برگزیده

رابطه قیمت موز و دلار در بازار

دنياي اقتصاد

بروزرسانی 1399/07/03 - 07:12

دنياي اقتصاد/ برخي از مردم براي ارزيابي نوسانات دلار احتياجي به رفتن به صرافي‌ها يا چک کردن قيمت ارز در گوشي‌هاي خود ندارند. وقتي که وارد بازار ميوه مي‌شوند و قيمت يک کيلو موز را در تابلوي ميوه‌فروشي‌ها نگاه مي‌کنند، احتمال مي‌دهند که نرخ دلار در بازار آزاد نيز به چه ميزان تغيير کرده و سطح حدودي آن چقدر است. در نتيجه اين ادعا وجود دارد که يک کيلو موز به‌عنوان يک معيار (Benchmark) در ذهن مردم نقش بسته است؛ اما اين موضوع تا چه حد قابل اتکا است و آيا آمارها نيز اين موضوع را تاييد مي‌کنند؟‌ بررسي‌ها حاکي از آن است که در طول ۴۰ ماه اخير، قيمت دلار و هر کيلو موز ضريب همبستگي بالاي ۹۰ درصد را ثبت کرده‌اند و هر افت و خيزي در دلار به سرعت در اين ميوه پرطرفدار نيز منعکس مي‌شود. دليل اين همبستگي بالا، سطح قابل توجه واردات موز بوده که قيمت هر کيلو از آن را به يک دلاردر بازار آزاد ميخکوب کرده و موز را به‌عنوان معياري براي سنجش قيمت دلار معرفي کرده است.
موز پر‌طرفدار‌ترين ميوه وارداتي ايران است. واردات اين محصول ۹۹ درصد نياز بازار را تامين مي‌کند و تنها يک درصد موز مصرفي توسط باغداران داخلي تامين مي‌شود. بسياري بر اين عقيده هستند که همانند گذشته، به‌دليل وارداتي بودن اين ميوه گرمسيري، قيمت يک کيلو موز با قيمت يک دلار برابر است. بررسي‌هاي آماري نشان مي‌دهد که قيمت موز و دلار همبستگي بالايي در چهل و يک ماه گذشته داشته‌‌اند. اگرچه که در ماه‌هاي اخير و با شروع فصل گرما، اندکي فاصله ميان اين دو دوست قديمي افتاده است. بررسي دنياي‌اقتصاد از روند قيمت موز و دلار نشان مي‌دهد، ۴ ويژگي از قبيل تورم بالا، شيوع بيماري کرونا، کمبود ارز و سياست‌گذاري‌هاي يک شبه، تا حدودي موجب اختلاف قيمتي موز و دلار شده است. به بياني ديگر اگرچه انتظار مي‌رفت موز با نزديک شدن به فصل پاييز، قيمتي نزديک‌تر به قيمت روز دلار داشته باشد اما مطابق پيش‌بيني‌ها رفتار نکرده و با حداقل ۵ هزار تومان کمتر در بازار عرضه شده است. اما در بازه بلندمدت اين رابطه قيمتي ميان موز و دلار مشاهده مي‌شود.

موز يکي از محبوب‌ترين ميوه‌ها در جهان است. با اينکه در مناطق محدودي از دنيا اين ميوه پرورش مي‌يابد ولي طرفداران زيادي در سراسر دنيا دارد. کشورهاي هند، چين، اوگاندا، فيليپين و اکوادور به ترتيب بزرگ‌ترين توليد‌کنندگان موز جهان هستند. همچنين طبق آمار و داده‌هاي جهاني، به ترتيب کشورهاي اکوادور، کاستاريکا، کلمبيا و فيليپين در جايگاه بزرگ‌ترين صادر‌کنندگان قرار گرفته‌اند. برخي با اقتدار اين ميوه را پر‌طرفدار‌ترين ميوه در دنيا مي‌دانند. اين ميوه به صورت درختچه‌اي با تنه بلند و نسبتا محکم شناخته مي‌شود. موز در مناطق گرمسير کشت و توليد مي‌شود. ايران در مناطق محدودي شرايط مناسب کشت اين ميوه را دارد. باغ‌هاي موز در استان‌هاي سيستان و بلوچستان، کرمان و هرمزگان به صورت گسترده ديده مي‌شود. به‌عنوان مثال، استان سيستان و بلوچستان بزرگ‌ترين توليد‌کننده موز کشور است و از هر هکتار از باغات اين استان حدود۳۰ تن برداشت مي‌شود.

ميل بر واردات موز
با اين حال، موز همواره يکي از گران‌ترين ميوه‌هاي پرمصرف موجود در بازار داخل بوده، بالا بودن قيمت اين ميوه در ايران دلايل مختلفي دارد. برخي يکي از دلايل گراني را دشواري کشت اين محصول در داخل کشور بيان کرده‌اند. بعضي از مسوولان بر اين باورند توان توليد داخلي حتي در به صرفه‌ترين و کارآترين شرايط، به ميزان يک سوم واردات خواهد رسيد. برخي نيز با ديدي واقع‌بينانه به کوتاه‌مدت و ميان‌مدت، افزايش ظرفيت توليد اين ميوه در داخل ايران را تقريبا غيرممکن دانسته‌اند. به هر حال توليد داخل به اندازه‌اي نيست که پاسخگوي بازار ايران باشد و ايران براي تامين نياز داخل، ناگزير از واردات اين محصول است. البته تا زماني که نرخ دلار حدود ۵ هزار تومان بود؛ بعضي از کارشناسان اقتصادي در ايران توليد موز را فاقد توجيه اقتصادي مي‌دانستند و به باغداران توصيه مي‌کردند کشت محصول ديگري را جايگزين کنند. هزينه پرورش و توليد موز در ايران بسيار بالاست و از آنجا که واردات با دلار ارزان در بازار اين محصول انجام مي‌شده؛ قيمت بازار به نفع پايين‌تر بودن قيمت محصول وارداتي حفظ مي‌شده و توليد در باغات ايران به‌دليل هزينه توليد بالا به صرفه نبوده است. بنابراين به زبان اقتصادي، اين کالا در کشور از مزيت نسبي براي توليد برخوردار نبوده است.

بنابراين، ۹۹ درصد موجودي بازار وارداتي است و توليدات داخلي در بازار سراسري ميوه و تره‌بار ظاهر نمي‌شوند. به گفته برخي مسوولان، به‌دليل ظاهر نه چندان مجلسي موز توليد داخلي، از اين محصول بيشتر در توليد انواع دسر و آب‌گيري استفاده مي‌شود. در حال حاضر با کمبود منابع ارزي، براي بانک مرکزي به صرفه نيست براي بسياري از کالاهاي وارداتي ارز اختصاص دهد؛ در نتيجه انتظار مي‌رود که قيمت موز در دوره‌هايي که قيمت ارز با افزايش مواجه بوده، رشد بيشتري داشته باشد. اما شواهد نشان مي‌دهد در دو دوره زماني قيمت موز به اندازه پيش‌بيني‌ها افزايش نداشته است. به‌نظر مي‌رسد بهترين تفسير فاصله زياد قيمتي اين دو متغير در بازه زماني تير ماه تا ابتداي آذر سال ۱۳۹۷، جدا از تغييرات عرضه و تقاضا، به سياست‌هاي بانک مرکزي بستگي دارد.

رابطه قيمت موز و دلار
براي رسيدن به چگونگي رابطه قيمت موز و دلار، «دنياي‌اقتصاد» روند قيمتي و اطلاعات موجود در بازار و ابلاغيه‌هاي سازمان‌ها و نهادهاي مربوطه را مورد بررسي قرار داد. در بررسي روند قيمت، از ابتداي سال ۹۶ تا ابتداي شهريور ۹۹، شاهد همبستگي بالاي اين دو متغير هستيم. به طوري که ضريب همبستگي قيمت دلار و موز بالاي ۹/ ۰ در ۴۱ ماه مورد بررسي بوده است. اين ضريب همبستگي بيانگر شدت زياد و مستقيم رابطه بين دو متغير نرخ دلار بازار و قيمت موز است. از طرفي مي‌دانيم که نرخ ارز در ايران داراي نوسانات بسيار بالايي است. سوالي که در اينجا مطرح است اين است که قيمت دلار به‌عنوان يک کالاي بادوام و قيمت موز به‌عنوان يک کالاي مصرفي بي‌دوام چطور به اين اندازه همگرا هستند. مطابق بررسي‌ها تغييرات قيمت موز هم تحت‌تاثير قيمت دلار و هم تحت‌تاثير تغييرات عرضه و تقاضاي بازار اين محصول قرار دارد.

واردات موز به ايران چگونه است
در سبد خانوارهاي ايراني، موز به‌عنوان يک ميوه پرمصرف محسوب مي‌شود. سازمان غذا و کشاورزي ملل متحد(FAO) نتايج اوليه بررسي بازار موز سال ۲۰۱۹ را منتشر کرده است. در اين گزارش، واردات ناخالص موز جهان براساس نام کشور‌ها منتشر شده است. در سال‌هاي ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ به‌طور ميانگين واردات ناخالص موز ايران ۲۱۲ هزار تن بوده است. براي سال‌جاري اطلاعات جهاني در دسترس نيست، ولي به گفته نايب‌رئيس اتحاديه ملي محصولات کشاورزي ايران تا ابتداي سال‌جاري، هر هفته يک کشتي حامل ۳ تا ۵ هزار تن موز از فيليپين و اکوادور وارد کشور شده است. همچنين آمار گمرک نشان مي‌دهد در بهار امسال نزديک به ۱۴۰هزار تن از اين ميوه به کشور وارد شده، رقمي که در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته ۲۹درصد رشد داشته است. همچنين به نقل از سخنگوي گمرک، در چهار ماه ابتدايي امسال حدود ۱۷۳ هزار و ۶۲ تن به ارزش ۱۱۳ ميليون و ۶۸۱ هزار و ۷۷۶ دلار از هفت کشور اکوادور، هند، فيليپين، ترکيه، روسيه، ويتنام و امارات وارد کشور شده است. نکته جالب اين است که رديف بودجه‌اي اين ميوه در ابتداي سال ۱۳۹۹ تغيير کرد و دولت به‌طور ناگهاني خبر داد که ثبت‌سفارش براي واردات اين ميوه خوشمزه انجام نمي‌دهد. از طرفي بانک مرکزي حاضر به تخصيص دلار به موز‌هاي سفارش داده شده نبود؛ در نتيجه مقدار زيادي از اين محصول در گمرک منتظر ترخيص شدن و رسيدن به بازار مصرف ماند. عدم ثبت‌سفارش تاکنون ادامه دارد و تنها کساني که سفارش آنها از پيش ثبت شده، مجوز واردات دارند. چنين شرايطي باعث گرانبها شدن مجوز واردات در گمرک شده، تا جايي که گفته شده مجوز‌هاي واردات موز با قيمت‌هاي ميلياردي مبادله شده است. از طرفي در انتظار عرضه ماندن و احتمال خرابي اين کالاي خوراکي مانع از گراني خيلي زياد در بازار نهايي شده است.

کسادي بازار موز به‌دليل کرونا
وارداتي بودن اين ميوه دليل منطقي براي اثرگذاري نرخ ارز بر قيمت آن است. مثلا مي‌توان با توجه به نرخ دلار متوجه شد قيمت حدودي يک کيلو موز در مراکز ميوه و تره‌بار با چه قيمتي مبادله مي‌شود. ولي جدا از نرخ دلار عوامل متفاوت ديگري نيز بر عرضه و تقاضاي اين ميوه گرم سيري دخيل هستند. نگاهي به آمارها نشان مي‌دهد، مصرف اين ميوه به متغيرهاي فصلي وابسته است. براي مثال عموما در تابستان به‌دليل افزايش تنوع ميوه، موز تقاضاي کمتري دارد و هرچه به فصول پاييز و زمستان نزديک‌تر مي‌شويم، با کاهش تنوع ميوه ها، تقاضا براي خريد موز زياد مي‌شود. با توجه به روند قيمتي موز هر سال شاهد سير کاهشي قيمت با شروع فصل تابستان هستيم. از طرفي با شروع فصل پاييز قيمت روندي فزاينده پيش مي‌گيرد. همچنين اثر کرونا بر تقاضاي اين ميوه را نمي‌توان ناديده گرفت و اين نکته را بايد اضافه کرد از آنجا که اين ميوه در مجالس کاربرد ويژه‌اي دارد، عدم برگزاري مراسم‌ها در تالار‌ها و... نيز باعث کاهش تقاضاي خريد موز شده است. روند قيمتي نشان مي‌دهد شيب کاهش قيمت موز در سال ۹۹ بسيار بالاتر از شيب کاهش قيمت در سال‌هاي ۹۶ و ۹۷ و ۹۸ بوده است؛ درحالي‌که انتظار مي‌رفت قيمت اين کالاي خوراکي با روند صعودي دلار همراه شود.

جدايي دو دوست قديمي
البته با افزايش نرخ دلار، قيمت موز نيز مانند ساير کالا‌ها افزايش داشته ولي با شروع فصل گرما در سال‌جاري، اين ميوه از انتظار معمول کمتر افزايش قيمت داشته است. پس عوامل ديگري نيز در دوران کرونا بر قيمت موز موثر بوده است. مثلا، سرعت تخريب موز زياد است، با اين حال براي نگهداري مي‌توان موز را به مدت يک تا ۴ هفته در دماي ۱۳ تا ۱۴ درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي ۹۰ تا ۹۵ درصد نگهداري کرد. دماي پايين‌تر از ۱۳ درجه باعث سرمازدگي و ايجاد رنگ تيره در پوست و گوشت و طعم بد ميوه خواهد شد. همچنين موز را در انبارهاي کنترل اتمسفر با غلظت مشخص اکسيژن و دي‌اکسيد‌کربن نگهداري مي‌کنند. با توجه به نگهداري دشوار اين ميوه، فروشنده با سودي پايين‌تر براي جلوگيري از خرابي ميوه آن را به بازار عرضه کرده و خواهد کرد. پس با وجود اينکه ميانگين نرخ دلار در هفته اخير ۲۷ هزار و ۳۵۰ تومان بود، ولي قيمت موز در حدود ۲۲ هزار تومان باقي مانده است.

علاوه‌بر اين، در تابستان امسال، قيمت جهاني موز روند کاهشي داشته و بازار مصرف جهاني اين ميوه با رکود مواجه بوده است. امسال در بازار جهاني انتظار مي‌رفت که موز با قيمتي پايين‌تر نسبت به سال گذشته در بازار عرضه شود. ولي در بازار ايران به‌دليل نرخ تورم و افزايش نرخ دلار و همچنين به علت بسته شدن ثبت‌سفارش، قيمت موز سير صعودي پيدا کرده بود. دولت از سال ۹۷ تخصيص دلار به واردات موز را لغو کرده است. قيمت موز در بازارهاي ميوه و تره‌بار با شروع سال ۹۷ ، آرامش نسبي قيمتي خود را از دست داد و سرعت بيشتري در افزايش قيمت نسبت به سال‌هاي قبل را شاهد بود. از طرفي با بسته شدن ثبت‌سفارش موز بازار فروش اين محصول در بنادر توسط دلالان و واسطه‌ها بالا گرفته، تا آنجا که آنها براي مجوز هر کيلو موز حدود ۸۰۰ تا ۸۵۰ تومان از وارد‌کنندگان موز دريافت مي‌کنند و اين هزينه در هيچ جا ثبت نمي‌شود؛ ولي در قيمت محصول محاسبه شده و توسط مصرف‌کننده نهايي پرداخت مي‌شود.

شاخص مالي يک خوراکي محبوب!
ارزيابي شاخص اقتصادي با يک غذاي خوراکي، تنها محدود به موز و دلار در ايران نيست. شاخص Big Mac از سوي مجله اکونوميست در سال 1986 به‌عنوان يک شاخص براي سنجش توان قدرت خريد (PPP) دو ارز در کشورها مختلف استفاده مي‌شود. اين شاخص در حقيقت، ارزش خريد يک همبرگر مک دونالد را به‌عنوان يک کالاي همگن در نظر مي‌گيرد و در نتيجه از طريق نسبت برابري ارزها، توان قدرت خريد ارزها را در کشورها مختلف ارزيابي مي‌کند. در حقيقت براي برابري قدرت خريد در کشورها بايد از يک سبد غذايي مشترک استفاده کرد که با توجه به گستردگي همبرگر مک دونالد در کشورها مي‌توان از اين شاخص غذايي براي مقايسه يک مفهوم اقتصادي بهره گرفت. اين امکان وجود دارد که قيمت يک نوع همبرگر در يک کشور اروپايي 6 دلار باشد؛ اما همان همبرگر با مشخصات مشابه در يک کشور آسياي‌شرقي به 4 دلار نيز برسد. در نتيجه عواملي مثل تقاضا، سطح قدرت خريد و نيروي کار نيز در قيمت آن کالا اثرگذار خواهد بود.