فرهيختگان/ بخش عمدهاي از بحران سيستم بانکي ايران ناشي از وجود بدهکاران بزرگي است که هر از چندي خبر فرار يا ورشکستگيشان، فضاي رسانهاي کشور را پر ميکند. هرچند بانکها نيز بهدليل شکل وثايق دريافتي و شيوه اعطاي تسهيلات در بسياري از موارد در جايگاه متهمان مينشينند اما بهنظر ميرسد در شرايطي که شفافسازي با منافع بسياري از مفسدان اقتصادي و شايد بانکها در تناقض است، ارائه اطلاعات و اخبار مربوط به بدهکاران بانکي، چشمانداز درستي پيشروي سياستگذاران براي جلوگيري از جولان بيشتر مفسدان اقتصادي قرار دهد. در اين گزارش که براساس صورت مالي بانک تجارت در سهماهه سال 98 ارائه شده است، 18 گروه حقيقي و حقوقي که بيشترين تسهيلات را از بانک مذکور دريافت کردهاند مورد بررسي قرار داده شده است.
بدهي 2 هزار و 124 ميليارد توماني شهرداري مشهد
طبق آمارهاي ارائهشده از سوي بانک تجارت، از مجموع 18 هزار و 560 ميليارد تومان تسهيلات و تعهدات کلان اين بانک، بيش از دوهزار و 124 هزار ميليارد تومان آن مربوط به تسهيلات و تعهدات شهرداري مشهد است که از اين ميزان 380 ميليارد تومان تسهيلات جاري و هزار و حدود 744 ميليارد تومان تسهيلات غيرجاري است. شهردار مشهد در تيرماه امسال اعلام کرد سال گذشته ۵۵۰۰ ميليارد تومان از بدهيهاي شهرداري مشهد را که از گذشته باقيمانده بود پرداخت کرده است. وي از بانک مرکزي خواسته بود براي انتشار ۷۰۰ ميليارد تومان اوراق مشارکت را که پايان سال 97 مجوز آن صادر شده است، مهلت دهد.
هزار و 151 ميليارد تومان؛ بدهي شهرداري تهران
طبق اطلاعات منتشرشده از سوي بانک تجارت، پس از شهرداري مشهد، شهرداري تهران بيشترين تسهيلات و برمبناي آن بيشترين تعهدات را در سال 97 به بانک مذکور دارد، بهطوري که تسهيلات و تعهدات شهرداري تهران در سال 97 بيش از هزار و 151 ميليارد تومان است. اين مبلغ ميزان تسهيلات جاري شهرداري تهران را نشان ميدهد و با توجه به اينکه در فهرست دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت، تسهيلات غيرجاري شهرداري تهران، عدد صفر را نشان ميدهد، در نتيجه شهرداري تهران درمجموع همان هزار و 151 ميليارد تومان را در قالب تسهيلات جاري دريافت کرده است.
هزار و 807 ميليارد تومان تسهيلات غيرجاري
در فهرست بدهکاران بانکي نام چند فرد حقيقي که از بانک تجارت تسهيلات دريافت کردهاند نيز به چشم ميخورد. در سومين رديف از فهرست دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت، نام جواد توکليطرقي ذکر شده است. وي مديرعامل فولاد نطنز و ذوبآهن نطنز است. طبق صورت مالي بانک تجارت، بدهي توکلي به اين بانک بيش از هزار و 807 ميليارد تومان برآورد شده که در زيرمجموعه تسهيلات غيرجاري صورت مالي بانک تجارت ذکر شده است.
2.8 هزار ميليارد تومان مجموع بدهي دو گروه
در فهرست مذکور، پس از نام جواد توکليطرقي، نام مجتمع فولاد مبارکه اصفهان و گروه مخابرات ايران ذکر شده است. طبق آمار موجود، ميزان تسهيلات جاري اين مجتمع معادل 868 ميليارد و 668 ميليون و 700 هزار تومان است. بدهي اين مجتمع به بانک تجارت طبق صورت مالي اين بانک، بيش از هزار و 523 ميليارد دلار برآورد شده است. مجتمع فولاد مبارکه اصفهان طبق آماري که در جدول مندرج در اين گزارش ذکر نشده، 75 ميليارد و 606 ميليون تعهد خالص و بيش از 214 ميليارد و 458 ميليون تومان تعهد ناخالص به بانک تجارت داشته است. مضاف بر اينکه قيمت تمامشده سهام اين گروه نيز رقمي معادل 440 ميليارد و 151 ميليون و 200 هزار تومان محاسبه شده است. در نتيجه بدهي اين گروه صنعتي به بانک تجارت بيش از هزار و 523 ميليارد و 278 ميليون تومان است. بدهي گروه مخابرات ايران نيز در مجموع هزار و 370 ميليارد تومان برآورد شده که از اين ميزان هزار و 252 ميليارد تومان مربوط به تسهيلات جاري است.
بدهي گروه صنعتي ايرانخودرو و تمامي شرکتهاي زيرگروه اين مجموعه طبق آمار بانک تجارت، رقمي معادل هزار و 89ميليارد و 808 ميليون تومان محاسبه شده که از اين ميزان هزار و 69 ميليارد و 728 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و 14 ميليارد و 152 ميليون و 300 هزار تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري اين مجموعه است. بهعبارت ديگر، بدهي زيرگروه ايرانخودرو به بانک تجارت در قالب بدهيهاي جاري و بدهيهاي معوقه، درمجموع هزار و 83 ميليارد و 935 ميليون و 200 هزار تومان است.
2 هزارميليارد تومان، بدهي مپنا به 2 بانک
طي هفته جاري گزارشي از وضعيت مالي بانک پاسارگاد و ميزان تسهيلات و مطالبات اين بانک منتشر شد که نشان ميداد گروه مپنا در رديف هفتم بيشترين تعهدات و تسهيلات دريافتي از بانک پاسارگاد قرار دارد. مجموع تسهيلات و تعهدات اين گروه به بانک پاسارگاد حدود هزار و 56 ميليارد تومان برآورد شده که ازمجموع مبلغ مذکور، 574 ميليارد تومان آن مربوط به تسهيلات جاري شرکت و حدود 482 ميليارد تومان آن نيز مربوط به تعهدات و تسهيلات غيرجاري است. نکته قابلتوجه اينکه گروه مپنا علاوهبر بانک پاسارگارد رقمي معادل 953ميليارد تومان تسهيلات نيز از بانک تجارت دريافت کرده که از اين ميزان 374 ميليارد و 987 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و 45 ميليارد و 692 ميليون و 600 هزار تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است. بر اين اساس بدهي گروه مپنا بيش از دوهزار ميليارد تومان تنها به دو بانک پاسارگاد و تجارت است.
دوباره دانيالزاده و بدهي 991 ميلياردي
يکي از شخصيتهاي حقيقي دريافتکننده تسهيلات از بانک تجارت، رسول دانيالزادهنمين، مديرعامل کارخانه فولاد گيلان و فولاد کاويان است. نام دانيالزاده با قصر بزرگ فرمانيه گره خورده است؛ قصري که تنها بخش کوچکي از دارايي دانيالزاده را تشکيل ميدهد. او که سال 95 به جرم بدهي 2600 ميليارد توماني به بانک دستگير و محاکمه شد، سال گذشته نيز طبق گزارش صورت مالي بانک تجارت، ۹۱۱ ميليارد و 997 ميليون تومان تسهيلات جاري از بانک تجارت دريافت کرده است. اين بدهکار بانکي در دهه 70 نيز با اخذ وامها و السيهاي کلان به اسم کارخانه نورد سمنان که در اغلب موارد با تخلف در اسناد و محل مصرف همراه بود، بهسرعت به يک سرمايهدار تبديل شد. حمايت مالي از برخي مديران بانکي و سرويسگرفتن در تسهيلات بانکي شگرد او بود. اين ترفندها موجب شد معوقات او تنها به بانک ملي از سقف 3000 ميليارد تومان بگذرد! او با اين ترفند منابع لازم براي خريد فولاد کاويان و مجتمع فولاد گيلان را به دست آورد و علاوهبر آن، املاک و برجهاي عظيمي در داخل و خارج ساخت. براي مثال دانيالزاده با ارائه چکهايي با مبالغ ميلياردي در وجه همسر يکي از سياسيون و اهداي يک واحد منزل مسکوني به ارزش 16ميليارد تومان در ميدان تجريش تنها بخشي از همکاري آن فرد با اين مفسد اقتصادي را نشان ميدهد.
اما در ادامه ليست دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت، نام شرکت سايپا در رديف نهم آمده است. سايپا بيش از 903ميليارد تومان تسهيلات از بانک تجارت دريافت کرده که از اين ميزان 810 ميليارد و 604 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و 82 ميليارد و 115 ميليون تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است. شرکت ايرانخودرو نيز که در رديف يازدهم بيشترين دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت قرار دارد، در سال 97، 773 ميليارد و 497 ميليون تومان تسهيلات از بانک مذکور دريافت کرده که از اين ميزان 589 ميليارد و 250 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري است.
اين شرکت طبق صورت مالي بانک تجارت، تسهيلات غيرجاري خود را تسويه کرده است. پس از شرکت ايرانخودرو، 6 گروه سرمايهگذاري توسعه ملي، مهندسي نفت و گاز سپانير، سرمايهگذاري اهداف، گروه مديريت سرمايهگذاري اميد و بانک گردشگري بهترتيب در رديف دوازدهم، چهاردهم، پانزدهم، شانزدهم و هفدهم بيشترين دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت قرار دارند. ميزان تسهيلات دريافتي سرمايهگذاري گروه توسعه ملي معادل 769ميليارد و 337 ميليون تومان بوده که از اين ميزان بيش از 695 ميليارد و 435 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و 25 ميليارد و 141 ميليون تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است.
همچنين گروه مهندسي نفت و گاز سپانير با دريافت 51ميليارد و 648 ميليون تومان تسهيلات جاري و 821 ميليارد و 153 ميليون تومان تسهيلات غيرجاري و درمجموع با دريافت 885 ميليارد و 520 ميليون تومان، چهاردهمين وامگيرندهاي است که بيشترين تسهيلات را از بانک تجارت دريافت کرده است. دو گروه سرمايهگذاري اهداف و مديريت سرمايهگذاري اميد نيز به ترتيب 739 ميليارد و 178 ميليون تومان و 725ميليارد و 812ميليون تومان تسهيلات از بانک تجارت دريافت کردهاند. ميزان تسهيلات دريافتي بانک گردشگري نيز معادل 633ميليارد و 40ميليون تومان است که از اين ميزان 12 ميليارد و 32 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و 618 ميليارد و 931 ميليون تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است.
ارائه تسهيلات 903 ميلياردي به يک ابرمفسد اقتصادي!
اما شايد پيش از گروهاي ذکرشده در پاراگراف بالا، نام چند شخصيت حقيقي ديگر ميان فهرست دريافتکنندگان تسهيلات از بانک تجارت ذکر شده است. برادران ريختهگران اصفهاني دهمين تسهيلاتگيرندهاي است که معادل ۸۵۷ ميليارد و ۷۶۸ ميليون تومان تسهيلات از بانک تجارت دريافت کرده که از اين ميزان 83 ميليارد و 244 ميليون و 900 هزار تومان مربوط به تسهيلات جاري و 774 ميليارد و 523 ميليون تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است. بهروز، فيروز و شهرام ريختهگران، سرمايهداران بزرگ اصفهاني هستند که بهواسطه ارتباط و رانت عظيمي که پدرشان در دولتهاي نهم و دهم داشت به ثروتي افسانهاي دست يافتند. در اين ميان با هدف برندسازي و استفاده تبليغاتي، بخش کوچکي از سرمايه خود را در فوتبال سرمايهگذاري کردند. بهروز در خانواده ريختهگران نقش اساسي دارد. او در سال ۸۱ گروه توسعه صنعتي ماهان سپاهان را که بعدا به يکي از بزرگترين مجموعههاي کشور تبديل شد، تاسيس کرد. اين مجموعه هماکنون داراي مجموعههايي ازجمله پتروشيمي اصفهان، فولاد ماهان سپاهان، توسعه برق صنعتي ماهان، باشگاه فرهنگي-ورزشي فولاد ماهان سپاهان، صنايع بستهبندي پويانگار، شرکت آرد شيراز، شرکت دادلي، صنايع خودروسازي ماهور اسپادانا، بازرگاني فيروزصفه سپاهان، شرکت فرو گاز اصفهان، پتروشيمي بيستون، شرکت شايان اسپادانا و مجموعههايي ديگر است.
نکته قابلتوجه اينکه بهروز ريختهگران در بانک سرمايه دهها پرونده تخلف فساد مالي متنوع در اغلب بانکها و پتروشيميها از وي به ثبت رسيده است. وي چهارمين بدهکار بزرگ بانک سرمايه نام گرفته که در گزارشي بهعنوان «ابروامگيرندگان بانک سرمايه» که در همين روزنامه به چاپ رسيد، عنوان شد «وي از طريق سه شرکت پتروصنعت صفه، فولاد ماهان سپاهان و نگين تجارت اسپادانا چندين فقره وام بانکي از بانک سرمايه دريافت کرده و براساس صورت مالي سال 97، وي درمجموع 880 ميليارد و 424 ميليون تومان به بانک سرمايه بدهکار است. ريختهگران براي دريافت اين وامهاي کلان درمجموع دو چک شخصي به ارزش 240 ميليارد تومان بهعنوان وثيقه به بانک ارائه کرده است.» ريختهگران که به جرم فساد اقتصادي بازداشت شده بود در خردادماه امسال به قيد وثيقه آزاد شد. آزادي وي به قيد وثيقه واکنشهاي فراواني از سوي کاربران فضاي مجازي بههمراه داشت.
بدهي 710 ميليارد توماني يک خيريه
گروه موليالموحدين(ع) که در رديف سيزدهم دريافتکنندگان بيشترين تسهيلات از بانک تجارت قرار دارد، درمجموع ۷۶۳ ميليارد و 302 ميليون تومان تسهيلات از بانک تجارت دريافت کرده که از اين ميزان 710 ميليارد و 240 ميليون تومان مربوط به تسهيلات جاري و دوميليارد و 15 ميليون تومان مربوط به تسهيلات غيرجاري است. موسسه موليالموحدين(ع) يک موسسه خيريه بود که با کمکهاي دولتي و جمعي از خيران استان کرمان در اين استان تشکيل شد. سرمايه اين موسسه در اواخر سال 84 به بيش از هزار ميليارد تومان رسيد که اين مبلغ براي يک موسسه خيريه مبلغ بسيار زيادي بهشمار ميرفت. زنگ خطر تغيير دولت وقت موجب شد هياترئيسه موسسه خيريه موليالموحدين(ع) در يک اقدام عجيب و غيرمنتظره بند ۱۳ اساسنامه را تغيير داده و موسسه خيريه را موروثي کنند. موسسه خيريه موليالموحدين(ع) صددرصد سهام ماهاناير و ۵۰ درصد سهام کرمانخودرو را نيز در اختيار دارد.
کنار گذاشتن موسسان حقوقي و انتخاب ۱۱ نفر از شخصيتهاي حقيقي که عمدتا از نزديکان و افراد مورد اعتماد يک فرد خاص بودند، باعث شد شبهه سوءاستفادههاي شخصي در اين موسسه پررنگتر شود. در اين ميان عدم ارائه گزارش عملکرد مالي شفاف توسط هياتامنا به تقويت اين شبهه دامن زد. موسسه خيريه موليالموحدين(ع) امروز داراي ميلياردها تومان سرمايه و در بيش از ۳۰ شرکت سهامدار است. از آنجاکه اين موسسه هيچ گزارشي از عملکرد اقتصادي خود ارائه نداده است و به باور موسسان آن، موسسه خيريه نياز به ارائه گزارش عملکرد ندارد، لذا نميتوان برآورد دقيقي از عملکرد اين موسسه داشت. با وجود اين، طبق قانون اين موسسه بايد گزارشي از اقدامات خود ارائه دهد. در حال حاضر آنچه مسلم است اينکه اين موسسه ۷۶۳ ميليارد و 302 ميليون تومان به بانک تجارت بدهکار است.
بدهي 577 ميليارد توماني ابر ميلياردر ايراني
اما در رديف هجدم دريافتکنندگان بيشترين تسهيلات از بانک تجارت، نامآشناي ديگري به چشم ميخورد که همواره بهعنوان يک ابرسرمايهدار شناخته ميشود. محمدرضا زنوزيمطلق که جزء بزرگترين بدهکاران بانکي کشور است، سهامدار، مدير و مالک چندين شرکت صنعتي، توليدي، علمي، خدماتي و بانکي است. رياست هيات بدمينتون استان آذربايجانشرقي، کوچکترين سمت او به حساب ميآيد. او در سال ۹۱ بهخاطر بدهي بانکي روانه زندان شد که با پرداخت ۱۳۸۰ ميليارد تومان از بدهيهاي خود و تعويق بقيه بدهيها آزاد شد. ميزان تسهيلات غيرجاري زنوزيمطلق، 577 ميليارد و 107 ميليون و 900 هزار تومان است.
بازار