برگزیده

خسارت میلیاردی کاشت 20 هزار هکتار نهال نابارور

اعتماد

بروزرسانی 1400/12/19 - 08:35

خسارت میلیاردی کاشت 20 هزار هکتار نهال نابارور

اعتماد/در جریان نشست مشترک قوه قضاییه و وزارت جهاد کشاورزی، وزیر جهاد کشاورزی در خلال ارایه گزارش خود از میزان 20 هزار هکتار از نهال‌های غرس‌شده نابارور زیتون که میوه نمی‌دهد در اراضی کشاورزی کشور خبر داد. به گفته وی این نهال‌ها 8 سال پیش غرس شده و الان مشخص شده که اصلا باروری ندارد. او در فیلم کوتاهی که از این نشست بیرون آمده، معاون وزیر جهاد کشاورزی توضیح می‌دهد که این نهال‌ها در قالب «طرح طوبی» توسط یک شرکت بخش خصوصی تولید شده و پس از اعتراض‌هایی که به نابارور بودن آنها شده، موسسه ثبت گواهی نهال وزارت جهاد کشاورزی بررسی کرده و مشخص شده که این موضوع درست است.» این مقام وزارت جهاد کشاورزی در پاسخ به رییس قوه قضاییه که پرسیده بود «چه زمانی باید نابارور بودن نهال‌های زیتون مشخص می‌شد» ،می‌گوید «حداقل یک سال و حداکثر دو سال بعد باید تشخیص بدهند.» این نخستین‌بار نیست که اثرات هزینه‌ای طرح موسوم به «طوبی» در رسانه‌ها بازتاب پیدا می‌کند و در این نشست هم مشخص نشده که میزان زیان وارد شده به دلیل استفاده از نهال‌های نابارور چقدر بوده است. اما با نگاهی به عملکرد طرح پر سر و صدایی که آسیب‌های زیادی به بخش کشاورزی ایران زده می‌توان برآوردهایی از این خسارت‌ها داشت.

طرح طوبی چیست؟
سابقه طرح موسوم به طوبی به پیش از انقلاب بازمی‌گردد. در آن زمان طرح افزایش سطح زیر کشت زیتون توسط وزارت وقت کشاورزی مطرح شد. اما به دلیل مشکلات فنی و اجرایی به خصوص در ارتباط با تامین نهال و نداشتن فناوری تولید انبوه نهال زیتون، طرح مسکوت ماند. تا پس از اتمام جنگ تحمیلی و اواخر دهه 70 که این طرح بار دیگر از بایگانی طرح‌های بر زمین مانده وزارت جهادسازندگی وقت بیرون کشیده شد. اما این‌بار تغییراتی در آن داده شد؛ به گونه‌ای که یکی از اهداف اساسی طرح توسعه کشت زیتون، کشت این‌ گونه در اراضی ملی و اراضی شیبدار فاقد کاربری و ایجاد عرصه‌های جدید شد. این طرح در بهمن 1376 طی توافقی بین وزرای جهاد سازندگی و کشاورزی به علاقه‌مندان سرمایه‌گذاری معرفی شد. دو سال بعد با تخصیص اعتبارات مورد نیاز در قالب طرح ملی اجرایی شد. در این طرح مقرر شده بود که در یک دهه بعد سالانه 100 هزار هکتار به اراضی تحت پوشش اضافه شود.
چقدر بودجه گرفت؟
پیش‌بینی اولیه برای پرداخت اعتبار به این طرح، سالانه 40 میلیارد تومان بود. عددی که در زمان خود یک اعتبار هنگفت به حساب می‌آمد. هرچند به دلیل بروز مشکلات زیادی از جمله عدم تامین اعتبار پیش‌بینی‌شده و واگذاری اراضی، این طرح زمین خورد و در نهایت در سال 1384 متوقف شد. در گزارشی که سازمان امور اراضی کشور منتشر کرده، طی سال‌های 78 تا 84 مبلغ 4 میلیارد و 682 میلیون و 200 هزار تومان به این طرح اختصاص پیدا کرده است. طی این سال‌ها نزدیک به 1.6 میلیارد تومان نیز در قالب تسهیلات به متقاضیان پرداخت شده است. در سال 1386 و همزمان با ورود یک توده هوای سرد به کشور که حتی منجر به قطع راه‌های دسترسی در بسیاری از روستاهای شمال ایران شد؛ یک‌سوم از این باغات زیتون از بین رفت و دچار سرمازدگی شدید شد. از این 26 استانی که در قالب طرح طوبی دارای درختان زیتون شده‌اند؛ فقط 16 استان مستعد کشت زیتون بوده و باید پرسید با چه توجیه اقتصادی در 10 استان دیگر فرآیند کشت و ارایه زمین به کشاورزان آغاز شده است. برآورد می‌شود که مساحت باغ‌های زیتون پس از اجرای طرح زیتون به 105 هزار هکتار افزایش پیدا کرده اما به گفته مجری طرح زیتون در وزارت جهادکشاورزی، باغات مثمر زیتون در ایران فقط 35 هزار هکتار است و بیش از دوسوم این باغات، با درختان نابارور پوشیده است.
دولت چه کار کرد؟
در مقابل موج شدید خسارت به باغ‌های زیتون به دلیل نابارور بودن آنها ایجاد شده، دولت دست به استمهال وام کشاورزان و بخشودگی جریمه آنها زده است. اتفاقی که در نهایت به زیان انباشته بانک‌های عامل طرح طوبی شد. در واقع دولت به جای اینکه کشاورزان را از کشت غیراقتصادی زیتون بازدارد؛ هر سال فشار به بانک‌ها را بیشتر کرده است. در شمال کشور به‌دلیل گرمی هوا و عدم انطباق ارقام با شرایط اقلیمی درصد روغن زیتون استحصالی از باغ‌ها به‌شدت کاهش یافت و این باغ‌ها دیگر صرفه اقتصادی نداشتند. در خارج از شمال کشور نیز برای تولید روغن مناسب با کمبود آب روبرو بودیم. ضمن آنکه در سال ۹۲، مگس زیتون که آفت خطرناکی است به باغ‌ها حمله کرد و فقط در قزوین ۱۵ تا ۲۰ هزار تن میوه روی زمین ریخت.
شکست طرح طوبی
آنچه در جریان نشست مسوولان وزارت جهاد کشاورزی با رییس قوه قضاییه مطرح شده، نتیجه پافشاری در ترغیب کشاورزان برای توسعه باغات زیتون است؛ به گونه‌ای که موجب شده تا 105هزار هکتار باغ در 26 استان کشور ایجاد شود؛ اما به دلیل اینکه این طرح نیز مانند بیشتر پروژه‌های کشاورزی بدون پشتوانه کارشناسی اجرا شده، ماحصلی جز بار ندادن درختان در استان‌های غیر بومی نبوده است. فاجعه‌ای که در جریان طرح طوبی رخ داده به این شکل است: به جای اینکه تحقیق کنیم و ببینیم اقلیم‌های مختلف با چه واریته‌هایی سازگاری دارند، دو رقم بومی زیتون را انتخاب، تکثیر و به سراسر کشور ارسال کردیم. به باغداران زمین و وام دادیم تا باغ ایجاد کنند؛ این در حالی است که ارقام زیتونی که در زنجان خوب بار می‌دهند، قطعا در خوزستان به بار نمی‌نشینند. متولیان وزارت جهاد کشاورزی باید در هر استان و منطقه‌ای بر اساس شرایط اقلیمی، یک باغ سازگاری ایجاد می‌کردند. ۱۰ تا ۲۰ رقم زیتون در این باغ‌ها سازگاری کشت می‌شد تا اقلیم منطقه گونه سازگار را به آنها معرفی کند. با طبیعت نمی‌توان جنگید، بلکه باید با آن تعامل کرد. تمام هدف طرح طوبی این بود که ارقام روغنی در کشور کاشته بشوند و بخشی از روغن خوراکی مورد نیاز در داخل تولید شوند. یعنی ۸۰ درصد باغ‌ها زیتون روغنی برای استحصال روغن باشند و ۲۰ درصد کنسروی، اما دقیقا این نسبت‌ها عکس شدند و در حال حاضر حداکثر ۲۵ درصد زیتون روغنی در کشور کشت شده است.