۶۰ سال پس از «غربزدگی»؛ زخم کهنهای که هنوز تازه است
ايسنا
بروزرسانی
ایسنا/ بیش از شش دهه از انتشار «غربزدگی» جلال آلاحمد میگذرد؛ کتابی که هنوز هم کە هنوز است، یکی از جنجالیترین، تأثیرگذارترین و بحثبرانگیزترین آثار روشنفکری معاصر ایران به شمار میرود.
جلال آلاحمد در این اثر نه صرفاً به نقد غرب، بلکه به واکاوی نوعی بیماری فرهنگی میپردازد؛ وضعیتی که به باور او جوامع شرقی را از هویت، خودباوری و توان تولید تهی و به مصرفکنندگان بیچونوچرای دستاوردهای دیگران بدل ساخته است.
آلاحمد از همان ابتدا دست روی یک زخم عمیق میگذارد؛ زخمی که به اعتقاد او آرامآرام جامعه ایرانی را از درون میبلعد، او اندر احوالات ایرانی غربزدە مینویسد: غرب زدگی میگویم همچون وبازدگی و اگر به مذاق خوشایند نیست، بگوییم همچون سرمازدگی یا گرمازدگی؛ اما نه، دست کم چیزی است در حدود سنزدگی. از نگاه او، غربزدگی یک انتخاب ساده یا یک تغییر فرهنگی نیست؛ یک بیماری است، آفتی که بیصدا ریشههای یک جامعه را میخشکاند.
در این کتاب، جلال آلاحمد تصویری تند و بیرحم از انسان غربزده ارائه میدهد؛ انسانی که به گفته او ریشه و بنیادی ندارد، نه شرقی مانده و نه غربی شده است؛ او در عبارتی مشهور مینویسد: "آدم غرب زده هرهری مذهب است به هیچ چیز اعتقاد ندارد، اما به هیچ چیز هم بیاعتقاد نیست، یک آدم التقاطی و نان به نرخ روز خور است همه چیز برایش علیالسویه است. خودش باشد و خرش از پل بگذرد، دیگر بود و نبود پل هیچ است".
در مجموع از نگاه او، غربزدگی تنها یک مسئله سیاسی یا جغرافیایی نیست، بلکه بحرانی عمیق در حوزه اقتصاد، فرهنگ، آموزش، سبک زندگی و هویت اجتماعی است.
آنچه «غربزدگی» را به اثری ماندگار تبدیل کرده، صرفاً محتوای آن نیست؛ بلکه نثر ویژه جلال آلاحمد نیز در این ماندگاری نقش مهمی داشته است؛ نثری تند، تلگرافی، عصبی، گزنده و پرخاشگر که با حذفهای آگاهانه، جملههای کوتاه و ضرباهنگی سریع، خواننده را درگیر میکند و مجال بیتفاوتی به او نمیدهد.
آلاحمد در این کتاب بیش از آنکه به دنبال صرف نوشتن یک رمان باشد، میکوشد زنگ خطری را به صدا درآورد؛ هشداری درباره پذیرش بیچونوچرای مدرنیزاسیون در جامعهای که هنوز تولیدکننده نیست و زیرساختهای لازم برای این تحول را فراهم نکرده است.
همین ویژگیها باعث شده «غربزدگی» پس از دههها همچنان در کانون بحثهای فکری، فرهنگی و سیاسی ایران باقی بماند؛ اثری که فارغ از موافقت یا مخالفت با دیدگاههای نویسنده، همچنان خوانده میشود، درباره آن بحث میشود و پرسشهایش برای نسلهای جدید زنده مانده است.
در همین راستا عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان با تشریح دیدگاههای این نویسنده معاصر، گفت: آلاحمد غربزدگی را نوعی بیماری اجتماعی و فرهنگی میدانست که جوامع شرقی را از تولید، خودباوری و استقلال دور کرده است.
بابک سوری در گفتوگو با ایسنا با اشاره به زمان نگارش کتاب "غربزدگی" اظهار کرد: این کتاب در سال ۱۳۴۱ نوشته شده و متأثر از شرایط سیاسی و اجتماعی ایران پس از وقایعی همچون کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و رخدادهای ۱۶ آذر است؛ دورانی که فضای فکری خاصی در میان روشنفکران و تحصیلکردگان کشور شکل گرفته بود.
وی با اشاره به زندگی جلال آلاحمد افزود: آلاحمد متولد سال ۱۳۰۲ در تهران و درگذشته سال ۱۳۴۸ در اسالم گیلان است، او در عمر نهچندان طولانی خود آثار ماندگاری در ادبیات معاصر ایران برجای گذاشت کە کتاب "غربزدگی" از مهمترین آثار او محسوب میشود.
سوری با بیان اینکه بسیاری از پژوهشگران زندگی آلاحمد را به دو دوره جوانی و پختگی تقسیم میکنند، افزود: او در خانوادهای مذهبی متولد شد، اما مسیر فکری مستقلی را دنبال کرد، آلاحمد پس از تحصیل در دانشسرای عالی وارد حرفه معلمی شد و بعدها به یکی از چهرههای اثرگذار ادبیات و اندیشه معاصر ایران تبدیل شد.
وی در ادامه با اشاره به جایگاه کتاب "غربزدگی" در ادبیات معاصر گفت: این اثر علاوه بر تأثیرگذاری در حوزه اندیشه سیاسی و اجتماعی، از منظر نثر فارسی نیز اهمیت دارد و در زمره آثار شاخص ادبیات معاصر قرار میگیرد.
غرب از نگاه آلاحمد یک مفهوم جغرافیایی نیست
این عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان با اشاره به فصل نخست کتاب اظهار کرد: برخلاف برداشت رایج، منظور آلاحمد از غرب صرفاً یک موقعیت جغرافیایی نیست، او غرب را مناطقی میداند که در آنها تولید مبتنی بر فناوری و صنعت شکل گرفته و در مقابل، جوامع غیرغربی را مناطقی معرفی میکند که مواد اولیه دارند، اما تولید صنعتی ندارند.
وی افزود: براساس این تعریف، کشورهایی مانند آمریکا، بریتانیا و کشورهای اروپایی در زمره غرب قرار میگیرند و کشورهایی نظیر ایران در آن مقطع تاریخی، در شمار جوامع غیرغربی محسوب میشوند.
سوری ادامه داد: آلاحمد در بخشی از کتاب با اشاره به مناسبات سرمایهداری از شکاف میان تولیدکنندگان و صاحبان سرمایه سخن میگوید و معتقد است حاصل تلاش طبقات کارگر در نهایت در اختیار گروه کوچکی از صاحبان سرمایه قرار میگیرد.
غربزدگی از نگاه آلاحمد یک بیماری است
وی با اشاره به فصل سوم کتاب گفت: آلاحمد در این فصل از غربزدگی بهعنوان یک بیماری یاد میکند؛ بیماریای که ناشی از تقلید، دنبالهروی و وابستگی به ماشین و فناوری وارداتی است.
سوری افزود: از نگاه او، نخستین نشانههای این وضعیت را میتوان حتی در برخی وقایع تاریخی جستوجو کرد، آلاحمد همچنین ورود مستشاران نظامی، سیاحان و نمایندگان غربی به ایران از دوره صفویه به بعد را از عوامل مؤثر در گسترش این روند میداند.
وی ادامه داد: آلاحمد صراحتاً مینویسد کە دنبالهروی سیاسی و اقتصادی ایران از آمریکا، اوج تظاهر غربزدگی است و معتقد است کشورهایی که توان تولید فناوری و صنعت را ندارند، ناگزیر به وابستگی خواهند بود.
این استاد دانشگاه کردستان با بیان اینکه آلاحمد راه برونرفت از این وضعیت را تولید میداند، تصریح کرد: او معتقد است جوامع شرقی زمانی میتوانند از وابستگی رهایی یابند که خود تولیدکننده فناوری و ابزارهای پیشرفته باشند.
نگاه انتقادی آلاحمد به شرقشناسی و نهادهای بینالمللی
سوری با اشاره به بخش دیگری از کتاب اظهار کرد: آلاحمد شرقشناسی را "انگلی بر ریشه استعمار" توصیف میکند و معتقد است بسیاری از تحولات سیاسی، کودتاها و آشوبهای جهان شرق در راستای تأمین منافع قدرتهای استعماری شکل گرفتهاند.
وی افزود: او سازمانهایی مانند سازمان ملل متحد، یونسکو، بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول را نیز در خدمت منافع قدرتهای غربی ارزیابی میکند و نگاه انتقادی جدی به عملکرد این نهادها دارد.
سه قرن اخیر؛ دوران انفعال شرق
این عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان با اشاره به فصل چهارم کتاب گفت: آلاحمد معتقد است در طول تاریخ میان شرق و غرب نوعی کنش و واکنش متقابل وجود داشته، اما در سه قرن اخیر این توازن از بین رفته و شرق به جای نقشآفرینی فعال، به موضعی منفعلانه رسیده است.
وی افزود: به باور آلاحمد، جوامع شرقی در این دوره بهجای اتکا به ظرفیتهای خود، تلاش کردهاند خود را با معیارهای غربی بسنجند و در شیوه زندگی، پوشش، آموزش و فرهنگ از غرب تقلید کنند.
سوری ادامه داد: آلاحمد این وضعیت را نوعی یأس تاریخی مینامد؛ حالتی که در آن جامعه شرقی خود را در برابر غرب ناتوان میبیند و تواناییهای خود را فراموش میکند.
انقلاب صنعتی و تغییر مسیر تجارت جهانی
وی در ادامه به فصل پنجم کتاب اشاره کرد و گفت: آلاحمد معتقد است غرب در بستر انقلاب صنعتی به قدرت رسید در حالی که جوامع شرقی از این تحولات عقب ماندند.
به گفته سوری، آلاحمد در کتاب مینویسد: "از آن روز که امکان شهادت را رها کردیم و تنها به بزرگداشت شهیدان قناعت ورزیدیم و دربان گورستانها از آب درآمدیم، دچار بیماری غربزدگی شدیم.
وی افزود: نویسنده کتاب "غربزدگی" تغییر مسیر تجارت جهانی از راههای زمینی به مسیرهای دریایی را نیز از عوامل مهم افول اقتصادی شرق میداند و معتقد است با گسترش دریانوردی اروپاییان بسیاری از شهرهای تاریخی ایران که در مسیر مبادلات تجاری قرار داشتند، رونق خود را از دست دادند.
روایت آلاحمد از نفت، استعمار و مشروطه
سوری با اشاره به تحلیلهای تاریخی مطرحشده در کتاب گفت: آلاحمد از امتیاز نفت جنوب، فعالیت شرکتهای خارجی و تحولات منتهی به نهضت مشروطه بهعنوان نمونههایی از تأثیرگذاری قدرتهای خارجی بر سرنوشت ایران یاد میکند.
وی افزود: از نگاه آلاحمد وابستگی اقتصادی و واگذاری منابع ملی به شرکتهای خارجی موجب میشود کشورها در چرخهای از وابستگی گرفتار شوند و امکان تصمیمگیری مستقل را از دست بدهند.
جامعهای گرفتار مصرفگرایی
این استاد دانشگاه کردستان با اشاره به فصل هفتم کتاب اظهار کرد: آلاحمد جامعه ایران را گرفتار مجموعهای از تضادها میداند؛ جامعهای که از یک سو در پی ظواهر مدرنیته است و از سوی دیگر زیرساختهای لازم برای توسعه را در اختیار ندارد.
وی افزود: آلاحمد معتقد است که بخش بزرگی از تحولاتی که در جامعه رخ داده به مصرف کالاهای وارداتی محدود شده و در حوزه تولید فناوری و علوم پیشرفته، پیشرفت متناسبی صورت نگرفته است.
سوری ادامه داد: نویسنده غربزدگی در بخشهایی از کتاب به موضوع مهاجرت روستاییان به شهرها، گسترش مصرفگرایی، وابستگی فرهنگی و تأثیر رسانههای غربی نیز میپردازد و این مسائل را از نشانههای غربزدگی میداند.
وی خاطرنشان کرد: آلاحمد همچنین نظام آموزشی را مورد نقد قرار میدهد و معتقد است مدارس و مراکز آموزشی بیش از آنکه تولیدکننده دانش و فناوری باشند به تربیت نیروی اداری و کارمندی میپردازند.
راه برونرفت از غربزدگی از نگاه آلاحمد
سوری در پایان با اشاره به راهکارهای مطرحشده در کتاب گفت: آلاحمد راه مقابله با غربزدگی را در تولید، خودباوری، استقلال فکری و تسلط بر فناوری میداند.
وی افزود: از نگاه او جامعهای که صرفاً مصرفکننده فناوری باشد، همواره وابسته باقی خواهد ماند و تنها زمانی میتواند استقلال واقعی خود را حفظ کند که در عرصه تولید علم، صنعت و فناوری به جایگاه مؤثری دست یابد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان تصریح کرد: اگرچه کتاب غربزدگی بیش از شش دهه پیش نوشته شده است، اما بسیاری از پرسشها و دغدغههای مطرحشده در آن همچنان در فضای فکری و اجتماعی ایران قابل بحث و بررسی هستند.
اخبار بیشتر درباره
اخبار بیشتر درباره
پس از این بخوانید
کتاب صوتی؛ محله چینیها(فصل دوم)
۸۰۴ هزار نسخه کتاب در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران فروخته شد
کتاب صوتی؛ محله چینیها(فصل اول)
رنجت رو انتخاب کن
عبدالجبار کاکایی: آنچه را در دل داشتم، نوشتم
شاهنامه چگونه سیستم ایمنی جامعه را تقویت میکند؟
کتاب صوتی؛ گریزپا(فصل آخر)
راه هایی برای کسب آرامش در زندگی
