سرمقاله فرهیختگان/ قدرت نرم اربعین، راهبرد ساخت تمدن نوین اسلامی

فرهيختگان/ « قدرت نرم اربعين، راهبرد ساخت تمدن نوين اسلامي » عنوان يادداشت روزنامه فرهيختگان به قلم اميرحسين عرب‌پور(پژوهشگر هسته بازاريابي سياسي مرکز رشد دانشگاه امام‌صادق(ع)) است که مي‌توانيد آن را در ادامه بخوانيد: رهبر معظم انقلاب در ديدار اخير خويش با جمعي از موکب‌داران عراقي راهپيمايي اربعين، به ظرفيت ممتاز اين مراسم در ساخت تمدن نوين اسلامي اشاره کردند و جهاني‌شدن پيام امام‌حسين(ع) را، راه رسيدن به آرمان امت اسلامي که همان تمدن مهدوي است، دانستند. به همين منظور اين نوشتار در پي بررسي ظرفيت‌هاي قدرت نرم کنگره عظيم اربعين در تحقق تمدن نوين اسلامي برمبناي منويات مقام معظم رهبري است. مقدمه عصر امروز، عصر تمدن‌‌‌سازي است و عظمت يک تمدن به اين است که با ظرفيت‌هاي خويش از بين امکانات پيش ‌رو بهترين انتخاب‌ها را انجام دهد تا موثرترين نقش تمدني را بيافريند. تحولات کنوني جهان و منطقه، تشکيل تمدن نوين اسلامي را بيش از پيش براي مسلمانان جدي و بااهميت مي‌کند. حماسه اربعين ازجمله پديده‌هايي است که مي‌توان آن را در بستر تمدني و زمينه‌اي براي تحقق تمدن نوين اسلامي تحليل کرد. ﺑﺮرﺳﯽ زواﯾﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﯾﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻋﻈﯿﻢ ﺑﺮ ﻣﺤﻮرﯾﺖ زﯾﺎرت و ﻋﺰاي اباعبدالله‌الحسين(ع) در راﺳﺘﺎي ﺗﺤﻘﻖ آرﻣﺎن اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ، يعني ﺗﻤﺪن ﻧﻮﯾﻦ اﺳﻼﻣﯽ در دﻧﯿﺎي اﻣﺮوز ﺿﺮورﺗﯽ اﺟﺘﻨﺎب‌ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ است. ﺑﻪ‌ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ اﯾﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻋﻈﯿﻢ ﺗاﺛﯿر به‌سزايي در ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ ﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣﯽ دارد و ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ و رشد اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ کنگره اربعين، در اﯾﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺷﺪ. يکي از جلوه‌هاي بي‌نظير اين حادثه، راهپيمايي عظيم اربعين است که در آن ناب‌ترين جلوه‌هاي زيست مومنانه ظهور پيدا مي‌کند. تحقق اين حادثه در اين شرايط خاص جهاني که ارزش‌ها و فرهنگ مدرنيته، فرهنگ غالب جهان امروز شده، نشان از امکان خروج از هژموني حاکم ارزش‌هاي مادي است. اگر انقلاب اسلامي ايران که خود بر پايه نهضت حسيني و اسلام ناب شکل گرفته، موج بيداري انساني و اسلامي را در جهان امروز و جهان اسلام ايجاد کرده است، شکل‌گيري تمدن اسلامي هم که افق حرکت انقلاب اسلامي است تنها بر پايه حادثه عاشورا و زيارت اربعين است. زيارت اربعين با جلوه‌هاي ناب آن به‌خوبي راه را براي تحقق تمدن اسلامي هموار مي‌کند و انقلاب اسلامي ايران از بستر چنين حادثه‌اي مي‌تواند به ايده ساخت تمدن نوين اسلامي در دنياي امروز برسد. رويکرد تمدني به راهپيمايي اربعين، رويکردي است حاکي از آن که آموزه قيام سيدالشهدا، بخش مهمي از انديشه اسلامي است که مي‌تواند از طريق ترسيم نمونه يک جامعه وعده داده شده در شکل دادن به جوهره و روح حاکم بر تمدن جديد اسلامي، نقش‌آفرين باشد. بنابراين کنگره عظيم اربعين، نشانه‌اي از تمدن مهدوي بوده که همان چشم‌انداز نهايي و نقطه مطلوب حرکت به‌سوي ساخت تمدن اسلامي است. مفهوم تمدن نوين اسلامي تمدن، نظامي است اجتماعي که آفرينش فرهنگ را تسريع مي‌کند، همچنين نظامي است که عرف و اخلاق و قانون نگاه دارنده آن است[1]. ماهيت تمدن ريشه در خصلت‌هاي فرهنگي و ارزشي مناسبات و روابط اجتماعي جوامع دارد که به هويت ملت‌ها ثبات و پويايي مي‌بخشد. ملاحظه مي‌شود بنا بر اين تعريف مي‌توان گفت درون ماهيت تمدن، فرهنگ، اقتصاد، سياست و هر چيزي که نظام زندگي انسان‌ها به آن وابسته است، وجود دارد. تمدن، پديده‌هاي درهم تنيده‌ شده‌اي است که همه رويدادهاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و حتي هنر و ادبيات را دربر مي‌گيرد[2]. پس از شکل‌گيري و پيروزي انقلاب اسلامي ايران ايده‌ تمدن اسلامي در انديشه‌ رهبران نظام با تعريفي جديد نمايان شد که در گفتمان و انديشه‌ مقام معظم رهبري به بلوغ و تکامل رسيد و مفهومي تازه به‌نام تمدن‌سازي نوين اسلامي به وجود آمد. بديهي است براي ساخت تمدن نوين اسلامي شناسايي اقتضائات و الزامات زمان و مکان و نيز بازکاوي ظرفيت‌هاي موثر تاريخي تمدن اسلامي لازم است. با توجه به ديدگاه‌ ارائه‌شده مي‌توان گفت تمدن اسلامي، تمدني است که در محيط اسلامي و گستره‌ ژئوپليتيک جهان اسلام در طول تاريخ شکل گرفت و روح و بن‌مايه‌ اصلي آن را اسلام و انديشه‌هاي برآمده از وحي شکل مي‌داد و عناصر نژادي فراواني که برخي از آنان غيرمسلمان بودند در شکل‌گيري آن کوشيدند[3]. حال که چنين است بايد با در نظر گرفتن نقطه مطلوب که همان آينده روشن براي بشريت و تامين‌کننده نيازهاي حقيقي انسان‌ها براي رسيدن به سعادت و کمال است، به‌سوي آن حرکت کرد. اين آينده روشن براي بشريت در انديشه اسلامي، همان تمدن اسلامي است که مصداق کامل آن در زمان ظهور و تشکيل حکومت و تمدن جهاني مهدوي خواهد بود که اربعين ابزاري کليدي براي آن محسوب مي‌شود. «دنياي امروز که گرفتار ظلم و فساد و پَستي شده است، به‌شدت نيازمند معرفتِ آزادگي حسيني است و اگر امام‌حسين(ع) به‌درستي معرفي شود، درواقع اسلام و قرآن معرفي شده است» (مقام معظم رهبري). درحقيقت، رهبر معظم انقلاب اسلامي با تاکيد بر اينکه منطق و پيام امام‌حسين(ع) نجات‌بخش دنيا از حاکميت جبهه‌ کفر و استکبار خواهد بود، فرمودند: «منطق امام‌حسين(ع)، منطق دفاع از حق و ايستادگي در مقابل ظلم و طغيان و گمراهي و استکبار است و جوانان دنيا و ملت‌هاي بي‌غرض، امروز تشنه و نيازمند اين منطق هستند و حرکت عظيم راهپيمايي اربعين مي‌تواند معرفت و منطق حسيني را به دنيا معرفي کند.» کنگره اربعين و تمدن‌سازي اربعين حسيني ازجمله شعائر اسلامي است که مورد توجه بسياري از شيعيان و محبان اهل‌بيت(ع) قرار گرفته است. اين موضوع که پس از نوحه‌سرايي و حضور حضرت زينب(س) در کربلاي معلي آغاز شد، به‌نوعي امتداد جريان تمدن‌سازي اسلامي است که امام‌حسين(ع) به آن توجه داشتند. از اين‌رو اربعين حسيني که نماد پويايي و زنده بودن پيام عاشوراست، ظرفيت مناسبي را در تحقق تمدن نوين اسلامي و شکوفايي تمدن مهدوي داراست. همايش اربعين نشان داده که‌ انگيزه ديني حاوي انرژي عظيم، پويا و کارآمدي است که مي‌تواند بسياري از مردم را در اين راه بسيج کند. بر همين اساس، رهبر انقلاب اسلامي با تاکيد بر لزوم غناي روزافزون معنوي و فرهنگي راهپيمايي اربعين، اهل فکر و فرهنگ را به برنامه‌ريزي براي اين حرکت عظيم دعوت کردند و گفتند: «راهپيمايي اربعين مي‌تواند زمينه‌ساز تحقق هدف نهايي امت اسلامي يعني تشکيل تمدن عظيم و نوين اسلامي باشد و بر همين اساس بايد پيوندهاي مستحکم ميان مسلمانان اعم از شيعه و سني و مليت‌ها و اقوام مختلف، در اين راهپيمايي بيشتر شود.» بنابراين، راهپيمايي اربعين يک حرکت بزرگ انساني در راه خداست که ظرفيت تمدن‌سازي اسلامي را دارد و مي‌شود با اعتماد و اتکا به اين حضور انبوه محبان باعزم و اراده و باايمان اهل‌بيت(ع)، بسترهاي تحقق تمدن اسلامي را بر پايه رهبري الهي طراحي کرد. البته شکل‌گيري تمدن نوين اسلامي بدون توجه به ژئوکالچر اسلام در منطقه امکان‌پذير نيست. تمدن‌سازي اگرچه ايده‌اي آرماني است اما پروسه‌اي زميني دارد. از همين‌ رو، بدون همراه‌ کردن ديگر مذاهب اسلامي و ديني نمي‌توان اميدي به شکل‌گيري تمدن داشت. بر همين اساس، حضرت آيت‌الله خامنه‌اي با تاکيد بر اينکه راهپيمايي اربعين روزبه‌روز جهاني‌تر خواهد شد، اين راهپيمايي بزرگ را تجلي جوشش خون امام‌حسين(ع) و تجلي پيام عاشورا بعد از ۱۴۰۰ سال دانستند و فرمودند: «امام‌حسين(ع) فقط مختص شيعيان نيست، بلکه متعلق به همه‌ مذاهب اسلامي اعم از شيعه و سني و متعلق به انسانيت است و به همين علت ما شاهد حضور غيرمسلمانان نيز در راهپيمايي اربعين هستيم.» بسياري از بزرگان و نخبگان جهاني آزادي‌خواه و عدالتخواه در فرهنگ‌هاي مختلف غربي و شرقي درباره عظمت حرکت تاريخي امام حسين(ع) آثار ارزشمندي را به‌جاي گذاشتند. در فرهنگ و تاريخ ايراني نمونه‌هايي از ارادت ارمنيان و زرتشتيان به امام حسين(ع) داريم. از اين رو و با نگاه تمدني به اين مراسم باشکوه، مي‌توان ادعا کرد مناسک اربعين اين پتانسيل را دارد که وجه نمادين همراهي و همگرايي همه اين فرهنگ‌ها باشد. فرآيند تمدن‌سازي نياز به انرژي معنوي و مادي دارد. از سويي حضور مسالمت‌آميز فرق و فرهنگ‌هاي مختلف اسلامي که به‌دليل گستره جغرافيايي‌شان سرشار از مولفه‌هاي غني تمدن اسلامي و منابع مادي هستند، مي‌تواند اين انرژي را تقويت کند. مهم‌ترين دليل تاکيد و اصرار دشمن بر ايجاد اختلاف ميان فرق اسلامي را مي‌توان تلاش براي جلوگيري از بازتوليد انرژي مادي و معنوي مورد نياز تمدن‌سازي اسلامي دانست. از اين جهت، کنگره اربعين بايد متکي بر اتحاد و انسجام اسلامي باشد و تصوير قدرتمندي از جهان اسلام ارائه دهد. ظرفيت قدرت نرم کنگره اربعين در ادبيات بازاريابي سياسي بين‌الملل، مقوله تصويرسازي و قدرت نرم از اهميت خاصي برخوردار است و برپايي تمدن نوين اسلامي در دوران معاصر با توجه به تهديد جهاني‌سازي فرهنگ غربي، نياز به عناصر قدرت نرم و همگرايي ميان فرهنگي امت اسلامي دارد. قدرت نرم که شامل قدرت ايدئولوژيک، فرهنگي و رسانه‌اي است، در راستاي کسب اعتبار در افکار عمومي داخلي و خارجي، تاثيرگذاري غير‌مستقيم بر ديگران و اراده ديگران را تابع خويش ساختن، تلاش مي‌کند. کنگره عظيم اربعين با آموزه‌هاي جذاب خود که مبتني‌بر فطرت حق‌گرايانه انساني است، در راستاي ساخت تمدن نوين اسلامي، قابليت اين را دارد که با همگرايي و انسجام همه مسلمانان به يک قدرت تاثيرگذار منطقه‌اي و بين‌المللي تبديل شود. درواقع، «قدرت نرم» به‌‌معناي توانايي نفوذ و تاثيرگذاري در رفتار ديگران براي گرفتن نتيجه مطلوب تلقي مي‌شود و راه‌هاي مهم آن براي تاثيرگذاري شامل متقاعد‌ کردن از طريق جذابيت است و به همين دليل است که دشمنان جبهه اسلام، با فراگيري و جهاني‌شدن راهپيمايي و فرهنگ اربعين مخالفت مبنايي داشته و گسترش آن را مساوي با افزايش قدرت نرم اسلام و ايران دانسته و مانعي جدي بر سر برآورده ‌شدن منافع و مطامع خويش مي‌دانند. راهپيمايي اربعين و ابعاد گوناگون اين همايش، سبب افزايش قدرت نرم جهان اسلام و ايران مي‌شود. به‌ويژه در شرايطي که نظام سلطه، پروژه جنگ نرم و عمليات رواني خود را به‌منظور متوقف‌سازي قدرت جمهوري اسلامي ايران و نفوذ معنوي آن در منطقه غرب آسيا... اختلاف و چنددستگي بين مسلمانان و نمايش تصويري خشن از دين مبين اسلام در دستور کار قرار داده است. به‌همين‌دليل مقام معظم رهبري فرمودند: «در شرايطي که دشمنان اسلام از همه‌ ابزارها و وسايل و از تمام امکانات مالي و مادي خود براي مقابله با امت اسلامي استفاده مي‌کنند، خداوند متعال راهپيمايي اربعين را ناگهان اين‌گونه عظمت و جلوه مي‌دهد و درواقع آن را به‌عنوان يک آيت عظما و نشانه‌اي بزرگ از پيروزي نهايي جبهه حرکت حسيني بر جبهه‌ کفر و استکبار به نمايش مي‌گذارد.» سخنان معظم‌له يعني آنکه پياده‌روي اربعين توانايي شکل‌دهي به ترجيحات مخاطبان و عناصر قدرت نرم همچون شخصيت جذاب، فرهنگ، ارزش‌ها و سياست‌هايي که داراي مشروعيت و اعتبار اخلاقي هستند را داشته است. در همين راستاست که ايشان در اين باره مي‌فرمايند: «اگر ظرفيت‌هاي بي‌شمار ملت‌هاي اسلامي در غرب ‌آسيا و شمال ‌آفريقا، به يکديگر پيوند بخورند و در عمل خود را نشان دهند، آن هنگام، معني واقعي عزت الهي و تمدن عظيم اسلامي براي جهانيان آشکار خواهد شد.» بنابراين، مي‌توان ‌انگيزه‌ها، احساسات و تمايلات اجتماعي را خاستگاه شکل‌گيري يک تمدن برشمرد؛ چراکه نقطه عزيمت هر شکل تمدني به شکل ديگري، تغيير در احساسات، عاطفه‌ها و خواسته‌هاي اجتماعي است. جهاني‌شدن کنگره اربعين از سوي ديگر، نمايش اقتدار و اتحاد مسلمانان در مراسم اربعين، عاملي بازدارنده در برابر توطئه‌هاي جبهه استکبار عليه امت اسلامي و مسير تمدن‌سازي به‌حساب مي‌آيد. با اينکه مراسم اربعين در رسانه‌هاي مطرح جهان بايکوت خبري شده، اما قدرت نرم اين کنگره الهي آنقدر گسترده است که هافينگتون‌پست با توصيف مراسم اربعين به «بزرگ‌ترين اجتماع ديني جهان» بيان مي‌کند: «زيارت اربعين امام حسين(ع) بزرگ‌ترين تجمع ديني در جهان محسوب مي‌شود و اين ويژگي بايد در دايره‌المعارف‌ها ثبت شود.» نويسنده اين مقاله با تاکيد بر اينکه زيارت اربعين بزرگ‌ترين و باشکوه‌ترين تجمع ديني در جهان بوده و پنج برابر شمار حجاج بيت‌الله‌الحرام است، آن را به‌مراتب مهم‌تر از جشنواره بزرگ «کوم ميلا»ي هندوها عنوان مي‌کند. با اين حال، جهان‌غرب با رسانه‌هاي انبوه خود تلاش داشته با پروژه ايران‌هراسي و اسلام‌هراسي، تصويري غير‌واقعي از امت اسلامي و جمهوري اسلامي ايران نشان دهند که طالب خشونت و درگيري با ساير مذاهب و قوميت‌ها در جهان هستند و ايران و اسلام مساوي است با تروريسم و خشونت‌پروري، بدون توجه به آنکه نقش ثبات‌زاي ايران را در حماسه اربعين مشاهده کنند. شايد علت اصلي بي‌توجهي تعمدي سازمان‌ها و اکثر رسانه‌هاي غربي-به‌جز انگشت‌شماري نظير هافتينگتون‌پست- پذيرش و اعتراف به توان قدرت نرم و ديپلماسي عمومي جمهوري اسلامي ايران باشد، چراکه يکي از عوامل مهم چنين رويداد بي‌نظيري نقش کليدي ايران است. غربي‌ها به‌خوبي مي‌دانند جمهوري اسلامي ايران و جبهه مقاومت، ديپلماسي عمومي را صرفا يک شيوه تبليغاتي و بازاريابي صرف ندانسته، بلکه آن را مجموعه‌اي از استراتژي‌ها و تاکتيک‌هاي جديد ديپلماتيک دانسته که در خدمت دستگاه سياست خارجي کشور است و درجهت خدمت به مسلمانان آن را به‌کار مي‌گيرد. در همين راستا سخن رهبر انقلاب تفسير مي‌شود که فرمودند: «عشق به امام حسين(ع) موضوعي استثنايي است که در طول تاريخ نظير نداشته و نخواهد داشت و حرکت و اجتماع عظيمي که هر سال به مناسبت اربعين در عراق به‌خصوص در مسير نجف به کربلا شکل مي‌گيرد، اکنون ابعاد بين‌المللي پيدا کرده و امام حسين(ع) و معرفت حسيني جهاني شده است.» نتيجه‌گيري راه همگرايي در جهان اسلام، تقويت قدرت نرم از طريق ديپلماسي فرهنگي و رسانه‌اي است. به ‌همين‌ دليل است که تاکيد بر زيارت اربعين و دارا بودن ظرفيت‌هاي مشترکي چون تنوع جاذبه‌هاي معنوي، داشتن امتداد تاريخي، مردمي‌ بودن و بهره‌مندي از تنوع علمي و فرهنگي مي‌تواند در سطح منطقه‌اي و جهاني کانون همگرايي تمدني باشد و به‌نوعي تصويري جذاب و باعزت از تشيع و جهان اسلام را منتشر کند. تداوم زيارت اربعين که همان توسعه تاريخي حرکت در جهت همگرايي ميان فرهنگي در جهان اسلام به‌حساب مي‌آيد، مي‌تواند همگرايي در سطح ميان فرهنگي ملل و اقوام گوناگون را به همگرايي تمدني که همسويي نظام‌هاي سياسي، اقتصادي، علمي و اجتماعي مورد نياز تمدن نوين اسلامي را با خود به‌همراه دارد، ارتقا بخشد و سبب ايجاد موقعيتي متمايز و استراتژيک براي زمينه‌سازي ظهور حضرت ولي‌عصر(عج) و تحقق تمدن حقيقي اسلام شود. بديهي است سازماندهي مردمي کنگره اربعين و استفاده از ظرفيت‌هاي يادشده، مي‌تواند امت اسلامي را با سرعت بيشتري از نقطه فعلي به نقطه مطلوب تمدن‌سازي برساند. بنابراين با توجه به اينکه اين ظرفيت در متن امروز جامعه اسلامي وجود دارد، با تقويت و گسترش قدرت نرم اربعين مي‌توان گامي بلند در راه تشکيل و تحقق تمدن نوين اسلامي برداشت. منابع 1. مصاحب، محمد و بطحائي، احمد (۱۳۹۵). درآمدي بر تاريخ تمدن. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، چاپ اول، ج ۱، ص ۲۵۹. 2. لوکاس، هنري (1366). تاريخ تمدن. ترجمه عبدالحسين آذر، ج1، تهران: انتشارات کيهان، ص16. 3. رجبي‌دواني، محمد‌حسين و خزاعي، علي (1394). «تمدن نوين اسلامي مولفه‌‎ اثرگذار بر استحکام ساخت دروني نظام جمهوري اسلامي ايران». مجموعه مقالات همايش ملي تمدن نوين اسلامي، صص 223-208. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد