بهترین کتاب‌ها برای آشنا شدن با شاهنامه فردوسی

اسطوره‌اي دانستن هر روايت اصيل مجموعه «از اسطوره تا حماسه» اثر سجاد آيدنلو شامل هفت گفتار است که ابعاد اساطيري و آييني شاهنامه را دربر مي‌گيرد. ديدگاهي که در اين هفت مقاله مستقل محور قرار مي‌گيرد قائل به پشتوانه اساطيري مقوله حماسه است. براساس استدلال کتاب «از اسطوره تا حماسه» هر روايت حماسي زماني اصيل شناخته مي‌‎شود که خاستگاه و پشتوانه اساطيري داشته باشد. در مجموع بايد گفت که در کتاب آيدنلو سابقه و منشأ اساطيري آييني چند شخصيت و نيز بن‌مايه و آنچه جنبه‌هاي داستاني شاهنامه را مي‎سازد در متن سنت حماسي ايران دستمايه قرار گرفته است. آيدنلو حالا تازه در آستانه ۴۰ سالگي است و به رغم اينکه در قياس با شاهنامه‌پژوهان که عمدتا افرادي باتجربه و مسن‌‎تر هستند به طرز آشکارا و محسوسي جوان است، اما از کتابش به عنوان يکي از آثار مهم اين سال‌ها در باب شاهنامه فردوسي ياد مي‎شود. عناوين هفت مقاله اين کتاب عبارتند از «ارتباط اسطوره و حماسه بر پايه شاهنامه و منابع ايراني، فرضيه‌‎اي درباره مادر سياوش، نشانه‌هاي سرشت اساطيري افراسياب در شاهنامه، نوشدارو چيست؟ اسب دريايي در داستان‌هاي پهلواني، جام کيخسرو و جمشيد (همراه با مستدرک اين مقاله) و ترنج بويا و به زرين». نويسنده در هر يک از مقالات کوشيده موضوع را از زواياي گوناگون و با ذکر ماخذ و مستندات بررسي کند. در اين نوشتار هر يک از جنبه‌هاي شکلي و محتوايي اثر در دو بخش، بيان امتيازات و بيان کاستي‌ها، بررسي و در پايان پيشنهاد‌هايي براي مطلوب‌تر شدن کتاب ارايه شده است. کتاب «از اسطوره تا حماسه» در سال ۱۳۸۷ در جايزه جلال آل‌احمد يکي از آثار شايسته تقدير شناخته شد. کتابي براي دانشجويان در ۱۰ جلد «نامه باستان» کتابي است از ميرجلال‌الدين کزازي در شرح و گزارشِ شاهنامه فردوسي. اين کتاب که عبارت «ويرايش و گزارش شاهنامه فردوسي» براي عنوان فرعي آن در نظر گرفته شده و روي جلد آن ديده مي‌شود مشتمل بر ۱۰ جلد است و بيشتر کاربرد آکادميک دارد و به عنوان منبع درسي دانشجويان زبان و ادبيات فارسي در مقاطع مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرد. دانشجويان زبان و ادبيات فارسي در مقطع دکتري و کارشناسي ارشد از اين کتاب به عنوان منبع اصلي درس مربوط به شاهنامه استفاده مي‌کنند و دانشجويان کارشناسي به عنوان منبع فرعي در درس‌هايي، چون «متون نظم (۲)، رستم و سهراب و رستم و اسفنديار». کزازي در اين کتاب در تفسير ابيات و تحليل داستان‌هاي شاهنامه از علوم مختلف و ديدگاه‌هاي گوناگوني بهره برده است که از آن ميان مي‌توان به استفاده او از واژه‌شناسي، ريشه‌شناسي، اسطوره‌شناسي، نمادشناسي، سبک‌شناسي و زيبايي‌شناسي اشاره کرد. در کتاب مطالب مختلفي مي‌خوانيد که بخش قابل‌توجهي از آن به شخصيت‌هاي شاهنامه مي‌پردازد. کيومرث، هوشنگ، تهمورث، جمشيد، ضحاک، فريدون، منوچهر، تهماسب، کيقباد، کيکاووس، سياوش، کيخسرو، سهراب و... از آن جمله‌اند. عناوين جلد‌هاي ۱۰ گانه کتاب عبارتند از «از آغاز تا پادشاهي منوچهر، از آغاز پادشاهي نوذر تا پايان رستم و سهراب، داستان سياوش، از داستان فرود سياوش تا داستان اکوان ديو، از داستان بيژن و منيژه تا آغاز پادشاهي لهراسب، از پادشاهي لهراسب تا پادشاهي داراب، از پادشاهي اسکندر تا پادشاهي بهرام گور، از پادشاهي يزدگرد تا پادشاهي هرمزد، از پادشاهي خسرو پرويز تا پادشاهي يزدگرد و جلد آخر که نمايه‌اي براي گزارش بيت‌هاي ۹ جلد پيشين است. نسخه‌اي علمي، انتقادي و تحقيقي بين شاهنامه‌هايي که در بازار کتاب موجود است از شاهنامه تصحيح دکتر جلال خالقي مطلق به عنوان پيراسته‌ترين و علمي‌ترين چاپ شاهنامه نام برده مي‌شود. اين چاپ را که جديدترين تصحيح شاهنامه شناخته مي‌‎شود، ويژگي‌هاي خاص خودش را دارد. از جمله اينکه در آن ۱۶ دست‌نويس شاهنامه دستمايه قرار گرفته است که در ميان اين ۱۶ نسخه، نسخه فلورانس هم ديده مي‎شود. نسخه فلورانس قديمي‌ترين نسخه شاهنامه شناخته مي‎شود و قدمت آن به سال ۶۱۴ هجري قمري برمي‌گردد. روش تصحيح خالقي را - آن‌طور که خود او هم بر آن تاکيد داشته- روشي «علمي، انتقادي و تحقيقي» مي‌دانند. براي هر يک از اين ۳‌جنبه مي‎توان دلايلي ذکر کرد. شاهنامه تصحيح جلال خالقي مطلق از آن جهت علمي است که نسخه‌هاي خطي زيادي در آن مورد بررسي قرار گرفته و گزارش شده است. همين‌طور در انتقادي دانستن آن بايد گفت که از نويسش دشوارتري بهره برده و نيز از آن جهت بايد آن را تحقيقي دانست که در ارتباط با نکات مختلف و جزييات فراواني از شاهنامه يادداشت‌هاي توضيحي قابل‌اعتنايي دارد. البته ناگفته نماند که اين تصحيح بيشتر به درد رويکرد‌هاي پژوهشي و نسخه‌شناسانه مي‌خورد براي مخاطبان عام‌تر که صرفا دغدغه شاهنامه‌خواني دارند، چندان راهگشا نيست. البته مصحح بعد از انتشار اين نسخه از شاهنامه، کتابي از متن شاهنامه را نيز بدون پانويس و خالي از توضيحات انتقادي منتشر کرد که از آن به عنوان چاپي مناسب براي کساني که هدف‌شان صرفا شاهنامه‌خواني و لذت بردن از آن است، ياد مي‎شود. چاپي که مقدمه مفصلي دارد که هم سبب آشنايي خواننده کمتر آشنا با فردوسي مي‌شود و هم او را به فراگيري مهارتي فرا مي‌خواند که با اتکا به آن بتواند کتاب فردوس را به دور از غلط‌خواني‌هاي متداول مطالعه کند. دست‌مايه پژوهش، محرک خلاقيت «شاهنامه با تصحيح انتقادي و شرح يکايک ابيات» اثر مهري بهفر از آن کتاب‌هايي است که علاوه بر جامعيتي که دارد، براي خود اهالي ادبيات خلاقه، يعني کساني که دستي بر آتش سرودن شعر، نوشتن داستان يا حتي کساني که به‌طور حرفه‌اي مخاطب ادبيات کلاسيک فارسي هستند، کتاب مهمي است. کتاب البته اين اندازه از راهگشايي را از همان جامعيت خود مي‌گيرد؛ جامعيتي که با دانش و تدقيق مصحح، تک‌تک ابيات شاهنامه را شامل مي‌شود و از اين منظر براي هر خواننده‌اي با هر ميزان مطالعه در باب ادبيات کلاسيک و خاصه شاهنامه فردوسي، کتابي مهم است. کتابي که هم مي‌توان به پژوهشگران توصيه‌اش کرد، هم به دانشگاهيان، هم به نويسندگان و شاعران و هم به مخاطبان جدي و حرفه‌اي ادبيات اعم از کلاسيک و مدرن. بهفر در مورد کار خود گفته است: «وقتي با متوني سر و کار داريم که پيش از عصر چاپ پديد آمده‌اند و نسخه مورد تاييد مولف يا نسخه دست‌خط مولف آن وجود ندارد، چه خواننده عادي باشيم چه محقق حتما لازم است متني را در دست داشته باشيم که تصحيح انتقادي، يعني تصحيح علمي و غير ذوقي و غير دلبخواهي شده باشد همچنين ضبط‌هاي ديگر نسخه‌ها را نيز در اختيار بگذارد.» حرف‌هايي که به خوبي ضرورت نگاه انتقادي به متن کهن و قرائت حاصل از اين نگاه انتقادي را نزد راوي حکايت مي‌کند. اگر بناست چند کتاب مهم از ميان انبوه آثار مربوط به فردوسي را به کسي پيشنهاد کنيم، قطعا يکي از مهم‌ترين آن‌ها «شاهنامه با تصحيح انتقادي و شرح يکايک ابيات» مهري بهفر است. #باهم_شکستش_مي‌دهيم ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد