مدیر پیام‌رسان «ایتا»: فروش اطلاعات به نهادهای امنیتی جرم است

فرهيختگان

بروزرسانی 1397/02/08 - 14:36

مدیر پیام‌رسان «ایتا»: فروش اطلاعات به نهادهای امنیتی جرم است

فرهيختگان/ متن پيش رو در فرهيختگان منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست.

فضاي مجازي و تکنولوژي‌هاي نوين فصل جديدي را روي کشورها گشوده‌ است. بر اين مبنا بهتر است به صورت جدي،‌ کشور نيز در جهت توسعه اقتصادي و ايجاد توليد و اشتغال از آن بهره بگيرد. ايجاد فضاي رقابتي براي جذب مخاطب بهترين روش کسب مشتري در فضاي مجازي است. در اين فضاي رقابتي دو موضوع «امنيت» و «کيفيت» داراي ارزشند و ملاک‌هاي اوليه براي انتخاب هر پيام‌رسان از سوي کاربران هستند. حمايت از پيام‌رسان‌هاي ايراني تنها به کاربران مربوط نمي‌شود و اگر دولت نتواند حمايت‌هاي مالي يا تبليغاتي را به پيام‌رسان‌هاي ايراني ارائه دهد، در نتيجه بازوي سنگين حمايتي خود را از دست مي‌دهند، هرچند مديران اين پيام‌رسان‌ها معتقدند ما بايد از سوي مردم حمايت شويم تا دولت. قرار بر اين بود که وام پنج ميلياردي حمايتي دولت به پيام‌رسان‌هاي ايراني داده شود اما با خبر شديم تنها سه پيام‌رسان‌هاي «گپ»، «سروش» و «بيسفون» توانسته‌اند اين وام را دريافت کنند، البته وامي با هشت درصد سود و پرداخت يک‌ساله! «فرهيختگان» در چهارمين پرونده خبري خود، سراغ هادي غفاري، مدير پيام‌رسان «‌ايتا» رفته و با او به گفت‌وگو پرداخته است. آنچه در ادامه مي‌آيد، ماحصل اين گفت‌وگوي تفصيلي است. پيام‌رسان «ايتا» هم آن وام پنج ميلياردي را گرفته است؟ خير، سه پيام‌رسان «گپ»، «سروش» و «بيسفون» آن وام را گرفته‌اند. دولت براي پيام‌رسان‌هاي ايراني سقف تسهيلات 15 ميلياردي در نظر گرفته که البته اين تسهيلات با برگشت هشت درصدي است! اما ما در ايتا دنبال اين مساله نبوديم؛ تنها خواسته‌اي که داشتيم اين بود که به احترام مردمي که از ايتا استفاده مي‌کنند، قيمت پهناي باند را يک‌سوم کنند. اگر اين کار انجام شود براي ما به‌عنوان يک پيام‌رسان مزيتي محسوب نمي‌شود؛ اما براي مردمي که از اين پيام‌رسان استفاده مي‌کنند مزيت است. عده‌اي مي‌گويند اگر پيام‌رسان ايراني از سوي دولت حمايت شود بد است و اين يعني اينکه آن پيام‌رسان زير‌سلطه دولت رفته است، بالاخره حمايت دولت از پيام‌رسان‌هاي ايراني خوب است يا بد؟ بحثي مطرح بود مبني‌بر اينکه اگر يک پيام‌رسان از سوي دولت حمايت شود خوب است يا بد؟ بايد گفت بستگي به نوع حمايت دارد. وقتي بحث پيام‌رسان حمايتي مطرح شد يک‌سري کانال‌هاي دولتي اذعان داشتند تنها به پيام‌رسان‌هاي دولتي کمک مي‌کنيم و برخي اعتراض داشتند که چرا بقيه حمايت نمي‌شوند. ما تا امروز حمايت نشده‌ايم و به پشتوانه حمايت مردمي پيش رفته‌ايم. مردم بسيار حمايت کرده و باعث شدند دولت نتواند اين فشار را تحمل کند؛ يا نتوانستند تحمل کنند يا تشخيص دادند حمايت کنند. عده‌اي مي‌گويند از آن روزي که علاءالدين بروجردي رئيس کميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي گفت ما خودمان هم يک پيام‌رسان مانند تلگرام داريم همه ايتا را شناختند و تا قبل از آن کسي اسم ايتا را هم نشنيده بود. خودتان اين موضوع را قبول داريد؟ من نمي‌دانم اين موضوع تاثير داشته است يا خير. البته قطعا بي‌تاثير هم نبوده است. صبح که آقاي بروجردي اين سخن را بيان کرد تا ظهر 50 هزار نفر وارد ايتا شدند. در عرض دو روز 300 هزار مخاطب وارد ايتا شد. البته هر زمان که يکي از مسئولان درباره فيلترينگ تلگرام صحبت مي‌کند، اين اتفاق رخ مي‌دهد و مردم به سمت پيام‌رسان‌هاي ايراني مي‌آيند. روزي که دفتر اطلاع‌رساني مقام معظم رهبري کانال رسمي اين دفتر را در تلگرام تعطيل کرد، در روز اول ورودي ما نزديک به 200 هزار نفر اضافه شد. برخي مواقع کندي هم احساس شده‌است. اين طبيعي است و تنها در پيام‌رسان داخلي چنين نيست؛ بلکه در تلگرام هم اين مشکل وجود دارد. وقتي در برزيل واتس‌اپ فيلتر شد، تلگرام با هزاران سروري که الان دارد در برزيل مختل شد و حتي ورودي خود را بست تا زيرساخت‌ها را آماده کند. اين اتفاق براي ما هم رخ داد که خدا را شکر اين مرحله را رد کرديم. الان نزديک به يک ميليون و 450 هزار رجيستري داريم و دومين پيام‌رساني هستيم که در کافه‌بازار بيش از يک ميليون بار نصب شده است. اپليکيشن کافه بازار، اپليکيشن‌هايي را که در خود قرار مي‌دهد نسبت فعالان يعني کساني که اين برنامه را در گوشي خود دارند و بازار را هم دارند، مشخص و اعلام مي‌کند اينها فعال هستند. در اين راستا براساس آمارهاي کافه بازار، يک ميليون و 50 هزار نفر اين برنامه را نصب کرده‌اند اما براساس آمار خودمان، اين رقم يک ميليون و 450 هزار نفر است. معمولا اغلب مردم ايران برنامه بازار را دارند. اين آمار خيلي خوبي براي ماست و نشان مي‌دهد مردم از آن استقبال کرده‌اند. قريب به 240 هزار کانال در ايتا داريم که در ظرف 20 روز ايجاد شده‌اند. اين آمار عجيبي است؛ حتي من به دوستان گفتم دوباره آمار بگيرند که مشخص شد 34 هزار گروه بالاي چهار نفر در سيستم دارند. به نظر مي‌رسد مخاطب با هر موجي که احتمال فيلترينگ تلگرام را نشان مي‌دهد، به سمت ايتا حرکت مي‌کند. ما اميدواريم شرمنده مردم نشويم؛ با توجه به اينکه پيام‌رساني کاملا خصوصي هستيم و تاکنون حمايت دولتي را نداشته‌ايم. چرا محيط کاربري ايتا همانند تلگرام است؟ استراتژي‌اي که ايتا به کار برده اين است که خودمان سرور را طراحي کرده‌ايم. طراحي هم طوري بوده که نيازي به اينترنت خارج از کشور نباشد. در ايتا محيط را مانند تلگرام طراحي کرده‌ايم؛ چراکه مي‌خواستيم مردم عادي که از تلگرام استفاده مي‌کنند يا افرادي که سن بالاتري دارند و کار با يک پيام‌رسان جديد برايشان سخت است، به مشکل برنخورند. در پوسته جديد سعي کرده‌ايم غير از رنگ هيچ چيز ديگري را تغيير ندهيم. قطعا در امکانات هم بسيار نزديک به تلگرام هستيم. در ايتا هفت بخش داريم که به مرور زمان از اين بخش‌ها رونمايي خواهد شد. بخش‌هاي متفاوتي از جمله ايرلينگ، پرداخت و فروشگاه وجود دارد اما احساس مي‌کنيم در حال حاضر مردم به اينها نياز ندارند. مردم مي‌خواهند اگر اتفاقي افتاد و تلگرام مختل يا فيلتر شد، حس نکنند که وارد محيط غريبي شده‌اند و از آن اطلاع ندارد. حتي کساني که مديريت کانال مي‌کنند، احساس نکنند مجموعه‌اي همانند ايتا آنها را مديريت مي‌کند يا در درآمد و تبليغ آنها دخالت مي‌کند؛ اين‌چنين نيست. براي کانال‌دارها شرايطي را فراهم کرده‌ايم که همانند تلگرام کار در آن رايگان باشد و بحث درآمدزايي اصلا مطرح نيست. شايد يکي از دلايل اقبال ايتا نزد مخاطب هم همين مساله باشد؛ در سيستمي که ما داريم و معلوم است کانال‌ها رزرو مي‌شوند، خود کانال‌دارهاي تلگرام احساس کرده‌اند جايگاه خود را در تلگرام از دست مي‌دهند؛ بنابراين بايد مخاطبان خود را به پيام‌رساني هدايت کنند. آنان در حال حاضر در ايتا فعاليت مي‌کنند و دائم در آن محتوا مي‌گذارند. کانال‌هاي خبرگزاري‌ها در ايتا به سرعت مخاطب جذب مي‌کنند. براي من جالب است که مخاطبان اين کانال‌ها به اين سرعت رشد مي‌کنند! در ايتا همانند تلگرام مخاطب غيرواقعي هم داريد؟ سعي کرده‌ايم مشکلاتي که تلگرام در مخاطب غيرواقعي دارد، برطرف کنيم. تلگرام در يک‌سري مواقع دستش را براي مخاطب غيرواقعي باز گذاشته است. اين نوع مخاطبان در دو قسمت تلگرام حضور دارند؛ يکي در اضافه کردن افراد در کانال‌ها؛ که با يک آيدي مي‌توانند اضافه کنند و ديگري در ربات‌ها. ما اينها را نداريم و جلوي مرحله اول را گرفته‌ايم. مرحله دوم ربات‌ها هستند که غيرواقعي‌ها را ايجاد مي‌کنند. ايتا هنوز ربات ارائه نداده است. اين نويد را مي‌دهيم که اگر ربات ايتا ارائه شود، آن ربات‌دارها و کساني که بات‌نويس در تلگرام هستند، با تغيير آدرس اينترنتي همان امکانات تلگرام را داشته باشند اما مخاطبان بايد به ما فرصت بدهند؛ چراکه خود مخاطب عام خواسته‌هايي دارد. در اين بين اگر ربات نيز اضافه شود، خواسته‌ها از ايتا چند برابر خواهد شد و مي‌تواند مشکلاتي را براي ما در خدمت‌رساني به کاربران ايجاد کند. ايتا در حال حاضر چند کاربر دارد؟ فعالند يا فقط عضو هستند؟ ايتا در حال حاضر داراي يک ميليون و 450 هزار نفر کاربر است. اين تعداد فقط عضو هستند؛ يعني فقط فعال کرده‌اند. کاربري که ما داريم 20 روزه است و آمار 24 ساعت ما اين‌گونه است که حدود 80،70 درصد کاربران ما فعال هستند. يکي از ملاک‌هايي که مي‌توانيم ديگر دوستان را مورد چالش قرار دهيم، «کافه بازار» است که به نسبتي در ايران پخش شده است. در حال حاضر در کافه بازار بالاي يک ميليون اپليکيشن فعال داريم. پيام‌رسان‌هاي ديگري هم وجود دارند که از ما بالاتر هستند. به‌طور مثال «سروش» از ما بالاتر است و بقيه هم پايين‌ترند. اين امر نشان مي‌دهد مخاطب به سيستم ما اقبال خاصي نشان داده است. کاربراني داريد که همانند تلگرام در ايتا هم فعال باشند؟ از روزهاي اول گروه‌هايي وجود داشتند که کاربران در آن مانند تلگرام فعال بودند. الان هم گروه‌هايي داريم که نزديک به هزار نفرند و فعاليت مي‌کنند. بزرگ‌ترين چالش پيام‌رسان‌ها، اين گروه‌ها هستند که فعاليت مي‌کنند؛ چراکه اندک ظرفيتي را در‌برنمي‌گيرند بلکه ثلث بالاي آن را در برمي‌گيرند. اگر طراحي درستي انجام نشود يکي از پاشنه آشيل‌ها همين گروه‌هاي بزرگ هستند که ايجاد مي‌شوند. خيلي‌ها ادعا دارند «ايتا» تماما کپي تلگرام است. در صحبتي بيان کردم، بک‌کند (برنامه‌نويسي سمت سرور) تلگرام و بک‌کند سرورهاي ما اصل کار است. همين که الان درگير هستيم، ببينيم ظرفيت دارد يا خير. يک پيام‌رسان اگر 20 درصد طرف کاربر باشد، 80 درصدش بک‌کند و سرور است؛ اعم از شبکه و نوع طراحي مي‌تواند جوابگوي مخاطب بالا باشد. من گفته‌ام در طرف سرور ما حتي يک ويرگول از کدهاي خارجي استفاده نشده است اما برخي دوستان برعکس ماجرا را عنوان کرده‌اند؛ نه‌فقط ما که خيلي از پيام‌رسان‌هاي ديگر هم از بخشي از اپن سورس (OpenSource) استفاده کرده‌اند؛ اين يک عرف است. يعني اپن سورسي به نام اکتور وجود دارد که روسيه نوشته و ادعا دارد با تيم تلگرام در ارتباط بوده است. بچه‌هاي «بله» هم گمان مي‌کردند ما هم از اين اکتور استفاده کرده‌ايم. در حالي که ما خودمان آن را نوشته‌ايم. کل پيام‌رسان اختصاصي ما است و ربطي به «اکتور» و «آکا» که آنها ادعا دارند، ندارد. برخي اذعان کرده‌اند ايتا کپي است ولي من گفته‌ام ظاهر کار ما از سيستم اپن سورس و از اپن سورس تلگرام استفاده شده است؛ اما بک‌کند ايتا در کل بومي است. در ظاهر هم مي‌توان دست برد؛ دست بردن در ظاهر ساده‌ترين کار است. با يک رنگ‌بندي و فونت فارسي و دو منو مخاطب احساس نمي‌کرد اين تلگرام است. چرا اصرار داريم ظاهر شبيه تلگرام باشد؟ چون مخاطب با اين سيستم راحت است. احتمال دارد اين را تغيير دهيم و ظاهر را دست بزنيم اما در حال حاضر اين کار را نمي‌کنيم و سعي داريم با مخاطب پيش برويم. در آينده امکاناتي به ايتا اضافه مي‌شود؟ امکاناتي همچون آموزش در فضاي مجازي داريم. همچنين امکانات پرداخت داريم که درون‌برنامه‌اي است. يکي از بخش‌هاي پرداخت شاپرک است. يکي از مهم‌ترين بخش‌ها امکان ارائه پرداخت‌هاي فروشگاهي است؛ يعني پرداختي را در سيستم ارائه کنيم که مخاطب راحت فروشگاه و کليد پرداخت خود را بزند و درنهايت پرداخت انجام شود يا از درگاه شاپرک و درون‌برنامه‌اي يا از درگاه خود ايتا به‌عنوان کيف پول استفاده شود. يعني من پنج هزار تومان کيف پول ايتا خود را شارژ مي‌کنم و اعتبار مي‌گيرم؟ کيف پول از جمله مواردي است که در جهان از آن استفاده مي‌شود. البته پذيرش آن براي بانک مرکزي قدري سخت است. چرا؟ نمي‌دانم. شايد به دليل قوانين کشور باشد. ما معتقديم کيف پول مي‌تواند بسيار به کسب‌وکار و مردم و سرعت بخشي به پرداخت‌ها کمک کند. برخي اذعان دارند ايتا يک برنامه درون‌سازماني بوده و قرار نبوده است که به‌عنوان يک پيام‌رسان مورد استفاده قرار گيرد. خير. اصلا چنين نيست. ايتا از ابتدا پيام‌رسان بوده است. زيرساخت اگر طراحي گسترش‌پذير بودن را نداشته باشد امکان آن را ندارد که حتي 100 هزار نفر را ساپورت کند. زيرساخت يعني کاري که سه سال در ايتا و کل اين مجموعه انجام شد. طراحي نيز به نحوي بايد باشد که پاسخگو باشد. آيا روي زيرسازي ساختمان دو طبقه مي‌توان ساختمان 100 طبقه بنا کرد؟ قطعا نمي‌توان. اگر زيرساخت ايتا براساس ساختمان دو طبقه بنا شده باشد، هيچ‌گاه نمي‌تواند آن 100طبقه را تحمل کند. قاعدتا اين‌طور نيست. ما بيان کرده‌ايم به دليل اينکه ما شرکتي خصوصي بوده‌ايم و حمايتي نداشته‌ايم و اصرار بر خصوصي بودن داريم متناسب با مخاطب خود در حوزه سخت‌افزار سرمايه‌گذاري مي‌کنيم. اين نحوه سرمايه‌گذاري به چه معنا است؟ به‌طور مثال يعني متناسب با مخاطب خود 500 ميليون تومان هزينه زيرساخت مي‌کنيم. برآورد من اين است که ماهانه 100 هزار نفر به سيستم من اضافه مي‌شود، پس براساس اين برآورد در سه ماه سخت‌افزار 300 ميليون توماني تهيه مي‌کنم. اگر در اين سه ماه در چشم‌اندازي که به بخش خصوصي داريم، به آن رسيديم، دوباره جذب سرمايه براساس يک ميليون نفر خواهيم داشت. مهم‌ترين دغدغه بخش خصوصي بازگشت اقتصادي است. بخش دولتي يا بخش‌هايي که وابسته به نهادها هستند اين دغدغه را ندارند و خرج مي‌کنند؛ اگر بازگشت که چه بهتر ولي اگر بازنگشت مهم نيست. بخش خصوصي همانند ايتا نه توان اين خرج را دارد و نه عاقلانه است که بخواهد اين اقدام را انجام دهد. پيام‌رساني همچون «گپ» که خصوصي است، مخاطب را در صف انتظار براي ورود قرار نمي‌دهد؛ اما در ايتا اين صف انتظار را مشاهده کرده‌ايم! پيام‌رسان گپ چقدر کاربر فعال در بازار دارد؟ تا چند روز پيش مثبت 100 هزار بوده و الان 200 هزار شده است. شايد بگوييد تنها کاربران اندرويدي مي‌توانند از کافه بازار استفاده کنند، پس کاربران IOS چه مي‌شوند؛ بايد عنوان کنم 85 درصد مخاطبان تلگرام از اندرويد و 15 درصد مخاطبان ساير موارد هستند. حالا شما اين نسبت را به ايران بياوريد. IOS بيشتر در يک رنجي از مديران است و اينکه چه اتفاقي افتاده که مديران از IOS استفاده مي‌کنند بحث جداگانه‌اي است، چراکه اين برند آمريکايي‌ترين برند است که در ايران وجود دارد و مديران ايراني از آن استفاده مي‌کنند و اين جاي تاسف دارد. برخي نهادها براي درآمدزايي حاضر هستند روي سيستم‌هايي که خارجي است و حتي براي دشمن است سرمايه‌گذاري کنند. پلتفرم جهاني است که توسط خيلي از کشورهاي اروپايي و آسيايي گسترش مي‌يابد. IOS در کل آمريکايي است؛ نرم‌افزار و گوشي و همه چيز اين برند آمريکايي‌ است. اين جاي تاسف دارد. تعجبم از مديري است که با IOS در راهپيمايي 22 بهمن مرگ بر آمريکا مي‌گويد! ايتا نسخه اندرويد و IOS را دارد؟ تنشي که وارد شده باعث شده است ورود نسخه IOS با تاخير انجام شود. منظور از تنش بحث فيلتر است؟ خير. اتفاقاتي که اخيرا رخ داده است. در عرض 20 روز به يک ميليون و 400 هزار کاربر رسيديم. گپ چنين تجربه‌اي را نداشته است. نه‌تنها گپ، بلکه هيچ کدام از دوستان در عرض 20 روز به چنين رقمي نرسيده‌اند. اگر تحمل کردند، زمان فيلترينگ تلگرام بود که قطع شدند. در فيلترينگي که در دي ماه اتفاق افتاد، تمام پيام‌رسان‌هاي ايراني دچار مشکل و قطعي شدند اما در حال حاضر اين مشکل و تنش وجود ندارد. به نظر من غير از ايتا و سروش اين تنش را هيچ‌کدام از دوستان نداشتند. سروش که هر روز يک به‌‌روز‌رساني دارد! سروش آنتن خوبي در صداوسيما دارد و اين منطقي است که براي خود هزينه کند. اين ميزان به‌روزرساني معقول نيست! من کاري به اين به‌روزرساني ندارم. منظورم مخاطبان هستند که آن را نصب مي‌کنند. ايتا حتي يک بنر تبليغاتي هم ندارد. تمام امکانات ايتا همانند تلگرام است؟ همه امکانات را داريم اما اينکه همه را بالقوه داشته باشيم، اين‌گونه نيست. در ابرگروه دست مخاطب را باز گذاشته‌ايم تا مخاطب افزايش پيدا کند و سوپرگروه‌ها را در ايتا با همان امکانات در تلگرام قرار مي‌دهيم. در نتيجه محدوديت هزار و دو هزار عضو برداشته مي‌شود. چرا زيرساخت تلگرام را به‌عنوان يک مبناي طراحي مهندسي معکوس خود قرار داده‌ايم؟ به دليل اينکه احساس کرده‌ايم تلگرام با عقبه‌اي که در «وي‌کي» (يکي از شبکه‌هاي اجتماعي محبوب در اروپا) داشته است، مجدد طراحي شده و يک‌سري امکانات وقتي در وي‌کي پرداخته نشد، در فونداسيون تلگرام ديده شد؛ به همين خاطر احساس کرديم اين مساله مي‌تواند مهم باشد. به همين دليل ساده نبوده که دريابيم طراحي چه بوده است. شايد يک سال زمان برده تا بفهميم طراحي آن چه بوده است. پايه و فونداسيون چطور طراحي شده است که توانسته اين ميزان روبه‌جلو حرکت کند. کشف چنين موضوعي مهم بود که توسط ايراني‌ها انجام شود. خوشبختانه چون تسلط کامل بر کدنويسي داريم، آپديت و اضافه کردن امکانات براي ما بسيار ساده است. از چه سالي فعاليت‌هاي خود را شروع کرده‌ايد؟ سال 94 بود. در حوزه ايتا از ماه‌هاي اول و دوم سال 94 بود. ما 12 سال با شرکت طوبي همکاري داشتيم و در سرويس‌هاي پيام‌رساني بوديم و خيلي از سيستم‌هاي دولتي از پيام‌رسان‌هاي ما استفاده مي‌کنند. حدود 6 سال است که در مجموعه ديگري با اپراتور همراه اول در پيامک‌هاي ارزش‌افزوده و فرهنگي و مذهبي هستيم و 6 سال است که با ايرانسل اين قرارداد را بسته‌ايم. شرکت ما سابقه‌اي 13،12 ساله دارد. قبل از آن هم خودم مدير آي‌تي مجموعه ديگري بودم که بعد شرکت خصوصي تاسيس کرديم؛ چراکه احساس کرديم در شرکت خصوصي دست ما بازتر است. شرکت سامانه فناوري طوبي متولي اصلي ايتاست که سابقه 12 ساله در سيستم‌هاي پيام‌رساني سازماني دارد. درحال حاضر نيز سه‌هزار سازمان و شرکت از آن استفاده مي‌کنند که در اين زمينه درآمدزايي داريم. شرکت روال عادي را طي مي‌کند و سرمايه‌گذاري اصلي در سيستم شرکت است که براساس اين سرمايه حرکت مي‌کند. روزانه حدود نيم‌ميليون نفر از سيستم‌هاي پيامک پولي ما استفاده مي‌کردند که درحال حاضر حدود 250 هزار نفر است؛ چراکه اين سيستم‌ها افول کرده است. طبيعي است که اين درآمد به صورتي نيست که بتوانيم ناگهاني پولي را تزريق کنيم. احساس مي‌کنم اين روند که اتفاق بيفتد، اضافه کردن سخت‌افزار کم‌کم با درآمدهاي ما مي‌خواند. درحال حاضر به يک‌ميليون و 400 هزار کاربر رسيده‌ايم. خيلي از موسسات و شرکت‌ها نيز اعلام آمادگي کردند تا اسپانسر شوند. اين شرکت‌ها، نهادهاي امنيتي هستند يا متفرقه؟ شرکت‌هاي خصوصي هستند. ما همچنان سعي داريم خصوصي بمانيم چون مخاطب اينطور مي‌پسندد. من حتي درخواست سرمايه‌گذاري را از سوي افراد عادي که در اين حوزه‌ها نبودند، داشتم. بالاي دو تا سه نفر روزانه تماس مي‌گيرند و اعلام آمادگي براي سرمايه‌گذاري مي‌کنند. شرکت ما بايد برآيند بگيرد که چه سرمايه‌گذاري‌اي را بپذيرد که هم ريسک کمتري داشته باشد و هم زمينه رشد را براي ما فراهم کند. طبيعي است وقتي با سازمان يا شرکت خصوصي که تواني دارد، کار مي‌کنيم، به‌عنوان اسپانسر قبول مي‌کنيم از توان او هم مي‌توان استفاده کرد و حرکتي انجام داد. به‌عنوان يک پيام‌رسان با فيلتر تلگرام موافق هستيد؟ تلگرام پيام‌رسان نيست، همان‌طور که ما نيستيم. تلگرام يک شبکه اجتماعي است. من مي‌گويم واتس‌آپ يک پيام‌رسان است اما با وجود کانال‌هايي که در تلگرام اتفاق افتاده، اصلا نمي‌توان به آن پيام‌رسان گفت، بلکه پيام‌رسان بخشي از اين کار است و بيشتر شبکه اجتماعي به شمار مي‌رود؛ حتي از آن مي‌توان به‌عنوان شبکه اجتماعي ناقص نام برد. اگر مخاطب بخواهد با ما رشد کند، سعي مي‌کنيم نواقص تلگرام را جبران کنيم. تلگرام به‌عنوان شترمرغ در پيام‌رسان‌هاست؛ نه شبکه اجتماعي است که مخاطب بتواند به‌عنوان محاوره و کامنت‌گذاري و فالوکردن و لايک کردن به نام شبکه اجتماعي بشناسد و نه رسالت پيام‌رساني خود را حفظ کرده است. نواقص تلگرام از نظر شما چيست؟ يک شبکه اجتماعي بايد توان نظرات مردم را داشته باشد. اين‌که کانال ارائه مي‌دهيم، قابليت کامنت گذاشتن ندارد و نمي‌توان بازخورد مردم را نسبت به خبر پيدا کرد. اين ضعف بزرگ تلگرام است که به مرور زمان آن را در ايتا برطرف خواهيم کرد. پس نمي‌توان گفت اين ضعف و نقص براي ايتاست و عمدا خواسته‌ايد اين براي ايتا باشد؟ بله. گذاشتن تب، دکمه، تغيير رنگ، تغيير فونت و اندازه‌ها ساده‌ترين کار است. با ايتا احساس مي‌شود داخل تلگرام هستيم و تفاوتي هم ندارد اما يکي دو ضعف داشت. من پستي در کانال قرار مي‌دهم تا به اپليکيشن‌هاي ديگر ارسال کنم. چنين قابليت‌هايي در ايتا قرار مي‌دهيد؟ هيچ‌گاه سکون نداريم. اين‌که بگويم چه قابليت‌هايي قرار مي‌دهم شايد جالب نباشد و شايد هم نتوانيم انجام دهيم. امکان منحصربه‌فرد ايتا چه چيزي است؟ همه دوستان در پيام‌رسان‌هاي ديگر زحمت کشيدند و کار کردند و اميدوارم به سطح خوبي از مخاطب برسند. هر کدام از اين دوستان سياست‌هاي خوبي دارند و به نظر من هر کدام سياستي را در نظر گرفتند و آن را جلو مي‌برند. در جلسه وزير تاکيد شد اقبال به ايتا به دليل شباهت با تلگرام است. مخاطب با توجه به اينکه احتمال فيلترينگ وجود دارد، دوست دارد اين فيلترينگ حداقل هزينه را داشته باشد. براي کانال‌دارها سخت بود که بخواهند با پيام‌رسان‌هاي ديگر کار کنند و بدانند چه مزيت‌هايي دارد و نيروها را هماهنگ کنند. تلگرام ذائقه‌اي را به درستي يا به اشتباه ايجاد کرده و درحال حاضر نيز که بحث فيلترينگ تلگرام مطرح است، بايد حداقل فشار وارد شود، کانال‌دارها بايد حداقل هزينه را تحمل کنند. سياست‌هاي ما اين بود که از روز اول اعلام کرديم ما آيدي را به کساني که کانال تلگرام دارند، مي‌دهيم و کاربري که ورود کرده بايد قوانين را در سايت مطالعه مي‌کرد؛ چراکه در قوانين گفته بوديم هدف ايران است و تلگرام در ايران قالب است، پس برند تلگرام براي کانال‌دارها ارزشمند است و ما به آنها اختصاص مي‌دهيم. معمولا در پيام‌رسان‌ها با افرادي مواجه مي‌شويم که سعي دارند درآمد سوء داشته باشند و از ابتدا آب پاکي را روي دست آنها ريختيم که اين کار نتيجه‌اي ندارد. البته در بازه زماني اگر صاحبان کانال‌ها مراجعه نکنند اين کار را انجام مي‌دهيم و اين قانون را برمي‌داريم و هر‌کسي هر کانالي مي‌خواهد بگيرد. اگر مراجعه نکنند هيچ تعهد و مسئوليتي نسبت به آيدي کانال‌ها نداريم. سياست‌هاي دوستان هرکدام در يک حوزه بود. براي سيستم بانک ملي از ابتدا هم استارت‌آپي بود که من از روزهاي اول «بله» با آن آشنا بودم و بيشتر پرداخت داشت و گروه و چت بسيار ضعيفي داشت. به مرور اين امکانات را اضافه کرده و مبنا را پرداخت قرار داده است. «گپ» مبناي اقتصادي را قرار داده و کانال‌هاي پولي درست کرده و سيستم آن سيستم ارزش‌افزوده است. يعني فروش محتوا دارند. روزهاي اول، سيستم آنها کانال‌هاي پولي داشت و قوي‌تر هم بود. درحال حاضر نيز ديدگاه‌هاي اقتصادي بيان مي‌کنند و دوست دارند در اين زمينه فعاليت کنند. سياست «آي گپ» شبيه سياست وي‌چت بود. تلفيقي از وي‌چت و Find People Nearby (افراد نزديک من) دارد. دوستان هرکدام با يک ديدي از جامعه که فکر مي‌کنند مي‌توانند موفق باشند سياست‌هاي‌شان را جلو مي‌برند. همه زحمت مي‌کشند و به نظر من زحمت‌هاي آخر هم به نتيجه مي‌رسد. سياست‌هاي ما ابتدا براساس اين بود که در اين تغيير مخاطب اذيت نشود و اين تغيير کمي براي مخاطب باشد. سياست بعدي ما اين بود که ما 7-6 بخش محتوايي ازجمله بحث آموزش داريم. يکي از آرزوهاي من ايجاد «ايتاي کودک» است و اگر آموزش و پرورش استقبال کند، برنامه‌ريزي مي‌کنيم که اين پروژه با خانه‌نشنال ديجيتال حرکت کند. آموزش و پرورش ازجمله سازمان‌هايي است که اينرسي سکون بالايي دارد. جايي است که پيام‌رسان مي‌تواند در ارتباط بين خانواده و معلم و مدرسه کمک بزرگي کند، همان‌طور که در تلگرام اين اتفاق رخ مي‌دهد. هيچ‌گاه نمي‌توانيم کانال و گروه را به دليل ناامني‌اي که در تلگرام وجود دارد به فرزند خود معرفي کنيم بلکه بايد شبکه امني براي کودکان و نوجوانان خود فراهم کنيم. همان‌طور که از کودک خود مراقبت مي‌کنيم تا به سن بالاتر برسد بايد در فضاي مجازي هم از اينها مراقبت شود تا در اين شبکه‌ها آسيب نبينند؛ آسيب‌هاي واقعي و آسيب‌هايي مجازي و روحي که امکان دارد رخ دهد. به همين دليل است که آموزش و پرورش ورود زيادي به شبکه‌هاي اجتماعي و اينترنت نداشته است. احساس مي‌کنم اگر اين تکنولوژي را وارد و تبديل به کار بومي کنيم تا در کشور انجام شود، شبکه اجتماعي مي‌تواند آموزش و ارتباط را تحول خوبي بدهد که اميدوارم چنين شود. اگر دستگاه‌هاي قضايي به شما دستور دهد محتوايي را در اختيار آنها قرار دهيد، اين کار را انجام مي‌دهيد؟ بحثي که بيان کرديد را سه، چهار ماه است در مرکز ملي فضاي مجازي جلو مي‌بريم. به ياد دارم جلسه‌اي در خدمت رئيس حوزه علميه قم حضور داشتيم. در آنجا مطرح کرديم که تاکنون درخواستي از سازمان و نهادي نداشتيم و چون احساس مي‌کرديم مخاطب اين حس را دارد که نهادهاي امنيتي بر اطلاعاتش اشراف دارد، فرار روبه‌جلو کرديم. تقاضا کرديم تا ايشان نظر مقام معظم رهبري را جويا شوند و ايشان صراحتا حکم شرعي دادند که تعرض در حريم خصوصي افراد حرام است. نهادهاي امنيتي‌اي داريم که احساس مي‌کنند به خاطر وظيفه‌اي که دارند بايد خيلي از جاها ورود کنند. در فضاي مجازي قوانيني وجود دارد که دست ما را باز مي‌گذارد تا با نهادهاي امنيتي کار نکنيم، حتي اگر کار کنيم متخلف محسوب مي‌شويم و جرم است. حتي از مرکز ملي فضاي مجازي با من تماس گرفتند و تاکيد کردند با هيچ نهادي نبايد هيچ اطلاعاتي ردوبدل شود. اين قانون وجود داشت و تاکيد مجدد شد که حتما در اين‌باره دقت کنند. اگر درخواستي از سوي نهادهاي امنيتي شد حتما به اين مرکز ارائه شود تا پيگيري و برخورد شود. يعني مردم خيال‌شان از بابت اطلاعات و حرف‌هاي‌شان راحت باشد؟ بله؛ بحث امنيت اجتماعي در چت‌ها را به حد ارتباط دختر و پسر پايين آوردن است، يعني من با فلاني چت مي‌کنم و سين دوم و سوم و پنجم مي‌خورد. امنيت اين نيست. با يکي از مديران پيام‌رسان‌ها صحبت مي‌کردم که اذعان داشت نسبت به مسائل فرهنگي مسئولان حساسيتي ندارند و خيلي از حساسيت‌ها پايين است. در مسائل امنيتي هم کلاهبرداري داشتيم که پليس وارد ماجرا شد. به نظر من امنيت اين است؛ امنيت يعني اگر کسي در تلگرام ميليون‌ها تومان کلاهبرداري کرد، بتوانم به جايي مراجعه کنم و بگويم کلاهبرداري شده و مرجع قضايي نگويد به من چه يا بتوان آن را پيگيري کرد. مردم ما مردم سياسي هستند؛ بحث سياسي زيادي مي‌کنند و دوست دارند در سياست نظر دهند. اگر در محفل خانوادگي هم بنشينيد، مي‌بينيد مردمي سياسي داريم. شايد از فرد اول مملکت نظر سياسي مي‌دهند تا پايين‌‌ترين رده‌ها. شايد گمان مي‌کنند اگر در پيام‌رسان‌ها نظر سياسي بدهند، نهادهاي امنيتي با آنها مقابله مي‌کنند. اتفاقا اصلا اينچنين نيست. براساس قوانين بين‌المللي فضاي مجازي چت‌ها و گروه‌ها حريم خصوصي هستند و کسي حق ورود به آنها ندارد. با فيلتر تلگرام موافق هستيد يا خير؟ من فکر مي‌کنم فيلتر تلگرام جزء ضروريات است. اين نظر شخصي شما است يا از جايگاه يک پيام‌رسان ايراني اين را بيان مي‌کنيد؟ اين نظر شخصي من است. در جايگاه پيام‌رسان ايراني هم مي‌توانم صحبت کنم. من نمي‌گويم امروز کليد تلگرام را بزنند و فيلتر شود. فيلتر ابعاد مختلف دارد و مي‌توان کليدش را زد، مي‌توان پهناي باند را کم کرد، مي‌توان مجوز ندهد که پرداخت در آن انجام نشود، مي‌توان مجوز داد سازمان‌هاي دولتي فعاليت نکنند. فيلتر متفاوت است. بحث فيلتري که در حال حاضر در جامعه وجود دارد، اين است که کليد اين را بزنيم و فيلتر شود. شايد در اين مرحله با اينکه کليد را بزنند و فيلتر شود، موافق نيستم. در کل احساس مي‌کنم بايد اين فيلتر شکل گيرد. از چه نظر؟ از جهات مختلف اين نظر را دارم، مشخص شده است دوروف و تلگرام موسسه حقوقي ثبت شده بين‌المللي در قوانين بين‌المللي نيست. با نقشه‌اي وارد ايران شد و مسئولان ما را مجاب کرد تا تلگرام وارد شود. تلگرام را به‌عنوان «اسب تراوا» نامگذاري مي‌کنم. اسب تراوا وارد قلعه شد و اتفاقي که افتاد در غفلت مردم آن شهر، سربازان پياده شدند و شهر را تسخير کردند. نظر من بر اين است که تلگرام اين‌چنين است. نه اينکه نظرم در حال حاضر اين باشد؛ دو الي سه سالي است که روي تلگرام تحقيق مي‌کنم و در اين مدت نظرم اين بود که دوروف فرد هوشمندي است و توانسته براي خود در همه موارد زمان بخرد. اجحافي در حق پيام‌رسان‌ها شده است که همه فکر مي‌کنند فيلتر شدن تلگرام براي حمايت از پيام‌رسان‌هاي داخلي است، در صورتي که اين‌چنين نيست. نظام به اين نتيجه رسيده است که تلگرام اسب تراوايي است که در کشور ما رسوخ کرده است و در حال حاضر سربازان و نقشه‌هاي خود را پياده مي‌کند. به نظر من، دم خروس نيز در اين اتفاقات اخير بيرون زد که روسيه تلگرام را فيلتر کرد و شاهد بوديم چند کمپاني بزرگ حاضر شدند چند صد ميليون دلار ضرر دهند اما از تلگرام پشتيباني کنند. اين يک موضوع است و موضوع ديگر اينکه دستور اکيد از سوي کمپاني‌هاي بزرگ به شرکت‌هاي پيام‌رسان خارجي داده شد که در ايران به هيچ وجه فعاليت نکنند و اين نشان مي‌دهد واقعا تلگرام اسب تراوا است. قطعا اتفاقات ناخوشايند ديگري رخ خواهد داد. جنگ اقناع افکار عمومي است که متاسفانه با توجه به اينکه در اين دوران‌ها نتوانستيم بخش قابل توجهي از مردم را نسبت به حکومت خوشبين کنيم، باعث مي‌شود مردم اين موضوع را نپذيرند که حکومت مي‌گويد تلگرام، اسب تراوا است و اگر روي دهد اتفاقات بدي رخ مي‌دهد. عده‌اي مي‌گويند «گرام» که از سوي تلگرام عنوان شده است، همانند کيف‌پول پيام‌رسان‌هاي ايراني است. آيا درست است؟ خير اين‌چنين نيست؛ «گرام» طبق دلار خريد و فروش مي‌شود و يک ارز ديجيتال است و تفاوت اين با «بيت‌کوين» در اين است که بيت‌کوين را به تاکسي نمي‌دهيد که شما را تا جايي ببرد اما وقتي گرام وارد شود به تاکسي‌راني که تلگرام روي گوشي خود نصب دارد، گرام منتقل مي‌کنيد و در نتيجه اندک‌اندک پول رايج مي‌شود و پول رايج هم با دلار جابه‌جا مي‌شود. اين دخالت در حاکميت مي‌شود. بدتر از آن اينکه گرام بين‌المللي با دلار جابه‌جا مي‌شود. گرام بالا و ريال پايين مي‌رود و حقوق آخر ماه خود را مي‌دهيد و گرام مي‌خريد که خريد بقالي و رفت و آمد و... را انجام دهيد و هم ارزش پول خود را بين‌المللي بالا مي‌بريد. در مرحله اول شايد بگوييد اين حقوق دو ميليون توماني من چقدر خوب است اما ماه بعد اين حقوق دو ميليوني شما 20 درصد ريزش مي‌کند. احساس مي‌کنم اگر مردم همراهي نکنند، پول ملي از پول ملي ونزوئلا هم با ورود گرام بدتر شود چراکه تلگرام حدود يک ميليارد و 200 ميليون دلار توسط ICO جذب سرمايه کرد تا گرام وارد شود. چرا اين سرمايه را اختصاص دادند؟ فکر مي‌کنم اولين کشوري که پيام‌رسان رايج 40 ميليوني دارد که همه مردم از آن استفاده مي‌کنند، ايران است. پس شرکت‌هاي آمريکايي وقتي يک ارز رايج مي‌شود، ارزشمند مي‌شوند. در کجا سرمايه‌گذاري کردند؟ متاسفانه اين اقناع انجام نمي‌شود. قبول کنيم اين گرام کيف‌پول است و مردم ما اين کيف‌پول را دو ميليون تومان شارژ کردند. اتفاقي که رخ مي‌دهد و ما زير نظر شرکت‌هاي آمريکايي کار مي‌کنيم، گرام پول رايج ايران مي‌شود و ارزش ريال مي‌افتد. دلار 20 هزار يا 30 هزار تومان مي‌شود و ما به سکون مي‌رسيم. گرام رايج شد و دلار به سکون رسيد. ما تمام پول را در کشور گرام مي‌کنيم. صبح مي‌گويند اگر فلان اتفاق در کشور شما رخ ندهد، پول‌هاي شما را مي‌بنديم. صبح آمريکا به تلگرام دستور مي‌دهد، گرام را ببندند و تمام سرمايه‌هاي ما در تلگرام از بين مي‌رود. آن روز مشخص مي‌شود، اسب تراوا و اين سربازان چطور پياده شدند و کشور را از بين بردند. حتما بايد اتفاق يا خطري همچون گرام ما را تهديد مي‌کرد که به فکر فيلتر تلگرام بيفتيم؟ قبلا هم اين موضوع را بيان کرده بوديم که تلگرام برنامه دارد اما متاسفانه تا موضوع گرام پيش نيامده بود، کسي اين را لمس نکرده بود. مسئولان در مسائل فرهنگي واقعا به کرختي رسيده‌اند و دردي را از حوزه فرهنگي احساس نمي‌کنند. مقام معظم رهبري مي‌فرمايند برخي شب‌ها از مشکلات فرهنگي خوابم نمي‌برد. بدانيد مسئولان و حکومت‌داران ما نسبت به مسائل فرهنگي حساسيت ندارند و تقريبا رايج شده که بي‌حجابي و بي‌ديني و ازدواج سفيد گسترش يافته و مسئولان ما خيلي ساده از کنار اين عبور مي‌کنند. نمي‌دانم چرا حکومت‌ها فکر مي‌کنند تنها در زمينه اقتصادي وظيفه دارند و اگر گرامي آمد و اقتصاد آنها را در خطر انداخت بايد به‌فکر چاره باشند. تازه در ظاهر دخالت نمي‌کنند و در باطن توجيه هستند که اگر گرام بيايد خود بيچاره مي‌شود. آقايي که در جلوي مردم مي‌گويد کليد فضاي مجازي نبايد خورده شود اما در باطن توجيه است اگر گرام بيايد همه بايد با هم برويم؛ اين اتفاق خوبي نيست. مشخص است تنها به‌دليل مساله گرام که توجيه شدند مي‌خواهند اين کار را انجام دهند. از مديران پيام‌رسان‌هاي قبلي که اينجا بودند اين سوال را مي‌کردم در حال حاضر که تلگرام مي‌خواهد فيلتر شود، چه برنامه‌اي داريد؟ با موضع‌گيري اخير رئيس‌جمهور، از شما اين سوال را مي‌کنم، اگر تلگرام فيلتر نشود چه برنامه‌اي براي ابقاي خود داريد؟ سياستي که سه سال پيش شکل داديم، اصلا براساس فيلترينگ تلگرام نبود. الان هم مبناي ما تغيير آنچناني نکرده است. بايد تنشي که وارد مي‌شود را مديريت کنيم. من گفتم در مسائل اقتصادي و فرهنگي با ديدي وارد پيام‌رسان شدم که احساس کردم دنياي آينده دنياي پيام‌رسان‌ است. علايق من در زمينه ايتاي کودک اين است که بتواند محيط امني براي کودکان با همه قابليت‌هايي که يک پيام‌رسان در ارتباط آموزشي بين مربي و مدرسه و والدين دارد، باشد. قطعا ايتا حرکت خود را ادامه مي‌دهد حتي اگر تلگرام فيلتر نشود. اين را بايد خود مسئولان تصميم بگيرند که فيلتر به‌نفع خود کشور است نه. شما اين کار را ادامه مي‌دهيد ولو تنها «ايتاي کودک» را داشته باشيد؟ احساس نمي‌کنم تنها ايتاي کودک باشد. من احساس مي‌کنم اين سياست را داشتيم که با توجه به اينکه پرداخت نمي‌تواند در شبکه‌هاي خارجي اتفاق بيفتد و شبکه‌هاي اجتماعي پرداخت نيز مهم است و قابليت‌هاي خوبي براي بحث اقتصادي دارند ما حتما به آن سمت حرکت خوبي خواهيم داشت. برنامه پيام‌رسان ما اين بود که وقتي اين اتفاق رخ داد، پيام‌رسان ما در حوزه آموزش مجازي وارد شود و بتواند تحولي را ايجاد کند. اين را ان‌شاء‌ا... در اين سيستم هم قرار مي‌دهيم. مي‌خواهم بگويم اين‌طور نيست که چشم اميد به فيلتر تلگرام داشته باشيم. اجحافي که در حق پيام‌رسان‌هاي داخلي شد اين بود که تلگرام براي ما فيلتر مي‌شود. ما به‌عنوان سربازان نظام جلو افتاده‌ايم و هر کدام با يک اسلحه هستيم تا ببينيم مي‌توانيم اتفاق خوبي را رقم بزنيم. قبل از اين هم کار خود را مي‌کرديم. سه سال است که اين کار را شروع کرديم و قدري به‌دليل خصوصي بودن کند پيش رفتيم و يک‌سري امکانات را نداشتيم و مي‌خواستيم همان تلگرام باشيم. ديگر دوستان سابقه چند ساله و تجربه خوبي دارند و فکر نمي‌کنم از ابتدا مبناي آنها فيلتر بوده باشد. شايد در حال حاضر تلاش مي‌کنند اگر فيلتر شد ظرفيت را بالا ببرند اما فکر نمي‌کنم هيچ‌کدام بر مبناي فيلتر ايجاد شده باشند. حتي خود سروش هم که براي صداوسيما است، بر مبناي فيلتر تلگرام نبوده است. سروش قصد داشت شبکه داخلي باشد تا امکاناتي که خود صداوسيما نياز دارد در شبکه‌هاي داخلي ظرفيت بدهد. شايد اگر اين اتفاق نمي‌افتد، «سروش» ضربه نمي‌خورد؛ امکاناتي که به پيام‌رسان‌هاي خارجي داده مي‌شد به سروش داده مي‌شد و سطح مخاطبي داشت. پيام‌رسان غالب نبود و مردم همه اطلاعات خود را در اين پيام‌رسان بارگذاري نمي‌کردند. سروش هم مي‌توانست اين هجمه را تحمل کند. قرار است ظرفيت پيام‌رسان‌ها بالا برود و سروش هم تلاش خود را مي‌کند. چند نفر در ايتا مشغول به کار هستند؟ حدود 12 الي‌13 نفر در شرکت هستيم. تيم فني بيشتر از هشت نفر نيستيم. پشتيباني هم پاره‌وقت استفاده مي‌شود. آخرين حقوقي که من پرداخت کردم براي 14 نفر بود. کمک خاصي بعد اين اتفاق شد تا بتوانيد خود را تقويت کنيد؟ کمک خاصي تنها از يکي از دوستان بود که 10 سرور به ما کمک کرد. ارگان‌هاي دولتي بودند؟ دولت متاسفانه نسبت به اين مساله ديد خوبي ندارد. ما گروهي در «ايتا» به‌نام حاميان ايتا که خودجوش و مردمي است مسئوليت کار را برعهده داريم. اينها حساس هستند که دولت حمايت نمي‌کند و پهناي باند اختصاص نمي‌دهد. اينها فعالان مجازي بودند و به صفحه وزير مراجعه کردند و اين مشکل را نزد مسئولان مطرح کردند که چرا از ايتا حمايت نمي‌شود. ما چشم داشتي به آن حمايت هم نداريم اما براي حقوق مخاطبان درخواست کرديم يک سوم تعرفه براي مخاطبان پيام‌رسان‌هاي ديگر اعمال مي‌شود، براي ما هم اعمال شود تا احترامي به مردم گذاشته شود. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در آي گپ https://igap.net/akharinkhabar آخرين خبر در ويسپي http://wispi.me/channel/akharinkhabar آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar