حساسیت نامتعارف؛ بحثی در باب برنامه موشکی بالستیک ایران

وطن امروز/ متن پيش رو در وطن امروز منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست امروز در نظام بين‌المللي کنترل تسليحات و خلع سلاح، جامعه جهاني با 2 دسته تسليحات متعارف(1) و غيرمتعارف(2) مواجه است. هر چند تعريف دقيق و پذيرفته شده در سطح بين‌المللي براي هيچ‌يک از اين دو دسته وجود ندارد ولي با مراجعه به برخي اسناد سازمان ملل مي‌توان دريافت سلاح‌ کشتار جمعي بايد به نحوي تعريف شود که در بردارنده سلاح‌هاي انفجار اتمي، سلاح‌هايي که با مواد راديواکتيو عمل مي‌کنند، سلاح‌هاي بيولوژيک و شيميايي و تمام سلاح‌هايي که در آينده توليد مي‌شوند و از حيث تخريب داراي آثار مشابهي هستند، باشد. بر مبناي گزاره اخير، مي‌توان پيش‌بيني کرد تا سال‌هاي آينده سلاح‌هاي راديولوژيک نيز در دسته اين سلاح‌ها قرار مي‌گيرد. درباره تسليحات متعارف نيز تعريف دقيقي وجود ندارد اما به طور اجمالي مي‌توان گفت تسليحات متعارف، سلاح‌هايي هستند که در دسته‌بندي سلاح‌هاي شيميايي، هسته‌اي، راديولوژيک و بيولوژيک قرار ندارند، به عبارت ديگر مي‌توان گفت سلاح‌هاي کشتار جمعي داراي 2 ويژگي «قدرت تخريب بالا» و «آثار تخريبي غيرقابل تفکيک» هستند. سلاح‌هاي متعارف، هر چند قدرت تخريب بالا و گسترده‌اي دارند اما اولا قدرت تخريب آنها معادل سلاح‌هاي کشتارجمعي نيست و ثانيا مي‌توانند آثار تخريبي خود را تفکيک کرده و منطقه مشخصي را هدف بگيرند. اما به‌رغم وجود تعريفي دقيق براي سلاح‌هاي متعارف و تعيين معيارهايي براي شناخت اين دسته از تسليحات، مصاديق متعددي براي آنها ذکر شده است. در مهم‌ترين مورد مي‌توان به طرح ثبت تسليحات متعارف سازمان ملل متحد(4) اشاره کرد. در اين طرح، کشورها به صورت داوطلبانه با هدف اعتمادسازي بين يکديگر و کمک به جلوگيري از منازعه و شفافيت در تسليحات، صادرات و واردات تسليحات متعارف خود را به سازمان ملل گزارش مي‌دهند. در اين طرح، 7 مصداق براي تسليحات متعارف قيد شده است که کشورها گزارش خود را در 7 دسته ارائه مي‌دهند. اين هفت دسته(5) عبارتند از: - تانک‌هاي جنگي (6) - خودروهاي زرهي رزمي (7) - سامانه‌هاي توپخانه‌اي سنگين(با کاليبر بالا) (8) - هواپيماهاي رزمي (9) - بالگردهاي تهاجمي (10) - کشتي‌هاي جنگي (11) - موشک‌ها و سامانه‌هاي موشکي(12) در اين طرح، در توضيح دسته هفتم براي موشک قيد شده است: «راکت‌هاي هدايت‌شونده و غير هدايت‌شونده و موشک‌هاي کروز و بالستيک داراي قابليت حمل يک کلاهک يا سلاح‌هاي کشتاري براي بردي حداقل 25 کيلومتر». در واقع ابزار جنگي موشک صرف نظر از قابليت حمل تسليحات متعارف يا نامتعارف، براساس طرح ثبت سازمان ملل متحد در دسته تسليحات متعارف قرار مي‌گيرد و براساس اين گزارش که به صورت سالانه منتشر مي‌شود، صادرات و واردات موشک‌هايي که داراي قابليت حمل سلاح‌هاي کشتار جمعي هستند نيز در زمره اين تسليحات متعارف قرار گرفته و نقل و انتقال آنها گزارش مي‌شود.(13) ماده اول معاهده تجارت تسليحات(14) که سوم ژوئن 2013 منعقد و 24 دسامبر 2014 اجرايي شد، هدف معاهده را تاسيس بالاترين سطح ممکن استانداردهاي بين‌المللي مشترک براي تنظيم يا ارتقاي تنظيم تجارت بين‌المللي در زمينه تسليحات متعارف و جلوگيري و ريشه‌کن کردن تجارت غيرقانوني تسليحات متعارف مي‌داند. اين معاهده که موضوع آن تجارت تسليحات متعارف است، اين قبيل تسليحات را به 8 دسته تقسيم کرده است. اين تقسيم‌بندي همان دسته‌بندي طرح ثبت سازمان ملل است که فقط سلاح‌هاي کوچک و سبک(15) را به آن اضافه کرده است. در نتيجه در اين دسته‌بندي نيز موشک به صورت کامل و بدون هيچ‌گونه تفکيک در انواع آن، در زمره سلاح‌هاي متعارف قرار مي‌گيرد. همچنين ترتيبات «واسنار» به عنوان يکي از رژيم‌هاي کنترل صادرات، به موضوع کنترل تسليحات متعارف و اقلام دو منظوره مي‌پردازد. اين ترتيبات، سازوکاري تحت عنوان محدوده گزارش‌دهي(16) دارد که اعضاي ترتيبات هر 6 ماه يک بار بايد اطلاعات کاملي درباره 7 قلم از تسليحات متعارف در صورت ارسال به کشورهاي غيرعضو ترتيبات ارائه دهند. اين 7 قلم سلاح‌هاي متعارف، همان سلاح‌هاي هفتگانه طرح ثبت سازمان ملل است که موشک و سامانه‌هاي موشکي نيز ذيل آنها قرار دارد. هر چند در سطح نظام بين‌الملل، تاکنون تلاش‌هايي جهت خاص کردن موشک ذيل سلاح‌هاي متعارف صورت گرفته است ولي اين جنگ‌افزار ذيل سلاح‌هاي متعارف پذيرفته شده است، هر چند مخالفاني داشته باشد. به عنوان مثال ايالات متحده آمريکا در راستاي محدودسازي و ويژه‌سازي برخي سلاح‌هاي متعارف، عبارتي را تحت عنوان سلاح‌هاي متعارف پيشرفته (17) خلق کرده است که بر مبناي دسته‌بندي اداره امنيت بين‌الملل و عدم اشاعه معاونت کنترل تسليحات و امنيت بين‌الملل وزارت خارجه ايالات متحده آمريکا، اين قبيل سلاح‌ها شامل سيستم‌هاي دفاع هوايي قابل حمل انفرادي، سيستم‌هاي تسليحاتي عظيم و تجهيزات نظامي سنگين (مانند تانک، جنگنده و موشک)، سنسورها و ليزرها و مهمات هدايت‌شونده و دقيق است. در واقع وزارت خارجه آمريکا تلاش مي‌کند با تفکيک سلاح‌هاي متعارف، اين دسته را به عنوان نوع پيشرفته آن که شامل موشک هم مي‌شود مشمول سياست‌هاي کنترل صادرات ملي خود کرده و صادرات آن را با محدوديت‌هايي مواجه کند.(18) البته اين رويکردهاي يکجانبه‌گرايانه از سوي آمريکا تا حدي با اقبال ديگر بازيگران در رژيم‌هاي کنترل صادراتي مواجه شده است. در واقع نکته بسيار کليدي اين است که موشک‌هاي بالستيک داراي کاربري دوگانه هستند، هم مي‌توان بر آنها کلاهک‌هاي متعارف سوار و هم مي‌توان آنها را به کلاهک هسته‌اي مسلح کرد. يعني مواد و مهمات انفجاري موشک هم مي‌تواند متعارف باشد و هم از سلاح‌هاي کشتار جمعي به عنوان مهمات موشک استفاده شود. ادبيات بين‌المللي توليد شده در اين موضوع نيز تا حدي مويد اين مطلب است. به عنوان مثال در گزارش «The issueof missiles in all its aspects» دبيرکل سازمان در سال 2008 قيد شده است که موشک‌هاي بالستيک و کروز مي‌توانند با کلاهک‌هاي متعارف و نامتعارف مسلح شوند. هر دو نوع اينها نگراني‌هاي امنيتي متمايزي هم در سطح منطقه‌اي و هم در سطح جهاني دارند که اين نگراني‌ها نه فقط به خاطر توانمندي آنها براي حمل سلاح‌هاي کشتار جمعي يا مهمات متعارف است، بلکه به خاطر دشواري تشخيص موشک‌هاي مسلح شده با تسليحات متعارف و نامتعارف در آسمان است.(19) در رابطه با اين موضوع که موشک‌هاي بالستيک، قابليت استفاده و حمل هم تسليحات متعارف و هم غيرمتعارف را دارند، ادبيات بسياري هم در اسناد رسمي و هم در گزارش‌هاي تحليلي وجود دارد. به عنوان نمونه مرکز مطالعات عدم اشاعه ايالات متحده آمريکا، موشک‌هاي هاسونگ 5 و 6 کره‌شمالي را که داراي بردي به ترتيب 300 و 500 کيلومتري هستند موشک‌هايي معرفي مي‌کند که مي‌توانند کلاهک متعارف حمل کنند اما همچنين ممکن است توانمندي حمل سلاح‌هاي هسته‌اي، ميکروبي و شيميايي را هم داشته باشند.(20) در رابطه با مسلح‌سازي کلاهک موشک‌هاي بالستيک با تسليحات متعارف، مي‌توان به ماموريت پنتاگون با عنوان ضربت جهاني سريع(21) اشاره کرد. طرحي که براساس آن ايالات متحده آمريکا موفق خواهد شد هر نقطه‌اي در جهان را بدون اتکا بر استقرار نيرو و تجهيزات در مناطق مختلف، ظرف چند ساعت مورد هدف قرار دهد. براساس گزارش ارزيابي تهديدات جهاني جامعه اطلاعاتي آمريکا به رياست «جيمز کلاپر»، بسياري از تحليلگران معتقدند موشک بالستيک دوربرد مسلح شده با کلاهک متعارف نيز مي‌تواند سلاح ايده‌آلي براي چنين ماموريتي باشد.(22) در راستاي اين طرح، نيروي هوايي و دريايي ايالات متحده آمريکا موظف به انجام تحقيقاتي با هدف ايجاد کلاهک‌هاي متعارف موثر براي موشک‌هاي بالستيک استراتژيک شده‌اند.(23) در واقع موشک‌ بالستيک که قطعا در زمره تسليحات متعارف قرار مي‌گيرد و حتي کلاهک‌هاي آن با مهمات انفجاري متعارف مسلح مي‌شود، مي‌تواند به عنوان ابزاري جهت پرتاب سلاح‌هاي کشتار جمعي مورد استفاده قرار گيرد و کلاهک آن با سلاح‌هاي هسته‌اي، شيميايي و ميکروبي مسلح شود. اما نکته بسيار مهمي که در اين زمينه وجود دارد اين است که ادعايي مطرح مي‌شود مبني بر اينکه، موشک‌هاي بالستيک جهت حمل تسليحات متعارف، فاقد توجيه استراتژيک است و اگر مسلح کردن اين سلاح‌ها با تسليحات متعارف صورت گيرد فوق‌العاده ناکارآمد است. در ادامه به ذکر دلايل ناکارآمد بودن و غيرقابل توجيه بودن تجهيز موشک‌هاي بالستيک با کلاهک‌هاي متعارف پرداخته و پاسخ مناسب آنها را ارائه مي‌دهيم. نخستين انتقادي که در اين زمينه مطرح مي‌شود، دقت موشک‌هاي بالستيک ميانبرد است، چرا که موشک‌هاي بالستيک کوتاه‌برد معمولا از دقت بالايي برخوردارند و يک قاعده کلي وجود دارد که هر چه برد موشک بالا مي‌رود از دقت آن کاسته مي‌شود. در همين راستا مطرح مي‌شود موشک‌هاي بالستيک ميانبرد به دليل اينکه عمدتا از دقت بالايي برخوردار نيستند، مناسب حمل کلاهک متعارف براي يک هدف خاص يا به صورت نقطه‌زني نيستند. به عنوان مثال در يکي از گزارش‌ها قيد شده است موشک‌هاي بالستيک مناسب مناطق مورد هدف بزرگ از قبيل شهرها هستند، چه آنها با کلاهک‌هاي کشتارجمعي اعم از هسته‌اي، شيميايي و ميکروبي مسلح شده باشند و چه با کلاهک‌هاي متعارف با قدرت انفجاري بالا. نکته‌اي که در اين زمينه وجود دارد اين است که موضوع بي‌دقتي موشک‌هاي بالستيک يا فاقد توان نقطه‌زني آنها مربوط به موشک‌هاي بالستيک قديمي است و با تحول و پيشرفت در اينگونه موشک‌ها اين مشکل تا حد زيادي برطرف شده است. به عنوان مثال در گذشته موشک بالستيک اسکاد A با برد 190 کيلومتر و دقتي در حدود 3 کيلومتر، يا موشک اسکاد B با برد 300 کيلومتر و دقت 450 متر و اسکاد C با برد 550 کيلومتر و دقت 700 متر نمونه‌اي از موشک‌هاي بالستيک بوده‌اند.(24) طبيعتا اين چنين موشک‌هايي چه با کلاهک کشتارجمعي مسلح شده باشند و چه با کلاهک متعارف، داراي آثار مخرب غيرقابل تفکيک بوده و تضميني براي محدود کردن قدرت تخريب آنها به هدفي معين مانند پايگاه نظامي و... وجود ندارد. در واقع هر چقدر برد موشک‌هاي بالستيک افزايش پيدا مي‌کرد، دقت آنها کمتر مي‌شد و طبيعتا درصد خطاي آنها افزايش مي‌يافت. بر همين اساس بود که ادعا مي‌شد چنين موشک‌هايي براي حمل تسليحات متعارف، ناکارآمد، فاقد توجيه و مناسب حمل سلاح‌هاي کشتار جمعي هستند، چرا که توان تخريب سلاح‌هاي کشتار جمعي به هدف معيني محدود نمي‌شود و همه‌ موجوداتي را که در شعاع تخريب آن قرار دارد از بين مي‌برد. امروز موشک‌هاي بالستيک مجهز به سيستم‌هاي هدايت‌شونده با کنترل رايانه‌اي پيشرفته، عمده موشک‌هاي بالستيک بين قاره‌اي مجهز به کلاهک هسته‌اي آمريکا و روسيه و موشک‌هاي بالستيک شليک‌شونده از زير دريايي، نسبتا موشک‌هايي با دقت بالا هستند.(25) در حال حاضر موشک‌هاي بالستيک مختلفي وجود دارد که داراي دقت بالايي هستند و حتي در زمره موشک‌هاي نقطه‌زن قرار مي‌گيرند. در ادامه صرفا به معرفي 4 نوع موشک بالستيک هند که خطاي آنها زير 100 متر است، مي‌پردازيم: • موشک Agni-V * سال ساخت: 2014 * برد: 8000-5000 کيلومتر * وزن کلاهک جنگي 1500 کيلوگرم * خطا :کمتر از 10 متر •موشک Shaurya * سال ساخت: 2011 * برد: 700 تا 1000 کيلومتر * وزن کلاهک: 800-500 کيلوگرم * خطا: 20 تا 30 متر •موشک (Sagarika (K-15 * سال ساخت: 2010 * برد: 750 کيلومتر با کلاهک 1000 کيلوگرمي و 1900 کيلومتر با کلاهک 180 کيلوگرمي * وزن کلاهک: 1000 کيلوگرم * خطا: تک رقمي •موشک DHANUSH * سال ساخت: 2010 * برد: 250 تا 350 کيلومتر * وزن کلاهک: 500 تا 1000 کيلوگرم * خطا: بين 25 تا 50 متر با اين تفاسير نمي‌توان با انتقاد از دقت موشک‌هاي بالستيک، آنها را صرفا در زمره سيستم‌هاي حمل سلاح‌هاي کشتار جمعي طبقه‌بندي کرد يا حتي موشک‌هاي بالستيک مسلح به کلاهک متعارف را داراي آثار مخرب و غير قابل تفکيک و به تعبيري نوعي سلاح کشتار جمعي قلمداد کرد. امروز موشک‌هاي بالستيک از منظر دقت توانسته‌اند به موشک‌هاي کروز نزديک شده و از دقت قابل توجهي برخوردار شوند. در نتيجه موشک بالستيک مسلح شده با کلاهک متعارف، در صورت برخورداري از دقت بالا مي‌تواند به يکي از جنگ‌افزارهاي متعارف بسيار موثر تبديل شود، چرا که هم قدرت تخريب بالايي دارد، هم اين قدرت تخريب قابل کنترل است و هم اينکه اين قبيل موشک‌ها با توجه به برد زياد و توان تخريب قابل توجه، از بازدارندگي بالايي برخوردارند. در جنگ‌هاي مختلف مي‌توان از اين موشک براي هدف قرار دادن پايگاه‌هاي نظامي، فرودگاه‌ها، ناوهاي دريايي، زيرساخت‌هاي صنعتي و.... استفاده کرد. حال مساله‌اي که به وجود مي‌آيد و از سوي مخالفان توسعه برنامه موشک‌هاي بالستيک ايران مطرح مي‌شود، اين است که با توجه به اينکه موشک‌هاي بالستيک ميانبرد ايران از دقتي مشابه گونه‌هاي غربي آن برخوردار نيستند و فاقد قابليت نقطه‌زني نيز هستند، صرفا براي حمل کلاهک هسته‌اي ساخته شده است و حتي در صورت مسلح‌سازي با استفاده از مهمات متعارف، داراي آثار مخرب غير قابل تفکيکي است و تا حدي اثري شبيه سلاح‌هاي کشتار جمعي دارد. در پاسخ به اين شبهه بايد متذکر شد توان برنامه موشکي بالستيک جمهوري اسلامي ايران در مسير بهسازي و پيشرفت قرار دارد، در صورتي که ايران در حال حاضر فاقد موشک‌هاي بالستيک ميانبرد نقطه‌زن باشد (حداقل از منظر داده‌هاي طرف غربي) روند تست موشک‌هاي بالستيک ايران، حکايت از افزايش دقت و کاهش خطاي چنين موشک‌هايي دارد. به عنوان نمونه درباره دقت يکي از آخرين موشک‌هاي بالستيک ميانبرد تست شده توسط ايران، مي‌توان به موشک «عماد» اشاره کرد که ضمن برخورداري از برد 1700 کيلومتر داراي دقت 500 متري است که در مقايسه با آنچه درباره دقت موشک‌هاي بالستيک داراي بردي نسبتا مشابه عماد مانند شهاب 3 مطرح مي‌شود، پيشرفت چشمگيري در دقت اين موشک اتفاق افتاده است و ادامه اين روند پيشرفت جز با تست موشک‌هاي بالستيک داراي برد زياد و دقت بالا به وجود نمي‌آيد. همچنين با توجه به اينکه جمهوري اسلامي در زمينه موشک‌هاي بالستيک کوتاه‌برد مانند فاتح 313 توانسته به قابليت نقطه‌زني و دقت بسيار بالا برسد، توجيه منطقي وجود دارد که با تلاش و سرمايه‌گذاري مستمر در اين حوزه مي‌تواند قابليت نقطه‌زني و دقت بالا را در موشک بالستيک ميانبرد خود نيز به وجود آورد و مانند برخي قدرت‌هاي نظامي دنيا که داراي موشک‌هاي بالستيک ميانبرد و بين قاره‌اي با دقت بالا و قابليت نقطه‌زني هستند، ايران نيز با ادامه روند برنامه موشکي خود، به اين قوت دست يابد. *ايمان اسدي *** پي‌نوشت 1-conventional 2- unconventional 3-Stohl, Rachel and Grillot, Suzette (2013),’’ The International Arms Trade’’, John Wiley and Sons. 4- UN Register of Conventional Arms 5- category 6- Battle tanks 7- Armoured combat vehicles 8- Large-calibre artillery systems 9- Combat aircraft 10- Attack helicopters 11- Warships 12- Missiles and missile launchers 13- در مورد سيستم ثبت سازمان ملل متحد بايد گفت محتوايي که هر سال توسط اين سامانه ارائه مي‌شود از جامعيت برخوردار نيست. همانطور که شاهد هستيم برخي کشورها در برخي سال‌ها به ارائه گزارش پرداخته‌اند ولي در برخي سال‌ها گزارشي از آنها در سازمان ملل متحد وجود ندارد. به عنوان مثال کشور چين از سال 1992 تا 1996 به ارائه گزارش پرداخته است ولي حد فاصل سال‌هاي 1996 تا 2006 گزارشي از چين موجود نيست. مانند اين مثال موارد بسياري وجود دارد. موضوع ديگري که مطرح است عدم شفافيت لازم براي کسب اطمينان مبني بر صداقت اطلاعات ارائه شده در registry است، زيرا سازوکاري جامع و کامل براي اينکه اطمينان حاصل شود اطلاعاتي که کشورها در اختيار اين سازمان مي‌گذارند صحيح است، وجود ندارد، لذا احتمال اين بحث که برخي از اين اطلاعات با واقعيت تفاوت داشته باشد نيز وجود دارد. نکته بعدي مربوط به عدم ارائه جزئيات برخي تبادلات تسليحاتي است که به عنوان نمونه در موضوع مورد بحث بعضا شاهد آن هستيم که در زمينه موشک‌ها و لانچرهاي آنها هيچ توضيحي داده نشده و صرفا به بيان کلمه missile يا launcher اکتفا شده است. با بررسي انجام شده در اطلاعات ارائه شده در سازمان registry، هيچ موشکي که با معيار معين شده توسط MTCR در تناقض باشد ارائه نشده است. بيشتر اطلاعات مربوط به موشک که در گزارش‌هاي اين سامانه وجود دارد مربوط به سيستم‌هاي دفاعي قابل حمل توسط انسان، لانچرهاي مربوط به برخي موشک‌ها و موشک‌هاي با برد کم و وزن کلاهک کم است. به عنوان مثال با بررسي اطلاعات مربوط به ايالات متحده آمريکا طي 10 سال گذشته شاهد اين هستيم که در تمام اين 10 سال موشک‌ها و موارد مرتبط با آنها شامل موشک‌هاي کروز، يا موشک‌هاي هوا به هوا که روي هواپيما نصب مي‌شوند يا لانچر‌هاي مرتبط با پرتاب موشک يا موشک‌هايي که هيچگونه اطلاعاتي از آنها وجود ندارد است. 14 - Arms Trade Treaty 15 - Small arms and light weapons 16- Scope of Reporting 17- Advanced Conventional Weapons /18 - http://www.state.gov/t/isn/acw 19-http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/63/176 20 - Bermudez Joseph S. (1999). A history of ballistic missile development in the DPRK: Monterey Institute of International Studies, Center for Nonproliferation Studies. 21- prompt global strike 22-https://www.armed-services.senate.gov/imo/media/doc/Clapper_02-09-16.pdf 23-https://www.armscontrol.ru/pubs/en/em090918.pdf 24- http://missilethreat.com/missiles/r-11-17-ss-1-scud/ 25- http://missilethreat.com/range-accuracy-and-warheads با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد