"شباهنگ"نگین زیبا بر پهنه قیرگون آسمان شب زمستانی

نجوم ايران/ آسمان شب به دورازآلودگي هاي دست بشر روياييکه درعصر امروز نسل بشر خود را از آن دور مي بيند و براي رسيدن به آن بايد دستاز زندگي شهري کشيده و ساعاتي را در بيابان و يا دور از شهر بگذراند . آسمان شب در تمام فصول زيبايي هاي خاص خود را دارد ولي آسمان زمستاني به خاطر دارا بودن تعداد بيشتر ستارگان درخشان زيبايي هاي خيره کننده اي دارد , همچنين سرد بودن هوا و تلاطم جوي کمتر بر کيفيت مشاهده ستارگان مي افزايد . آسمان شب زمستاني با آن همه جواهرات رنگارنگ و زيبا و ستارگان پرفروغ , ستاره اي جواهر نشان وجود دارد به نام شباهنگ يا آلفاي سگ بزرگ . به اين ستاره آلفاي سگ بزرگ مي گويند چون درخشانترين ستاره از صورت فلک سگ بزرگ است و در اغلب موارد ستاره درخشان را با حرف آلفا از حروف يوناني مشخص مي کنند . نام ديگر اين ستاره تيشتر يا تَشتر است که در اوستا يشتي به همين نام وجود دارد که از نبرد نمادين اين ستاره با ستاره اَپوش (ستاره آلفا از صورت فلکي عقرب) صحبت مي شود که سمبلي از مبارزه آبادي و طراوت با خشکي و سردي است و يا حکايتي زيبا و خردمندانه از تغيير فصول است که گاهي تيشتر بر اپوش غالب مي شود که نشان از فصل پر نعمتي است و گاهي اَپوش بر تيشتر غالب مي آيد که نشان از فصل کم آبي و خشکي و سرديست . البته ناگفته نماند اين ستاره را با نام شعراي يماني نيز مي شناسند . ستاره شباهنگ رنگ آبي ملايمي دارد که نشان از دماي سطحي حدود 9000 درجه کلوين است و زماني که در يک شب زمستاني و صاف در پهنه آسمان قيرگون آن را مشاهد کنيم جواهري درخشنده را تداعي ميکند. اين ستاره با حدود 8 سال نوري فاصله از ما يکي از ستارگان نزديک به سامانه خورشيدي محسوب مي شود , به زبان ساده تر سال نوري يک يکاي مسافتي است که فاصله تا جرم آسماني را با آن بيان مي کنند و برخلاف اعتقاد عموم مردم يک يکاي زماني نيست . نور با سرعت 300,000 کيلومتر بر ثانيه حرکت ميکند که بسيار سرعت زيادي است و سريعترين سرعت در جهان شناخته شده است , حال نور زماني که قصد سفر از ستاره شباهنگ به سمت ما را مي کند 8 سال در راه است تا به ما برسد که باصطلاح مي گوييم فاصله شباهنگ از ما 8 سال نوري است يعني مدت زماني که طول مي کشد تا نور اين مسافت را طي کند . با اين اوصاف زماني که به ستاره شباهنگ نگاه مي کنيم در اصل نور 8 سال قبل آن را مي بينيم و نور الان آن را 8 سال بعد مي توان ديد که اين مسئله حتي براي خورشيد خودمان هم صادق است و اگر الان به خورشيد نگاه کنيم نور 8 دقيقه قبل آن را مي بينيم پس مسافت خورشيد از ما حدود 8 دقيقه ي نوري است يعني نور 8 دقيقه زمان نياز دارد تا از خورشيد به ما برسد . ستاره شباهنگ درخشانترين ستاره در نيم کره شمالي است که اين درخشندگي دليلي بر بزرگ بودن آن بر خلاف اعتقاد عموم مردم نيست چرا که نزديکي و بزرگي و دماي ستاره مي تواند در درخشندگي آن تاثير بگذارد و شباهنگ چون به نسبت به ما نزديک است و دماي سطحي زيادي هم دارد درخشان ديده مي شود هر چند از خورشيد خود ما بزرگ تر است ( دماي سطحي خورشيد حدود 6000 درجه کلوين و قطرش حدود 1,400,000 کيلومتر و قطر ستاره شباهنگ حدود ۲٬۳۸۰٬۰۰۰ کيلومتر و دماي سطحي آن حدود 9000 درجه کلوين است ). هر چند ستارگاني هم وجود دارند که از شباهنگ به ما نزديکترند ولي به خاطر کوچکي و دماي سطحي کم ديده نمي شوند . اين ستاره را در شبهاي پاييز و زمستان مي توان در آسمان ديد . در شبهاي پاييز اواخر شب به موقعيت مناسب براي مشاهد که جنوب شرق است مي رسد , البته قابل ذکر است اين ستاره هم به مانند ديگر اجرام آسماني از حوالي شرق طلوع ميکند و در حوالي غرب ,غروب ميکند پس زماني که در منطقه جنوب شرق قرار ميگيرد موقعيت مناسب مشاهده اي را دارد . همچنين در شب هاي زمستان بهترين موقعيت رصدي آن اتفاق مي افتد چرا که در ابتداي شب به موقعيت مناسب رصدي مي رسد و نياز نيست چون شبهاي اوايل پاييز براي ديدار آن تا اواخر شب صبر کرد . پس براي مشاهده آن کافي است در شبهاي سرد زمستان و حوالي ساعت 9 شب به سمت جنوب شرق بنگريم تا اين ستاره را در آسمان ببينيم و نکته جالب اينجاست که اين ستاره آنقدر درخشان هست که با ديگر ستارگان اشتباه گرفته نشود . در ضمن اگر افق جنوب شرق باز باشد مشاهده اين ستاره راحت تر مي شود .