ساخت بنا روی کره ماه با الهام از طرح معمار ایرانی

ساخت بنا روي‌‌ماه با الهام از کوير: پوريا ناظمي در وبسايت خود طي مصاحبه اي با استاد خليلي، چگونگي به وجود آمدن اين ايده را شرح مي دهد: «چند سال پيش زماني که براي انجام گفتگويي با نادر خليلي با دفتر او در کاليفرنيا تماس گرفتم، گفت اين روزها سرم خيلي شلوغ است، اما نمي‌توانم به در خواست گفتگويي که از سرزمينم مي‌آيد، پاسخ منفي بدهم. گفتگوي تلفني ما بيش از ۲ ساعت به طول انجاميد و در آن نادر خليلي از گذشته و آينده و اميدهايش گفت. از آن زمان که پس از پايان تحصيلاتش در رشته معماري و شروع به کار در رشته معماري برج ها و آسمانخراش‌ها، تحت‌تاثير گفته پسرش به مسابقه‌اي با خود دست مي‌‌زند. مسابقه‌اي که با آمدن به ايران و ۵ سال موتورسواري در کويرهايش و کشف رمز و راز معماري کويري به وجود مي‌آيد و آن را با معرفت مولانا در هم مي‌آميزد و در بازگشت به ايده جديد براي ساخت و ساز بناها با حداقل مصالح و هزينه و در عين حال مقاوم در برابر زلزله و ديگر بلاياي طبيعي مي‌رسد. طرحي که اگر چه از دل زمين تف ديده کوير ايران رسته، اما بازار آن تا ماه و مريخ گسترده شده است. استاد خليلي در آن مصاحبه مي گويد: «زماني که پس از پايان تحصيلاتم در ايران و ترکيه و آمريکا، در معماري داراي موقعيت بودم جمله‌اي از پسرم دگرگونم کرد. روزي به او گفتم چرا با دوستانت مسابقه نمي‌دهي و او گفت دوست دارم تنها و با خودم مسابقه دهم. گويي آتشي در دلم بيدار شد. من هم بايد به جاي مسابقه با ديگران با خودم مسابقه مي‌دادم. به ايران بازگشتم و از دل کوير ايران عصاره‌اي از معجزه خاک و آتش را يافتم.»

نادر خليلي به ايران بازگشت و ۵ سال را با موتورسيکلت خود به گشت‌ وگذار در کويرهاي ايران گذراند و به بررسي و آزمون و آزمايش بناهاي خشت و گلي سنتي ايران پرداخت و دريافت اين سازه‌ها تا چه حد با طبيعت اطرافشان سازگار است. در اين دوران بود که در دل کوير ايران تحقق روياهايي را ديد که مي‌توانست تا مرزهاي گسترده‌تري امتداد يابد. وي درباره تجربه اين دوران خود مي‌نويسد: «سرانجام اين روياها را در عالم حقيقت لمس کردم بي‌آن‌که با کسي جز با خودم مسابقه دهم. اسب‌ها هرگز با هم مسابقه نمي‌دهند، ما انسان‌ها هستيم که آنها را به مسابقه مي‌کشيم، اسب‌ها هنگامي‌که آزاد و سرمست هستند، به سرعت بادها مي‌دوند. زنبورهاي عسل نيز از هم پيشي نمي‌گيرند. همگي از گل‌ها کام دل بر مي‌گيرند و در پايان چيزي کمتر از شهد گل نمي‌آفرينند. پرندگان نيز در يک دسته و در زمان پرواز از هم جلو نمي‌زنند ولي همه آن ها به اوج مي‌رسند. ما انسان ها نيز گله وار آفريده نشده‌ايم که با هم مسابقه زندگي دهيم. ما تک تک به وجود آمده‌ايم تا زيست کنيم و به اوج لايتناهي برسيم.» و اين‌گونه نادر خليلي گام در راه مسابقه‌اي يک نفره گذاشت. يکي از دغدغه‌هاي اصلي او در طول مدت فعاليت حرفه‌ايش اين بود که چگونه مي‌توان بناها و ساختمان‌هايي ساخت که علاوه بر بيشترين سازگاري با طبيعت، بتوانند در برابر بلاياي طبيعي و به خصوص زلزله مقابله کنند. وي اين هدف را يکي از دلايل فعاليت هايي مي‌دانست که از مدتي قبل آغاز کرده بود. وي مي‌گويد: «علم و تجربه در غرب در اين مورد يک جواب راحت و درست به من داده بود: خانه‌ها را با بتون و فولاد بايد ساخت. مدت‌ها طول کشيد تا بفهمم اين پاسخ نه درست بوده است و نه راحت.» به اين ترتيب وي با آزمون و آزمايش بناهاي تاريخي و خشت و گلي به گفته خود متوجه جايگاه بي‌نظير عناصر اربعه تاريخي (آب – باد – خاک – آتش) شد و به بررسي دقيق‌تر خشت‌ها پرداخت و متوجه شد اين مصالح ساختماني ارزان قيمت و طبيعي اگر درست به کار گرفته شوند مي‌توانند بناهايي مقاوم را به وجود آورد.

او در اين ميان فلسفه‌اي را نيز براي کار خود تدوين کرد که ريشه در آموزه‌هاي عرفاني مولانا داشت و سعي مي‌کرد آنها را به زبان مصالح ساختماني تاويل کند. بدين ترتيب ترکيب دو مفهوم خشت هاي مقاوم از يک سو و از سوي ديگر مفهوم بافته شدن عناصر سازنده بنا، به ايده جديدي رسيد. مفهومي‌که با کمک مصالح جديدي به نام ابر خشت مي‌توانست بناهاي مقاوم آينده را بسازد. در اين ابر خشت‌ها، کيسه‌هاي بزرگي از خاک تقويت شده با فيبرهاي ويژه‌اي که جايگزين کاه قديمي‌شده بودند پر مي‌شد و با ترکيب آب، رشته هاي طولاني را به وجود مي‌آورد. حال بناهاي گنبدي جديد به جاي آن که از بلوک‌هاي مجزا ساخته شود با بافتن اين رشته‌هاي بلند ابر خشت‌ها شکل مي‌گرفت و در برابر نور خورشيد و حرارت محيط خشت‌ها خشک مي‌شدند. در فرآيند بافت چنين بنايي، اين امکان وجود داشت که برخي سازه‌هاي اصلي بنا درون آن بافته شود، مثلا سکوهاي مختلف يا اتاقک‌هاي موجود را مي‌شد در دل اين بنا بافت. آزمايش‌هاي زلزله‌نگاري نشان داد اين نوع بناها که ظاهر زيبايي هم داشت و قابليت افزوده شدن بخش‌هاي مختلف به آن وجود داشت، توان مقابله‌اي کم نظيري را برابر لرزه‌هاي سنگين دارد. پس از اين دوره بود که مجموعه‌اي از آزمايش‌هاي فني براي تاييد اين نوع معماري پشت‌سر گذاشته شد و سرانجام به عنوان طرحي کم‌هزينه، زيبا، داراي امکان ساخت توسط مردم و مقاوم در برابر بلاياي طبيعي پذيرفته شد. اگرچه عمده مشکل اين طرح که تاکنون نيز باقي است، مقاومت صنايع سازنده وسايل منزل براي طراحي وسايلي مانند کابينت آشپزخانه يا مبلمان براي اين منازل است. به هر حال نادر خليلي طرح‌هايي را با سازمان ملل متحد و دفتر توسعه ملل در حال توسعه اين سازمان، دفتر توسعه عمراني آن آغاز و طرحي به نام منازلي براي بي‌خانمان‌ها را پيگيري کرد. او همچنين در کاليفرنيا مرکزي تحقيقاتي به نام کل ارت‌ (Cal Earth) راه‌اندازي کرد که تحقيقات خود را در آن پي مي‌گرفت.

در سال ۱۹۸۴ سازمان هوا و فضانوردي ايالات متحده آمريکا (ناسا) که برنامه‌ريزي سفر درازمدت انسان به ماه براي اقامت‌هاي طولاني را آغاز کرده بود کنفرانسي را به نام پايگاه‌هاي مستقر در ماه و فعاليت‌هاي فضايي در قرن ۲۱ برگزار کرد. يکي از اهداف سمينار، رسيدن به اين موضوع بود که چگونه مي‌توان به روشي اقتصادي براي ساخت بنا در ماه دست يافت. اين موضوع زماني اهميت مي‌يابد که بدانيم انتقال مصالحي مانند آهن و بتون به ماه تا چه حد گرانقيمت است و براي انتقال هر کيلوگرم مواد خام به ماه بايد هزاران دلار هزينه کرد.

نادر خليلي و سيستم ابر خشت در ناسا در سمينار پايگاه‌هاي مستقر درماه و فعاليت هاي فضايي در قرن ۲۱ نادر خليلي پيشنهاد خود را مبني بر ساخت بناهايي روي ماه با الهام گرفتن از طرح معماري کويري و براساس ابر خشت‌ها ارائه کرد. وي درباره اين جلسه مي‌گفت: «زماني که نوبت به صحبت‌هاي من رسيد به حاضران گفتم من مثل شما دانشمند نيستم، اما طرح کلي اين است که چون نمي‌توانيد مصالح را به ماه ببريد از نيروهاي طبيعت در آنجا استفاده کنيد. کيسه‌هايي که بايد ابر خشت‌ها را شکل دهد وزن بسيار اندکي دارند. مي‌توان آنها را به ماه برد و در آنجا آنها را با خاک ماه و مقداري ماده مرطوب‌کننده و الياف ويژه پرمي‌کنيم. سپس بنا‌ها را مطابق مشابه زميني مي‌بافيم و در نهايت لايه خشت رويي را با کمک حرارت خورشيد خشک مي‌کنيم. به اين ترتيب پوسته‌اي يکسان ايجاد مي‌شود که پوششي يکپارچه را در برابر شرايط اقليمي به وجود مي‌آورد. در اين طرح مصالح اصلي خاک ماه خواهد بود».

اين ايده در آن جلسه بازتاب فراواني يافت به طوري که وقت سخنراني خليلي تمديد و وي با پرسش‌هاي فراوان دانشمندان مواجه شد. بعد‌ها آزمايشگاه‌هاي پيشرفته لوس‌آلاموس، آزمون‌هاي بسيار جدي و سختي را درباره کيفيت بنا، مقاومت در برابر ماه لرزه‌هاي ناشي از برخوردهاي شهابسنگي، پرتوهاي کيهاني، تغييرات دماي روز و شب ماه و… انجام داد. نتيجه، بهتر از آنچه بود که تصور مي‌شد. خليلي شرح اين داستان را بعدها در کتاب پياده‌روهايي بر ماه نوشت. ايده او از سوي مجامع فضايي پذيرفته شد و در حال حاضر با ترکيب با فناوري نانو ريسمان‌ها، سنگ بنايي براي ساخت اين شهرک‌ها به حساب مي‌آيد. در طرح‌هاي عمده‌اي که اين روزها درباره آينده سکونتگاه‌هاي انسان بر ماه و مريخ مطرح مي‌شود ايده نادر خليلي در صدر فهرست کوتاهي از پيشنهادهاي متنوع قرار دارد که توانايي و کار آمدي را در کنار شرايط اقتصادي به همراه دارد. در تصوير زير، آزمايش ساخت يک ديوار با Super Adobe توسط نادر خليلي براي ناسا در سال ۱۹۸۴ را مشاهده مي کنيد.

جالب اين که دانشگاه بين‌المللي فضايي که خود خليلي نيز عضو هيات مديره آن بود بارها در شهرک خليلي، فضانورداني را براي تمرين اقامت داده بود تا آنها امکان رفت و آمد و زندگي با لباس‌ها و تجهيزات فضايي را در اين محيط بيازمايند. نادر خليلي سال ۲۰۰۴ نيز موفق شد جايزه معتبر معماري آقاخان را به دليل خدماتش به رشته معماري دريافت کند.

نادر خليلي به اين ترتيب ايده آينده‌نگرانه‌اي را براي زندگي در فضا پايه‌ريزي کرد. طرح‌هاي او پس از سونامي شرق آسيا و حادثه طوفان کاترينا در نئواورلئان مورد توجه قرار گرفت. وي در بامداد چهارشنبه ۵ ماه مارس ۲۰۰۸ ديده از جهان فروبست. مسابقه خليلي او را از اوج اعتبار در ساخت آسمانخراش‌ها به دل کويرهاي ايران رهنمون کرد و از آنجا ايده او را تا فراسوي زمين و تا شهرک‌هاي ماه و مريخ فرستاد و در اين سفر، سنت قديم و انديشه‌هاي مولانا او را همراهي کرد. اينک و در پايان اين سفر، خليلي راه جديدي را پيش روي شاخه‌هاي مختلفي از علم باز کرده است.» 

توضيحاتي مختصر در خصوص سيستم ابر خشت (Super-Adobe): ابرخشت که حاصل حدود ۳۰سال از زندگي حرفه‌اي، کار و تجربيات مرحوم نادر خليلي، معمار ايراني ساکن کاليفرنيا است در واقع کيسه‌هاي درازي است با عرض ۵۰-۴۰ سانتي‌متر و طول مورد نياز که از خاک پر مي‌شوند و مثل برچسب‌هاي لباس و به کمک دو رديف سيم‌خاردار در حد فاصل هر کدام از آنها در هم تنيده مي‌شوند و آن طور که مي‌گويند بناي ساخته شده از آن در مقابل باد و باران و گرما و سرماي شديد، آتش‌سوزي و زلزله و… مقاوم است! روش ساخت ابتدايي است و حتي ساختمان‌سازي را تا مراحلي از يک مقوله تخصصي به مقوله‌اي قابل انجام براي همه تبديل مي‌کند. ابرخشت به يک الگوي خاص محدود نمي‌شود. الگوي اتاق‌هاي ۴۰متري و ۲۰۰متري دارد. شايد ابرخشت براي ساخت مثلا يک سالن بزرگ با محدوديت مواجه باشد ولي براي هر تعداد اتاقي که بخواهيد جوابگو است.

پايه و اساس ساختاري سيستم «ابرخشت-SuperAdobe» بر کيسه هاي شني با درازاي قابل تنظيم قرار گرفته است. که اين کيسه‌هاي بزرگي از خاک تقويت شده با فيبرهاي ويژه‌اي که جايگزين کاه قديمي‌شده بودند پر مي‌شد و با ترکيب آب، رشته هاي طولاني را به وجود مي‌آورد. اين امر از يک طرف باتوجه به دسترسي به اين نوع مصالح بدون مشکل عمده، موجبات تسهيلات در همه گير شدن سيستم را فراهم کرده است و از طرف ديگر باتوجه به انعطاف پذيري فرمي، به طرح معماري، قابليت مانور را در زمينه شکل دهي انحناهاي زيبا، ساختار يک پارچه را مي دهد، اين همه به معناي توانايي استفاده از قالب و قاب براي شکل دادن، پيچ و تاب دادن فرم ها و بهره گيري از روند طراحي آلي يا ارگانيک در عين لحاظ شدن ويژگي هاي لازم به جهت سازه اي است. بناهاي گنبدي جديد به جاي آن که از بلوک‌هاي مجزا ساخته شود با بافتن اين رشته‌هاي بلند ابر خشت‌ها شکل مي‌گرفت و در برابر نور خورشيد و حرارت محيط خشت‌ها خشک مي‌شدند. در فرآيند بافت چنين بنايي، اين امکان وجود داشت که برخي سازه‌هاي اصلي بنا درون آن بافته شود، مثلا سکوهاي مختلف يا اتاقک‌هاي موجود را مي‌شد در دل اين بنا بافت. آزمايش‌هاي زلزله‌نگاري نشان داد اين نوع بناها که ظاهر زيبايي هم داشت و قابليت افزوده شدن بخش‌هاي مختلف به آن وجود داشت، توان مقابله‌اي کم نظيري را برابر لرزه‌هاي سنگين دارد. ويژگيها و کاربرد روش سرپناه گلين با کيسه خاک : امکان استفاده در مناطق جنگ زده يا خسارت ديده زلزله – مقاومت در برابر سرما و گرما – تکنولوژي پائين و اجراي سريع – مقاومت در برابر زلزله. همه اين ساختمان ها از خاک است. براي ساخت يک خانه گلي ابتدا بايد پلان آن را که شامل يک دايره بزرگ و چهار دايره کوچک ميشود را بر روي زمين ترسيم کرد. ابعاد و تناسبات اين دواير توسط نادر خليلي تعيين شده است. به طور تقريبي مساحت هر خانه ۴۰ متر مربع فضاي داخلي مي باشد.سازه اين خانه از کيسه هاي شن بيابان است. که براي پايداري آن به شکل گنبد اجرا مي شود. که در حين اجرا، سازه ديوار به دايره گنبد ميرسد. بعد از تکميل ديوارها و گنبد ها بر روي آن گچ کاري مي کنند. هدف از اين پناهگاه اين است که نشان دهد بعد از وقوع بلاياي طبيعي پناهگاهي وجود دارد که در عرض چند ساعت مي توان آن را بنا کرد و آشکار است که اگر يک خانواده اي ۴ نفري باشد بايد پناهگاه را کمي بزرگتر درست کرد و شايد ساخت اين پناهگاه يک روز طول بکشد. در حاليکه ساخت کوچکترين پناهگاه که ۲*۲ است تنها دو ساعت طول مي کشد.اين نشان دهنده امکان ايجاد انبوه سازي مي باشد. که اساسا بر پايه تکنيک ساختمان سازي با کيسه شني کار مي کند. چيزي که نادر خليلي بالغ بر ۳۰ سال پيش آغاز کرد. مردم از سرتاسر دنيا مي خواهند ياد بگيرند که چگونه با صرف هزينه اندک مي توانند صاحب خانه شوند. (منبع: سايت معماري نيوز) منابع: calearth.org – (بنيانگذار اين موسسه استاد نادر خليلي مي باشند) memarinews.com – «خانه سازي به وسيله سيستم ابرخشت – نادر خليلي» pourianazemi.com – «نادر خليلي مسابقه با خود را به پايان برد»