چرا امروز هم به "معلم شهید" نیازمندیم؟

اين نوشته قصد دارد تا از زاويه اي جديد ضرورت مطالعه آثار استاد شهيد مرتضي مطهري را نشان دهد. 

"مقدمه" دين يک واقعيت با ابعاد و شاخص هاي مخصوص به خود است. براي مطالعه و بهره مندي از آن نيز مي بايست به محتواي آن توجه نمود و نه آنکه محتواي آنرا با استفاده از دستاوردهاي علمي، اجتماعي، هنري و .... تخمين زد. البته در دين ممکن است بهترين دستاورد عرصه هاي علمي و اجتماعي و... نيز باشد اما سخن بر سر ناصواب بودن تقليل دين به هر کدام از اين دستاوردها است. دين برعهده گيرنده راهنمايي به سوي (هدايت) در جامعه است و به فراخور اين هدف اصلي است که در برخي زمينه ها با برخي دستاوردها اشتراک مي يابد. راهنمايي به سوي (هدايت) وظيفه اي است که تنها دين، شايسته بر عهده گرفتن آن است و آن هم به اين دليل است که دين تنها مرجعي است که سير انسان را از آغاز تا انجام مي داند و انسان را نسبت به وظايفي که در اين سير از آغاز تا انجام دارد، راهنمايي مي کند. دين براي هدايت مردم مي آيد و در جامعه جاي مي گيرد.از آنجايي که دين در جامعه جاي مي گيرد، مي تواند به مرور زمان دچار کج فهمي ها، نارسايي ها و جزئي نگري ها شود. اصلاً خاصيت جامعه همين است که اگر هر چيز در او جاي گرفت مي بايست از آن چيز حراست و نگهباني کنيم و گر نه به مرور زمان برداشت هاي ناصواب همچون غباري روي حقيقت را مي پوشانند. هر واقعيتي که در جامعه جاي مي گيرد، خطرهاي مخصوص به خود را دارد و همين طور راههاي پيشگيري و مصونيت مخصوص به خود. دين اما به نظر مي رسد در اين ميان دچار دو نوع بدفهمي در ميان گروههاي مختلف موجود در جامعه شود که عبارت است از: عرفي شدن و اسطوره اي شدن. "تعريف مفاهيم" 1.عرفي شدن يعني نحيف کردن دين و فربه کردن ديگر دستاوردهاي بشري مانند علم، فناوري و... در اين نگاه دين توانايي آنرا ندارد که بشر امروز را در زندگي روزمره خود راهنمايي کند. حداکثر انتظار از دين در اين رويکرد خلاصه مي شود در اينکه دين منبع معنويتي باشد در زندگي شخصي. البته همين معنويت هم به خاطر خاصيت تسکين دهندگي براي فرد است که ضرورت مي يابد و اگر همين خاصيت تسکين دهندگي را ديگر نهادها توانستند براي فرد انجام دهند ديگر هيچ نيازي به دين وجود نخواهد داشت.

چه گروهي در معرض اين برداشت ناصواب از دين هستند؟ عموماً گروه تحصيل کرده و روشنفکر جامعه در معرض اين بدفهمي نسبت به دين هستند. البته اين گروه با رجوع به محتواي دين و نگاه محقّقانه به واقعيت هاي ديني مي توانند خود را نسبت به اين آسيب مصون سازي نمايند. 2.اسطوره اي شدن عبارت از اين است که اولاّ مقدّسات ديني را بعنوان يک امور فراعقلي و به نحو تقليدي بپذيريم و ثانياً دايره مقدّسات ديني را گسترده کنيم و گمان کنيم که دين به خودي خود و جداي از عمل ما، براي ما سعادت مي آفريند. اسطوره اي نگريستن به دين، زمينه اي مناسب براي رشد انواع خرافات در اعتقادات و مناسک ديني ايجاد مي کند. با اين نگاه، دين در گذر زمان به يک امر دست و پا گير تبديل مي شود که انسانها هر چه بيشتر به دنبال آن هستند که آنرا از حوزه خصوصي و عمومي خود به کناري نهند. چه گروهي در معرض اين برداشت ناصواب از دين هستند؟ اين آسيب عموماً از جانب کساني است که توده مردم را تشکيل مي دهند. توده مردم هم در مواجهه با دين از همان جايي ضربه مي خورند که عموماً قشر تحصيل کرده و روشنفکران ضربه مي خورند و آن عبارت است از نداشتن نگاه محقّقانه به دين و واقعيت هاي ديني. اما پيامدهاي فقدان نگاه محقّقانه به دين در اين دو گروه متفاوت است. يکي به عرفي کردن دين دست مي زند و ديگري به اسطوره اي کردن. "استاد مطهري اسلام شناسي همه جانبه نگر" انديشمندان بزرگ ديني همچون استاد شهيد مرتضي مطهري همواره در کتابها و سخنراني هاي خود، به اين دو خطر عمده که دين را تهديد مي کند، توجه آگاهانه داشته اند و براي پاسخگويي به نارسايي هاي فکري اين دو جريان از دين، دين را بصورت محقّقانه تبيين نموده اند. استاد بزرگوار در کتابهايي چون: تعليم و تربيت در اسلام، مسأله حجاب، نظام حقوق زن در اسلام، نظري به نظام اقتصادي اسلام، جهان بيني توحيدي، نبوت، معاد، عدل الهي و... در اين تلاش است که به مخاطب نشان دهد، اسلام يک نظام فکري است که براي زندگي انسان برنامه دارد. از سوي ديگر استاد بزرگوار به اين مهم واقف است که دين در گذر زمان مي تواند از سوي افراد دچار سوء برداشت ها و بدفهمي ها قرار بگيرد، براي همين در کتاب حماسه حسيني فصلي مهم را به موضوع تحريفات در واقعه تاريخي کربلا اختصاص مي دهد. به همين سياق در کتابهايي چون ده گفتار در فصلي با عنوان «مشکل اساسي در سازمان روحانيت» به بررسي هاي تاريخي و انتقادي روي مي آورد و متذکر مي شود که روحانيت چگونه مي تواند در امر تبليغ دين، کارآمد باشد. "ما و ادامه رسالت معلم شهيد" اينک با گذشت زمان و سپري شدن بيش از سه دهه از عمر پربرکت انقلاب اسلامي، جاي اين سوال بيش از پيش به قوّت خود باقي است که: دين در جامعه ما به چه شکلي جاي گرفته است؟ آيا دين در جاي خود قرار گرفته است و يا اينکه از طرف گروههاي مختلف اجتماعي در معرض سوء تفاهم ها و سوء برداشت هاي ناشي از عرفي کردن و اسطوره اي کردن قرار گرفته است؟ براين اساس، شايسته است تا تمامي انديشمندان بزرگ ديني در حال حاضر، نسبت به اين دو خطر عمده، آگاهانه حسّاس بوده و گروههاي مختلف اجتماعي را نسبت به محتواي دين و واقعيّات ديني آشنا سازند. خرافاتي که به اسم دين به مردم تحويل داده اند را به توده مردم معرفي نمايند و الهي بودن وحي و ابعاد و پيامدهاي آنرا براي تحصيل کردگان و روشنفکران جامعه، تشريح کنند. اقدام بزرگي که استاد مرتضي مطهري در زمان خود انجام داد، مي بايست با تلاشي مضاعف استمرار يابد و استمرار اين راه منوط به آن است که دوباره در کتابها و سخنراني هاي معلم شهيد، نظري محققانه داشته باشيم و با اين پشتوانه فکري، مسير تبيين صحيح دين را طي نماييم. رضا نظريان - کارشناس ارشد جامعه شناسي

با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد