چاپ کتابی درباره ملاحظات فلسفی و سیاسی شعر سهراب سپهری

مهر/ اين‌کتاب ۶ مقاله يا مطلب درباره شعر سهراب سپهري را از پگاه مصلح عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي شامل مي‌شود. نويسنده کتاب در معرفي آن مي‌گويد انس من با سهراب سبب شد سروده‌هاي او را بارها بخوانم و هر بار گنجايش‌هاي فکري تازه‌اي در آن‌ها پيدا کنم. از سوي ديگر، به پژوهش در آن‌چه تاکنون درباره سهراب و شعرش نوشته شده، پرداختم و بيشتر نوشته‌هاي مربوط به او را خواندم. سخناني براي گفتن داشتم که جاي آن‌ها را خالي ديدم. مقاله‌هاي کتاب پيش‌رو به‌تعبير نويسنده‌اش براي بيان دريافته‌هايي نوشته شده‌اند که به نظرش رسيده گفته نشده يا چنان‌که بايد گفته نشده بودند. مصلح درباره سهراب سپهري بر اين باور است که از آگاه‌ترين شاعران و هنرمندان زمان خود بوده است؛ در دانشگاه تهران درس خوانده و بخش بزرگي از سال‌هاي جواني‌اش را در سفرهاي درازمدت و اقامت‌هاي طولاني در ژاپن، هند، اروپا و آمريکا گذرانده است. نويسنده «دويدن تا ته بودن» مي‌گويد از خاطره‌نويسي‌هاي سپهري در ژاپن، معلوم است که مشاهده‌گري ريزبين هم بوده و جهان ذهني و عيني را توامان با هم جستجو مي‌کرده است. ۶ مقاله مندرج در اين‌کتاب به‌اين‌ترتيب‌اند: «ياد من باشد تنها هستم: رويکرد فلسفي به "تنهايي" سهراب سپهري»، «"مسئول" زيباشدن پر شاپرک کيست؟ : تاملي در نسبت مرگ و زيبايي»، «هيچ ملايم: مواجهه با "هيچ" از نوع ديگر»، «نسبت "سياست" و "امر سياسي" در خوانش ادبيات» ريتوريک: مطالعه موردي شعر سهراب سپهري»، «سخن از زمين، سخن از جنس زمان» و «آب خوردن بي‌فلسفه: جاذبه و دافعه فلسفه در هستي شاعرانه سهراب سپهري». نويسنده اين‌کتاب همچنين معتقد است نگاه و قضاوت تکراري و تقليدي که در نوشته‌هاي مرتبط با سهراب سپهري وجود دارد، به غيرسياسي‌بودن اشعار او باز مي‌گردد و سياست‌زدگي جامعه سبب شده برخي معيار شعر خوب و به‌طورکلي معيار ادب و هنر را درگيري در جدال‌هاي سياسي تلقي کنند. عده‌اي هم پا را فراتر از اين‌ گذاشته‌اند و خود را مجاز دانسته‌اند که به هر شاعر و نويسنده‌اي که مطابق با چنين معياري نسرايد و ننويسد، پرخاش کرده و ناسزا بگويند. بخشي از مطالب کتاب، از همين ديدگاه نويسنده ناشي مي‌شوند. در بخشي از اين‌کتاب مي‌خوانيم: نسبت ميان شعرسرايي در وجه ريتوريک _ همچون شعرسراييِ سهراب سپهري _ و امر سياسي از آنچه درباره شعر تغزلي گفته شد نيز فراتر مي‌رود. زيرا اين‌گونه سرايش نوعي کنش کلاميِ خطابي با رويکرد اجتماعي آشکار است. خودِ حضور فعال يک شاعر با وجه خطابي شعرش در متن جامعه‌اي که با مناسبات قدرت متعين مي‌شود، صرف‌نظر از مضمون شعر او، امري سياسي است. هرچند نسبت ميان کنش کلامي ريتوريک و امر سياسي از دوره مدرن تا امروز آشکارتر شده است، نبايد فراموش کرد که در يونان باستان نيز اين نسبت نزد مردمان اهل تامل شناخته شده بود. بخش بزرگي از کوشش فکري سقراط و افلاطون صرف رويارويي با سوفيست‌ها شد که شيوه اصلي کار خود را بر پايه ريتوريک بنا نهاده بودند و از اين طريق در حوزه سياسي آتن نيز تاثير بسياري داشتند. افزون بر اين، سود جستنِ سوفيست‌ها از شعر ريتوريکِ پيشينيان در کار آموزشي خود نيز دامنه ارتباط اين گونه شعر سرايي و امر سياسي را نشان مي‌دهد. برخي از پژوهشگران حتي بر اين باورند که آراي اخلاقي آتن در سده پنجم پيش از ميلاد ميراث شاعران، نمايشنامه‌نويسان و خطيباني بوده است که به شيوه سوفيستي آموزش مي‌ديدند و از اين رو، افلاطون در حمله به اين گروه‌ها در واقع به کل فرهنگ اعتقادي محيط خويش حمله مي‌کرد. در يونان باستان کساني را که زندگي کاملا خصوصي داشتند و، با بي‌اعتنايي به دولت و جامعه، در زندگي اجتماعي مشارکت موثري نمي‌کردند «ايديوت» مي‌خواندند. اما نگاه عموم مردم به شاعراني که شعر خطابي مي‌سرودند اين‌گونه نبود و در واقع اينان با سرايش يا کنش کلامي خود در جامعه حضور فعال داشتند. در جامعه امروز نيز حضور فعال شاعري که مردمان را مخاطب قرار مي‌دهد و مي‌کوشد در زندگي فردي و جمعي ايشان دگرگوني ايجاد کند به‌خوديِ‌خود رويدادي در حيطه امر سياسي است. اکنون با توجه به اين‌که شعر سهراب به‌طور کلي در موضع «وازنش» سياست قرار دارد، نخست بايد چندوچون اين وازنش را دريابيم. سپس از آن‌جا که اين موضع‌گيري در حيطه امر سياسي روي مي‌دهد و هر وازنشي متضمن وجه ايجابي است، بايد بنگريم که چنين وازنشي به طور ايجابي چه تضمنات سياسي‌اي دارد. اين‌کتاب با ۱۶۷ صفحه، شمارگان هزار و ۱۰۰ نسخه و قيمت ۱۸ هزار تومان منتشر شده است. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد