعی شد‌ آمریکا و متحدانش متعهد خواهند شد که به ایران یا متحدانش حمله نکنند و در مقابل ایران نیز حمله پیش‌دستانه علیه آمریکا و متحدانش انجام نخواهد داد. این گزارش همچنین از لغو موقت تحریم‌های نفت، گاز و پتروشیمی در دوره مذاکرات خبر داد. در کنار این روایت‌ها، پیام فرمانده کل سپاه پاسداران به مناسبت سوم خرداد و آزاد‌سازی خرمشهر نیز اهمیت خاص خود را دارد. سردار وحیدی در بخشی از پیام خود با اشاره به «فضای مذاکره برای پایان جنگ» تأکید کرد ملت ایران باید با حفظ وحدت و بصیرت، رفتار دشمن «حیله‌گر و عهدشکن» را رصد کند. این پیام اگرچه لحنی کاملا بازدارنده داشت، اما اشاره مستقیم آن به مذاکرات، مبین شکل‌گیری سطحی از اجماع نسبی داخلی برای پیگیری مسیر دیپلماتیک است؛ چرا‌که هم‌زمان مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور کشورمان نیز عنوان کرد: «آماده‌ هستیم به جهان اطمینان دهیم که به دنبال سلاح هسته‌ای نیستیم‌». که البته دونالد ترامپ همتای آمریکایی او همین گفته پزشکیان را درشبکه تروث سوشال خود بازنشر کرد.

در همین فضا، اسماعیل بقایی که هم‌زمان سخنگوی وزارت خارجه ایران و سخنگوی مذاکرات است، اعلام کرد ‌تهران در مرحله نهایی‌سازی یک یادداشت تفاهم قرار دارد، اما همچنان به دلیل تجربه «ضد‌و‌نقیض‌گویی» آمریکا نمی‌توان با اطمینان از نهایی‌شدن توافق سخن گفت. بقایی خبر داد که فعلا تمرکز صرفا بر پایان جنگ، رفع محاصره دریایی و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده است. مجموع این مواضع و گزارش‌ها حکایت از آن دارد که برخلاف فضای مثبت ایجادشده در رسانه‌های بین‌المللی، در داخل ایران همچنان تلاش می‌شود از هرگونه خوش‌بینی زودهنگام جلوگیری شود و روایت رسمی بر این محور استوار بماند که تهران تنها در صورت دریافت تضمین‌های عملی و ملموس، حاضر به عبور از مرحله تفاهم اولیه خواهد بود.