یرواند آبراهامیان: اسناد اخیر سیا نشانه عمق نفوذ آمریکا در دوره پهلوی است

مهر/ متن پيش رو در مهر منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست. «يرواند آبراهاميان» ترس از الگوبرداري ديگر کشورها از جنبش ملي شدن نفت را دليل اصلي کودتاي ۲۸ مرداد معرفي کرده و مي گويد علت تعلل در افشاي اسناد سيا ابعاد نفوذ در امور داخلي ايران بوده است. سازمان اطلاعات مرکزي آمريکا (سيا) چندي پيش برخي از اسناد کودتاي ۲۸ مرداد را که به سرنگوني دولت مصدق نخست وزيري وقت ايران منجر شد، از حالت طبقه بندي محرمانه خارج کرد. اين اسناد در مقايسه با آنچه که سال ۲۰۰۰ ميلادي به روزنامه «نيويورک تايمز» آمريکا درز کرد، مطلب زيادي درباره کودتا نمي گويد حال آنکه در عوض، ثابت مي کند تا چه حد سيا و وزارت خارجه عميقا از سال ۱۹۵۱ تا زمان سقوط حکومت پهلوي، درگير مداخله در سياست داخلي ايران بودند و شايد اين مسئله را بتوان اصلي ترين دليل براي تعلل در انتشار اسناد به شمار آورد. در همين راستا خبرگزاري مهر مصاحبه اي با «يرواند آبراهاميان» تاريخ‌نگار ايراني ساکن آمريکا انجام داد تا به ابعاد دخالت واشنگتن و همچنين هراس غرب از تاثير ملي شدن صنعت نفت ايران بر ديگر کشورهاي تحت سيطره آمريکا بپردازد. آبراهاميان متولد سال ۱۳۱۹ در تهران است، وي دوره‌ کارشناسي و کارشناسي ارشد را در رشته‌ تاريخ در دانشگاه «آکسفورد» سپري کرد و پس از مهاجرت به آمريکا، از دانشگاه کلمبيا مدرک دکتري گرفت. وي سابقه‌ تدريس تاريخ ايران در دانشگاه‌هاي پرينستون و آکسفورد را داشته و در کالج باروک دانشگاه نيويورک به تدريس تاريخ جهان و خاورميانه مشغول است. «ايران بين دو انقلاب» از معروفترين آثار آبراهاميان است که به زبان فارسي نيز ترجمه شده است. «تاريخ ايران مدرن»، «کودتاي ۱۹۵۳؛ سيا و ريشه هاي روابط مدرن ايران و آمريکا» نيز از جمله آثار آبراهاميان در حوزه تاريخ معاصر ايران به شمار مي روند. آبراهاميان عضو انجمن هنر و علوم آمريکاست و از وي به عنوان يکي از شاخص ترين مورخان تاريخ معاصر ايران نام برده مي شود. *ارزيابي شما از اسناد تازه منتشر شده آمريکا در خصوص کودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ايران که به سرنگوني دولت مصدق انجاميد، چيست؟ آيا اين اسناد موارد جديدي به اسنادي که سيا سال ۲۰۰۰ در اختيار «نيويورک تايمز» قرار داد، مي افزايد؟ اسناد تازه منتشر شده سازمان اطلاعات مرکزي آمريکا (سيا) که شمار آنها به ۳۷۵ مورد مي رسد و شامل ۹۷۰ صفحه است، نه تنها مکاتبات سفارت آمريکا در ايران را شامل مي شود بلکه صورت جلسه نشست شوراي امنيت ملي و سيا با موضوع ايران را نيز در بر مي گيرد. اما آنچه که سيا در سال ۲۰۰۰ در گزارشي با عنوان «سرنگوني مصدق نخست وزير ايران» يا همان اسناد «ويلبر» در اختيار نيويورک تايمز قرار داد، بيشتر حکم دفترچه راهنما براي کودتاهاي آتي را داشت و لزوما هدف از آن بهبود وجهه سيا عنوان نمي شود. به هر حال اسناد ويلبر اطلاعات ارزشمندي از نحوه کودتاي ۲۸ مرداد در اختيار ما قرار داد حال آنکه تنها بخش مهم آن که تعمدا از قلم افتاد و فاش نشد، پيوستي است که نام سياستمداران ايراني، روزنامه نگاران، روحانيون، سناتورها و نمايندگان مجلس را که در کودتا سهيم بودند، شامل مي شود. جالب اينکه اين بخش به اسناد تازه منتشر شده نيز ضميمه نشده و احتمالا به دليل اشارات متعدد به دولت بريتانيا قرار هم نيست که در آينده منتشر شود. حتي در سال ۱۹۹۱ هم که وزارت خارجه آمريکا تحت فشار کنگره قول داد تا نسخه کاملتري از اسناد کودتاي ۲۸ مرداد را منتشر کند، اين امر با توجه به لزوم شفاف سازي از سوي انگلستان به تاخير افتاد. بعدها هم يکي از دلايل واشنگتن براي تعلل در انتشار اسناد، امکان به مخاطره افتادن توافق هسته اي ايران عنوان شد. به هر حال، اسنادي که ماه پيش از سوي سيا منتشر شد، اطلاعاتي بيش از آنچه که در سال ۲۰۰۰ به نيويورک تايمز راه يافت درباره خود کودتا در اختيار ما قرار نمي دهد حال آنکه در عوض حاوي اطلاعات بسيار وسيع و شگفت آوري از دخالت آمريکا در ايران آن زمان است. *اين دخالت ها به طور ويژه در چه حوزه هايي مشهود است و آمريکا تا چه اندازه در انتخاب مقامات ايران نقش داشته است؟ اين اسناد حاکي از عمق نفوذ آمريکا در کوچکترين اجزاء سياست داخلي ايران است. اينجا منظور تنها دخالت سيا نيست بلکه نفوذ «لوي هندرسون» سفير وقت آمريکا در تهران نيز حائز اهميت است. وي دائما شاه را به خلاصي از دست مصدق تشويق مي کرد و حتي ليستي را مورد بررسي قرار داد که در آن نام ۱۸ گزينه مورد نظر واشنگتن براي جانشيني مصدق ذکر شده بود. حتي وي بود که مقدمات جايگزيني موقت «قوام» در جولاي ۱۹۵۲ را آماده کرد و همين مسئله به قيام ۲۰ جولاي (۳۰ تير) منجر شد. هندرسون بود که در اوايل ۱۹۳۵ مانع از خروج محمدرضا پهلوي شاه مخلوع ايران شد و زمينه درگيري ۸ اسفند را که در جريان آن اراذل و اوباش به منزل مصدق حمله کردند، فراهم آورد. وي حتي نقشي پررنگ در دامن زدن به اختلافات «آيت الله کاشاني» و مصدق ايفا کرد. شايد شدت مداخلات هندرسون در سياست داخلي ايران اصلي ترين دليل تعلل وزارت خارجه آمريکا به انتشار اسناد کودتا عليه مصدق بود. از سوي ديگر، سيا نيز از دخالت در امور داخلي ايران فروگذار نمي کرد تا آنجا که حتي در انتخابات پارلماني ۱۹۵۲، ليست نامزدهاي انتخاباتي از زير دست سازمان اطلاعات مرکزي آمريکا گذشت. *چرا ملي کردن صنعت نفت که بيشتر متوجه شرکت نفت بريتانيا بود، به مذاق آمريکا خوش نيامد؟ بايد گفت اسناد تازه منتشر شده اين ذهنيت را که کودتاي ۲۸ مرداد در ادامه رقابت هاي دوره جنگ سرد شکل گرفت و نه لزوما براي حفظ تسلط بر بازارهاي نفتي جهان به چالش مي کشد. در اسناد سيا تاکيد مي شود که نبايد از هيچ تلاش عامدانه اي براي کم اهميت جلوه دادن مسئله نفت خودداري کرد. شوراي امنيت ملي آمريکا تنها به فاصله ۲ هفته بعد از ملي شدن صنعت نفت ايران تاکيد مي کند «آمريکا نبايد در اين جدال نقشي خنثي ايفا کند و حمايت قاطع از بريتانيا ضروري است چراکه ايران به قرارداد خود پشت پا زده و به اين ترتيب به الگويي بد براي ديگر کشورها از جمله عراق تبديل مي شود». اين شورا همچنين مي افزايد: ايران (با ملي کردن صنعت نفت) وضعيتي فراگير را به وجود آورد که ما بايد هرچه در توان داريم براي مهار آن انجام دهيم. حتي انگلستان در پيامي محرمانه خطاب به آمريکا تاکيد مي کند: بررسي شرايط جبران خسارت بايد در راستاي تضمين عدم پشت پا زدن به الزامات قيد شده در قراردادها باشد و مانع از تخريب الگوي قيمت جهاني نفت شود. به اين ترتيب، عليرغم تاکيد بسياري از کارشناسان مبني بر اينکه کودتاي ۲۸ مرداد هيچ ربطي به صنعت نفت نداشت بايد گفت ۳۷۵ سند تازه رو شده درباره اين بخش از تاريخ ايران با چکيده اي درباره توافق نفتي ۱۹۵۴ به پايان مي رسد که در واقع حکم ملي زدايي از صنعت نفت و واگذاري کنترل دوباره آن به شرکت هاي بزرگ غربي را دارد. *با توجه به اينکه چندي پيش «رکس تيلرسون» وزير خارجه آمريکا و تني چند از مقامات اين کشور در گزافه گويي هاي خود از لزوم تغيير نظام ايران سخن گفتند، آيا مي توان معناي خاصي ازهمزماني اين اظهارات و انتشار اسناد سيا استنباط کرد؟ فکر نمي کنم انتشار اسناد جديد هيچ ربطي به اظهارات فعلي درباره تغيير نظام ايران (regim change) داشته باشد و همزماني نشر آنها کاملا اتفاقي است. در واقع وزارت خارجه تحت فشار انجمن تاريخ آمريکا مجبور به رو کردن اين اسناد شد. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد